Punjab News - Quami Ekta Punjabi Newspaper (ਕੌਮੀ ਏਕਤਾ) » ਸਭਿਆਚਾਰ

ਪੰਜਾਬੀ ਬੋਲੀ ਰਮਜ਼ਾਂ, ਰੁਕਾਵਟਾਂ ਤੇ ਰਾਹ ਪੁਸਤਕ ਇਤਿਹਾਸਕ ਦਸਤਾਵੇਜ਼: ਉਜਾਗਰ ਸਿੰਘ

ਉਜਾਗਰ ਸਿੰਘ — Mon, 11 May 2026 22:24:38 +0000

ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਲਗਪਗ 130 ਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਪੰਜਾਬੀ ਬੋਲੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਪ੍ਰੰਤੂ ਫਿਰ ਵੀ ਪੰਜਾਬੀ ਬੋਲੀ ਦੇ ਖ਼ਤਮ ਹੋਣ ਦੀਆਂ ਆ ਰਹੀਆਂ ਖ਼ਬਰਾਂ ਚਿੰਤਾਜਨਕ ਹਨ। ਪੰਜਾਬੀ ਬੋਲੀ ਨਾਲ ਸਾਡਾ ਸਭਿਆਚਾਰ, ਵਿਰਸਾ ਅਤੇ ਪਛਾਣ ਜੁੜੇ ਹੋਏ ਹਨ। ਇਸ ਕਰਕੇ ਪੰਜਾਬੀ ਬੋਲੀ ਦੀ ਹੋਂਦ ਨੂੰ ਬਚਾਉਣਾ ਅਤਿਅੰਤ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ। ਭਾਸ਼ਾ, ਸਾਹਿਤ ਅਤੇ ਸਭਿਆਚਾਰ ਨੂੰ ਵੱਖਰੇ ਕਰਕੇ ਨਹੀਂ ਵੇਖਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ। ਇੰਗਲੈਂਡ ਵਿੱਚ ਚੌਥੇ ਤੇ ਕੈਨੇਡਾ ਵਿੱਚ ਪੰਜਵੇਂ ਨੰਬਰ ਤੇ ਪੰਜਾਬੀ ਬੋਲੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਵਿਸ਼ਵ ਪੰਜਾਬੀ ਕਾਨਫਰੰਸਾਂ 1980 ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਈਆਂ ਤੇ ਲਗਾਤਾਰ ਹੋ ਰਹੀਆਂ ਹਨ, ਪ੍ਰੰਤੂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਕਾਨਫ਼ਰੰਸਾਂ ਦੇ ਕੀਤੇ ਕੋਈ ਸਾਰਥਿਕ ਉਪਰਾਲੇ ਨਜ਼ਰ ਨਹੀਂ ਆਏ। ਇਹ ਸੰਤੁਸ਼ਟੀ ਦੀ ਗੱਲ ਹੈ ਕਿ ਵਿਸ਼ਵ ਪੰਜਾਬੀ ਸਭਾ ਬਰੈਂਮਟਨ ਕੈਨੇਡਾ ਦੇ ਰੂਹੇ ਰਵਾਂ ਡਾ.ਦਲਬੀਰ ਸਿੰਘ ਕਥੂਰੀਆ ਨੇ ਆਪਣੀ ਸੰਸਥਾ ਰਾਹੀਂ ‘ਪੰਜਾਬੀ ਬੋਲੀ ਰਮਜ਼ਾਂ, ਰੁਕਾਵਟਾਂ ਤੇ ਰਾਹ’ ਪੁਸਤਕ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਕਰਕੇ ਇਸ ਮੰਚ ਦਾ ਸਦਉਪਯੋਗ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਪੰਜਾਬੀ ਦੇ ਸੁਪ੍ਰਸਿੱਧ ਵਿਦਵਾਨਾ ਆਤਮਜੀਤ ਅਤੇ ਗੁਰਭਜਨ ਗਿੱਲ ਨੇ ‘ਪੰਜਾਬੀ ਬੋਲੀ ਰਮਜ਼ਾਂ, ਰੁਕਾਵਟਾਂ ਤੇ ਰਾਹ’ ਪੁਸਤਕ ਦੀ ਸੰਪਾਦਨਾ ਕਰਕੇ ਪੰਜਾਬੀ ਬੋਲੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰਫ਼ੁੱਲਤ ਕਰਨ ਲਈ ਸ਼ਲਾਘਾਯੋਗ ਉਦਮ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਇਸ ਪੁਸਤਕ ਵਿੱਚ ਪੰਜਾਬੀ ਬੋਲੀ ਦੇ ਤਿੰਨ ਦਰਜਨ ਦੇਸ਼ ਵਿਦੇਸ਼ ਦੇ ਵਿਦਵਾਨਾ ਦੇ ਖੋਜ ਭਰਪੂਰ ਲੇਖ ਸ਼ਾਮਲ ਕੀਤੇ ਗਏ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਪੰਜਾਬੀ ਬੋਲੀ ਦੇ ਅਨੁਆਈ ਪ੍ਰੇਰਨਾ ਲੈ ਸਕਣਗੇ। ਇਸ ਪੁਸਤਕ ਵਿੱਚ ਪੰਜਾਬੀ ਭਾਸ਼ਾ ਦੇ ਗਲੋਬਲ ਸਰੋਕਾਰ, ਖੇਤਰੀ ਸਮੱਸਿਆਵਾਂ ਤੇ ਹੱਲ, ਵਿਰਸਾ ਤੇ ਵਰਤਮਾਨ ਤੋਂ ਅੱਗੇ ਭਵਿੱਖ ਮੁੱਖੀ ਨਿਸ਼ਾਨੇ ਵੀ ਹਨ। ਇਸ ਕਰਕੇ ਇਹ ਪੁਸਤਕ ਪੰਜਾਬੀ ਬੋਲੀ ਦੀ ਸਮੁੱਚੀ, ਸਥਿਤੀ, ਖ਼ਾਸੀਅਤਾਂ ਅਤੇ ਵਿਕਾਸ ਦੀਆਂ ਉਲਝਣਾ ਨੂੰ ਸਮਝਣ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਨਿਕਲਣ ਵਾਸਤੇ ਰਾਹ ਤਲਾਸ਼ਣ ਦਾ ਇੱਕ ਸਾਰਥਿਕ ਯਤਨ ਸਾਬਤ ਹੋਵੇਗੀ। ਇਸ ਪੁਸਤਕ ਨੂੰ ਪੰਜ ਭਾਗਾਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਪਹਿਲੇ ਭਾਗ ਵਿੱਚ 16, ਦੂਜੇ ਵਿੱਚ 5, ਤੀਜੇ ਵਿੱਚ 5, ਚੌਥੇ ਵਿੱਚ 5 ਅਤੇ ਪੰਜਵੇਂ ਵਿੱਚ ਦੋ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਦੇ ਲੇਖ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਪੰਜਾਬੀ ਬੋਲੀ ਨੂੰ ਦਰਪੇਸ਼ ਸਮੱਸਿਆਵਾਂ ਅਤੇ ਚੁਣੌਤੀਆਂ ਦਾ ਵੱਖਰੇ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਕੋਣ ਤੋਂ ਅਧਿਐਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਪੰਜਾਬੀ ਬੋਲੀ ਨੂੰ ਸਤਾ, ਰਾਜਨੀਤੀ, ਸਰਮਾਏਦਾਰੀ, ਵਿਸ਼ਵੀਕਰਨ, ਮੰਡੀਕਰਨ ਆਦਿ ਤਾਕਤਾਂ ਨੇ ਨੁਕਸਾਨ ਪਹੁੰਚਾਇਆ ਹੈ। ਬੋਲੀ ਨੂੰ ਧਰਮ ਨਾਲ ਜੋੜਨਾ ਵੀ ਗ਼ਲਤ ਹੈ, ਪ੍ਰੰਤੂ ਪੰਜਾਬੀਆਂ ਨੂੰ ਇਸ ਬਾਰੇ ਸਪਸ਼ਟ ਰੁੱਖ ਅਖਤਿਆਰ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਸਿਰਫ ਸਿੱਖਾਂ ਨਾਲ ਜੋੜਨਾ ਗ਼ਲਤ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਗ਼ੈਰ ਸਿੱਖ ਵੀ ਪੰਜਾਬੀ ਬੋਲਦੇ ਹਨ। ਅਜਿਹੀਆਂ ਕੁਝ ਬੇਸਮਝੀਆਂ ਅਤੇ ਗ਼ਲਤ ਧਾਰਨਾਵਾਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋਣਾ ਪਵੇਗਾ। ਵਿਗਿਆਨਕ ਢੰਗ ਦੇ ਲੜ ਲੱਗਣਾ ਪਵੇਗਾ। ਪੰਜਾਬੀ ਰਾਜ ਭਾਸ਼ਾ ਐਕਟ ਨੂੰ ਸਰਕਾਰੀ ਦਫ਼ਤਰਾਂ ਅਤੇ ਅਦਾਲਤਾਂ ਵਿੱਚ ਲਾਗੂ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਜਾ ਰਿਹਾ। ਪੰਜਾਬੀ ਦੀਆਂ ਦੋ ਲਿਪੀਆਂ ਗੁਰਮੁੱਖੀ ਅਤੇ ਸ਼ਾਹਮੁਖੀ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਇਕ ਦੂਜੇ ਨਾਲ ਮੇਲ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਵਾਲੇ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਪੰਜਾਬੀ ਪ੍ਰਾਇਮਰੀ ਸਕੂਲਾਂ ਵਿੱਚ ਪੜ੍ਹਾਈ ਨਹੀਂ ਜਾਂਦੀ। ਹਾਇਰ ਕਲਾਸਾਂ ਵਿੱਚ ਆਪਸ਼ਨਲ ਵਿਸ਼ਾ ਹੈ। ਪੰਜਾਬੀ ਨੂੰ ਨੌਕਰਾਂ ਦੀ ਜ਼ੁਬਾਨ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਗੁਰਮੁਖੀ ਪੁਰਾਣੀ ਸਿੰਧੂ, ਸ਼ਾਰਦਾ ਤੇ ਟਾਕਰੀ ਨਾਲ ਜਲਦੀ ਮਿਲਦੀ ਹੈ। ਇੱਕ ਹੋਰ ਵੱਡਾ ਨੁਕਸਾਨ ਵਿਦਵਾਨਾ ਅਤੇ ਆਮ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਬੋਲੀ ਦਾ ਜ਼ਮੀਨ ਅਸਮਾਨ ਦਾ ਅੰਤਰ ਹੋਣਾ ਹੈ। ਬੋਲੀ ਲਚਕਦਾਰ ਹੋਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਹੀ ਬਚ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਪੰਜਾਬੀਆਂ ਦਾ ਆਪਣਾ ਗਿਆਨ ਵੀ ਬਨਾਵਟੀ ਜਿਹਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਕਰਕੇ ਬੋਲੀ ਦਾ ਸਭਿਆਚਾਰ ਅਤੇ ਅੰਤਰ-ਮਨ ਨਾਲੋਂ ਸਿੱਧਾ ਸੰਬੰਧ ਟੁੱਟ ਚੁੱਕਾ ਹੈ। ਇਸ ਸਮੇਂ ਪੰਜਾਬੀਆਂ ਦਾ ਰੁਝਾਨ ਸ਼ਹਿਰਾਂ ਵਿੱਚ ਵਸਣ ਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਕਰਕੇ ਪੰਜਾਬੀ ‘ਤੇ ਹਿੰਦੀ ਦਾ ਪ੍ਰਭਾਵ ਪੈ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਨੇ ਇਹ ਵੀ ਕਿਹਾ ਹੈ ਕਿ ਪੰਜਾਬੀ ਬੋਲੀ ਬਾਰੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਡਰ ਅਗਿਆਨਤਾ ਅਤੇ ਅਵੇਸਲੇਪਣ ਕਰਕੇ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਇਹ ਵੀ ਸੁਝਾਅ ਦਿੱਤਾ ਹੈ ਕਿ ਆਰਫ਼ੀਸ਼ੀਅਲ ਇੰਟੈਲੀਜੈਂਸ ਦੇ ਯੁਗ ਵਿੱਚ ਪੰਜਾਬੀ ਨੂੰ ਇਸਦੇ ਹਾਣ ਦੀ ਬਣਾਉਣ ਦੀ ਲੋੜ ਵੀ ਹੈ। ਆਰਟੀਫ਼ੀਸ਼ੀਅਲ ਇੰਟੈਲੀਜੈਂਸ ਸਾਨੂੰ ਘੇਰੀ ਬੈਠੀ ਹੈ। ਬੋਲੀ ਦੇ ਵਿਕਾਸ ਦੇ ਰਾਹ ਵਿੱਚ ਜਿਥੇ ਸਰਕਾਰਾਂ ਨੇ ਵੀ ਰੁਕਾਵਟਾਂ ਪਾਈਆਂ ਹਨ, ਉਥੇ ਸਾਡੇ ਵਿਦਵਾਨ ਅਤੇ ਲੋਕ ਵੀ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। ਪੰਜਾਬੀ ਬੋਲੀ ਕੋਲ ਵਿਚਾਰਾਂ, ਸੋਚਾਂ ਅਤੇ ਸਭਿਆਚਾਰਕ ਪ੍ਰਗਟਾਵਿਆਂ ਦਾ ਭੰਡਾਰ ਹੈ, ਪ੍ਰੰਤੂ ਬੋਲੀ ਦਾ ਮਰਨਾ ਅੰਦਰਲੇ ਵੱਖਰੇਪਣ ਦੀ ਮੌਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਬੋਲੀ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਹੋਏ ਗੰਭੀਰ ਮਸਲੇ ਹਨ, ਪ੍ਰੰਤੂ ਬੋਲੀ ਨੂੰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਕੱਟਕੇ ਨਹੀਂ ਵੇਖਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ। ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਨੇ ਪੰਜਾਬੀ ਬੋਲੀ ਦੀਆਂ ਸਾਰੀਆਂ ਰਮਜ਼ਾਂ ਨੂੰ ਪਛਾਣਿਆਂ ਹੈ, ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਰੁਕਾਵਟਾਂ ਦੀ ਨਿਸ਼ਾਨਦੇਹੀ ਦੀ ਹੋਈ ਹੈ। ਜੇਕਰ ਪੰਜਾਬੀ ਕੰਪਿਊਟਰ, ਐਲ.ਐਲ.ਐਮ. ਡਿਜੀਟਲ ਪਲੇਟਫਾਰਮ ਅਤੇ ਆਰਟੀਫ਼ੀਸ਼ੀਅਲ ਇੰਟੈਲੀਜੈਂਸ ਆਪਣੀ ਪਹੁੰਚ ਦੇ ਰਾਹ ਵਿੱਚ ਆਉਣ ਵਾਲੀਆਂ ਮੁਸ਼ਕਲਾਂ ਲੱਭ ਲੈਣ ਤਾਂ ਦੁਨੀਆਂ ਭਰ ਦੇ ਪੰਜਾਬੀ ਇਕ ਪਲੇਟਫਾਰਮ ‘ਤੇ ਇਕੱਠੇ ਕੀਤੇ ਜਾ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਪੰਜਾਬੀ ਬੋਲਣਾ ਸਿਖਾਉਣਾ ਮਾਂ ਦੇ ਹੱਥ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਉਸਤੋਂ ਬਾਅਦ ਮੁੱਢਲੀ ਸਿਖਿਆ ਮਾਂ ਬੋਲੀ ਪੰਜਾਬੀ ਵਿੱਚ ਹੋਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਸਮਾਜ ਵਿਗਿਆਨ, ਮਨੋਵਿਗਿਆਨ ਭੌਤਿਕ ਤੇ ਰਸਾਇਣ ਵਿਗਿਆਨ ਦੇ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਨੂੰ ਪੰਜਾਬੀ ਵਿੱਚ ਪੜ੍ਹਾਉਣਾ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ। ਵਿਗਿਆਨ ਦੀ ਪੰਜਾਬੀ ਵਿੱਚ ਪੜ੍ਹਾਈ ਲਈ ਮਿਆਰੀਕਰਨ, ਸ਼ਬਦਾਵਲੀ, ਅਧਿਆਪਕਾਂ ਦੀ ਟ੍ਰੇਨਿੰਗ, ਪੁਸਤਕਾਂ, ਲੋੜੀਂਦੇ ਸ੍ਰੋਤਾਂ ਦੀ ਘਾਟ ਹੈ। ਵਿਸ਼ਵੀਕਰਨ ਨੇ ਪੰਜਾਬੀ ਬੋਲੀ ‘ਤੇ ਵੀ ਆਪਣਾ ਅਸਰ ਪਾਇਆ ਹੈ। ਵਿਸ਼ਵੀਕਰਨ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਹੇਠ ਪੰਜਾਬੀ ਮਨੁੱਖ ਗਿਆਨ-ਵਿਹੂਣੀ ਤੇ ਦੂਰ-ਦਰਸ਼ਿਤਾ ਵਿਹੂਣੇ ਗਿਆਨ ਦੇ ਰਸਤੇ ਉਪਰ ਚਲ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਉਪਭੋਗਤਾਵਾਦ ਨੇ ਸੰਚਾਰ ਮਾਧਿਅਮਾ ਦੇ ਜ਼ਰੀਏ ਇੱਕ ਨਵੀਂ ਭਾਸ਼ਾ ਨੂੰ ਸਿਰਜਿਆ ਹੈ, ਜਿਸਨੇ ਸੱਚ ਜਾਂ ਯਥਾਰਥ ਨੂੰ ਧੁੰਦ, ਰਹੱਸ ਜਾਂ ਰੁਮਾਂਸ ਵਿੱਚ ਗਲੇਫ ਕੇ ਰੱਖ ਦਿੱਤਾ ਹੈ। ਇਹ ਖਾਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸ਼ਬਦਾਵਲੀ ਤੇ ਗਿਆਨ ਤੋਂ ਸੱਖਣੀ ਹੈ। ਇਸ ਮੰਡੀ ਨੇ ਸਾਹਿਤ ਨੂੰ ਵਪਾਰੀ ਮਾਨਸਿਕਤਾ ਵਿੱਚ ਬਦਲ ਦਿੱਤਾ ਹੈ। ਪੰਜਾਬੀ ਨੂੰ ਰੋਜ਼ਗਾਰ ਦੀ ਭਾਸ਼ਾ ਬਣਾਉਣ ਨਾਲ ਵਿਕਾਸ ਸੰਭਵ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਪੰਜਾਬੀ ਦੀਆਂ ਦੋਵੇਂ ਲਿਪੀਆਂ ਗੁਰਮੁੱਖੀ ਅਤੇ ਸ਼ਾਹਮੁਖੀ ਸਿੱਖਣ ਨਾਲ ਵੀ ਲਾਭ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਮੁਕਾਬਲੇ ਦੇ ਇਮਤਿਹਾਨਾ ਦਾ ਮਾਧਿਅਮ ਪੰਜਾਬੀ ਹੋਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਪੰਜਾਬੀ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਵਸੇ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਆਪੋ ਆਪਣੀ ਵਿਲੱਖਣਤਾ ‘ਤੇ ਜ਼ੋਰ ਦੇ ਰਹੇ ਹਨ, ਭਾਵ ਬਿਖਰਾਵ ਦਾ ਸ਼ਿਕਾਰ ਹਨ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਪੰਜਾਬੀ ਦਾ ਨੁਕਸਾਨ ਹੋ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਹਓਮੈ ਛੱਡਣੀ ਹੋਵੇਗੀ। ਇਸ ਲਈ ਵਰਗ-ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਤੋਂ ਉਪਰ ਉਠਣਾ ਹੋਵੇਗਾ। ਮਾਂ ਦੇ ਦੁੱਧ ਤੋਂ ਸਿੱਖੀ ਪੰਜਾਬੀ ਦਾ ਵਿਕਾਸ ਕਰਨਾ ਵੀ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ। ਗਿਆਨ ਸੰਚਾਰ ਅੰਦਰੂਨੀ ਤੇ ਬੈਰੂਨੀ ਦੋਹਾਂ ਪੱਖਾਂ ਦਾ ਹੋਵੇ। ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਪੰਜਾਬੀ ਭਾਸ਼ਾ ਤੇ ਸਭਿਆਚਾਰ ਦੇ ਵਿਕਾਸ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਮੀਲ ਪੱਥਰ ਹੈ। ਪੰਜਾਬੀ ਸਿਆਸਤਦਾਨ ਸੱਤਾ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਦੀ ਥਾਂ ਪੰਜਾਬੀ ਦੇ ਵਿਕਾਸ ਵੱਲ ਧਿਆਨ ਦੇਣ। ਘਰਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਠੇਠ ਪੰਜਾਬੀ ਬੋਲਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਪੰਜਾਬੀ ਦਾ ਸੰਬੰਧ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਤੇ ਅਰਬੀ ਫਾਰਸੀ ਨਾਲ ਵੀ ਜੁੜਦਾ ਹੈ। ਪੰਜਾਬੀ ਲਚਕਦਾਰ ਹੈ, ਜਿਸਨੇ ਅਨੇਕ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਦੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਨੂੰ ਹਜ਼ਮ ਕਰਕੇ ਆਪਣੇ ਬਣਾ ਲਿਆ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਤੁਰਕੀ, ਪੁਰਤਗੇਜ਼ੀ, ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ, ਹਿੰਦੀ, ਉਰਦੂ ਦੇ ਵੀ ਅਨੇਕ ਸ਼ਬਦ ਹਨ। ਇਸ ਕਰਕੇ ਪੰਜਾਬੀ ਦੀ ਐਟਮਾਲੌਜੀ ਇਨ੍ਹਾਂ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਨਾਲ ਮਿਲਦੀ ਜੁਲਦੀ ਹੈ। ਪੰਜਾਬੀ ਦੇ ਖ਼ਤਮ ਹੋਣ ਦੀ ਸੰਭਾਵਨਾ ਨਹੀਂ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਪੰਜਾਬੀ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਵਸਦੇ ਹਨ, ਇਸਦਾ ਪੀੜ੍ਹੀ ਦਰ ਪੀੜ੍ਹੀ ਸੰਚਾਰ ਨਿਰਵਿਘਨ ਹੋ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਕਿਤਨੀਆਂ ਹੀ ਸੰਸਥਾਵਾਂ, ਅਦਾਰੇ, ਸਰਕਾਰ ਅਤੇ ਅਦੀਬ, ਅਦਬੀ ਮੇਲੇ ਕਰਵਾਕੇ ਯਤਨਸ਼ੀਲ ਹਨ। ਪੰਜਾਬੀ ਭਾਸ਼ਾ ਦਾ ਭਵਿਖ ਤਕਨੀਕੀ ਵਿਕਾਸ ਤੋਂ ਬਗ਼ੈਰ ਸੰਭਵ ਨਹੀਂ। ਇੱਕ ਲਿਪੀ, ਇੱਕ ਫੌਂਟ, ਇੱਕ ਕੀ-ਬੋਰਡ ਦੀ ਜ਼ਰੂਰਤ ਹੈ। ਸਾਨੂੰ ਯੂਨੀਕੋਡ ਨੂੰ ਅਪਨਾਉਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਦੂਸਰੇ ਲੋਕਾਂ ਲਈ ਫੌਂਟ ਕਨਵਰਟਰ, ਕੀ-ਬੋਰਡ ਲੇਅ ਆਊਟ ਕਨਵਰਟਰ ਵੀ ਵਧੇਰੇ ਬਣਾਉਣੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ। ਜਿਸਨੂੰ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਆਉਂਦੀ ਹੈ, ਉਸ ਲਈ ਕੋਈ ਵੀ ਫ਼ੌਂਟ ਵਰਤਣ ਵਿੱਚ ਮੁਸ਼ਕਲ ਨਹੀਂ, ਪ੍ਰੰਤੂ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਚਿੰਨਾ ਦੀ ਘਾਟ ਹੈ। ਲਿਪੀਆਂ ਦਾ ਰੇੜਕਾ ਦੋਹਾਂ ਦੇਸ਼ਾਂ ਦੀ ਧਾਰਮਿਕ ਤੰਗਦਿਲੀ ਦਾ ਨਤੀਜਾ ਹੈ। ਵਿਕੀਪੀਡੀਆ ਦੇ ਗੁਰਮੁਖੀ ਰੂਪ ਨੂੰ ਹੋਰ ਉਤਸ਼ਾਹਤ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਚੈਟ ਜੀ ਪੀ ਟੀ ਜਾਂ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਪਲੇਟਫਾਰਮ ਕੋਲ ਪੰਜਾਬੀ ਦਾ ਗਿਆਨ ਸੀਮਤ ਹੈ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਸਾਡਾ ਆਪਣਾ ਕਸੂਰ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਪੰਜਾਬੀ ਅਵੇਸਲੇ ਹਨ। ਡਿਜਿਟਲ ਲਾਇਬ੍ਰੇਰੀਆਂ ਦੀ ਲੋੜ ਹੈ। ਗੁਰਭਜਨ ਗਿੱਲ ਅਨੁਸਾਰ ਪੰਜਾਬੀਆਂ ਨੂੰ ਪੰਜਾਬੀ ਬੋਲਣ ਤੇ ਮਾਣ ਕਰਨ ਲਈ ਆਪਣੀ ਮਾਨਸਿਕਤਾ ਬਦਲਣੀ ਪਵੇਗੀ। ਹੀਣ ਭਾਵਨਾ ਨਹੀਂ ਰੱਖਣੀ ਚਾਹੀਦੀ। ਪੁਰਖਿਆਂ ਦੀ ਬੋਲੀ ਤੋਂ ਮੁੱਖ ਨਹੀਂ ਮੋੜਨਾ ਚਾਹੀਦਾ। ਕਚਹਿਰੀਆਂ ਵਿੱਚ ਦੇਸ਼ ਦੇ ਕਈ ਰਾਜਾਂ ਵਿੱਚ ਉਥੋਂ ਦੀਆਂ ਮਾਤ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਕੰਮ ਹੋ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਪ੍ਰੰਤ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਅਣਗਹਿਲੀ ਵਰਤੀ ਜਾ ਰਹੀ ਹੈ। ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ, ਇਤਿਹਾਸਕ ਦਸਤਾਵੇਜ਼ ਅਤੇ ਸਭਿਆਚਾਰਕ ਵਿਰਸੇ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਤ ਸੰਭਾਲ ਅਤੇ ਪ੍ਰਚਾਰ ਹਿਤ ਏ ਆਈ ਡਿਜਟਿਲ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਬਦਲਕੇ ਚੰਗਾ ਕੰਮ ਕਰ ਰਹੀ ਹੈ, ਪ੍ਰੰਤੂ ਅਨੁਵਾਦ ਤਕਨਾਲੋਜੀ ਖਾਸ ਕਰਕੇ ਪ੍ਰਾਸੈਸਿੰਗ, ਅਵਾਜ਼ ਪਛਾਣ ਉਤਨੀ ਉਨਤ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਸਾਡੇ ਵਿਰਸੇ ਨੂੰ ਖੋਰਾ ਲੱਗ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਇਸਨੂੰ ਵਿਕਸਤ ਕਰਨ ਦੀ ਲੋੜ ਹੈ। ਏ ਆਈ ਅਧਾਰਤ ਭਾਸ਼ਾ ਸਿਖਲਾਈ ਤਕਨਾਲੋਜੀ ਨੂੰ ਪਾਠਕ੍ਰਮ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਬਣਾਕੇ ਭਾਸ਼ਾ ਸਿਖਲਾੲਂੀ ਕਾਰਜਾਂ ਦਾ ਸਹੀ ਇਸਤੇਮਾਲ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹਾਂ। ਪੱਛਮ ਦੀ ਅੰਨ੍ਹੇਵਾਹ ਨਕਲ ਬੰਦ ਕਰਨ ਨਾਲ ਪੰਜਾਬੀ ਭਾਸ਼ਾ ਦਾ ਵਿਕਾਸ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਪਰਵਾਸ ਵਿੱਚ ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤਕ ਸਮਾਗਮਾ ਅਤੇ ਗੁਰਦੁਆਰਿਆਂ ਤੱਕ ਹੀ ਸੀਮਤ ਹੈ। ਕੈਨੇਡਾ ਵਿੱਚ ਪੰਜਾਬੀ ਜ਼ਿਆਦਾ ਬੋਲੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਪ੍ਰੰਤੂ ਬੱਚੇ ਮਿਲਗੋਭਾ ਹੀ ਬੋਲਦੇ ਹਨ। ਕਿਹਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਪੁਸਤਕ ਰਾਹ ਦਸੇਰਾ ਬਣ ਸਕਦੀ ਹੈ, ਪ੍ਰੰਤੂ ਇਸ ਵਿੱਚ ਵੀ ਵਿਦਵਾਨਾ ਦੀ ਭਾਸ਼ਾ ਆਮ ਪਾਠਕਾਂ ਦੀ ਸਮਝ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਹੈ।

350 ਪੰਨਿਆਂ, 500 ਰੁਪਏ ਭਾਰਤੀ, ਕੈਨੇਡੀਅਨ 25 ਡਾਲਰ ਅਤੇ ਅਮਰੀਕਨ 20 ਡਾਲਰ ਕੀਮਤ ਵਾਲੀ ਇਹ ਪੁਸਤਕ ਵਿਸ਼ਵ ਪੰਜਾਬੀ ਸਭਾ ਬਰੈਂਮਪਟਨ, ਕੈਨੇਡਾ ਨੇ ਯੂਨੀਸਟਾਰ ਬੁਕਸ ਪ੍ਰਾਈਵੇਟ ਲਿਮਟਿਡ ਮੋਹਾਲੀ ਤੋਂ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਤ ਕਰਵਾਈ ਹੈ।

ਸਾਬਕਾ ਜਿਲ੍ਹਾ ਲੋਕ ਸੰਪਰਕ ਅਧਿਕਾਰੀ

ਇਹ ਬਸਤਰ ਸਾਂਭ ਕੇ ਰੱਖਿਓ, ਇਹ ਸ਼ਸ਼ਤਰ ਸਾਂਭ ਕੇ ਰੱਖਿਓ

ਜਸਵਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਰੁਪਾਲ — Tue, 28 Apr 2026 19:55:59 +0000

ਕੈਲਗਰੀ : ਈ ਦੀਵਾਨ ਸੋਸਾਇਟੀ ਵੱਲੋਂ ਖ਼ਾਲਸਾ ਸਾਜਨਾ ਦਿਵਸ ਅਤੇ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਪੁਰਬ ਨੂੰ ਸਮਰਪਿਤ, ਇੱਕ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਕਵੀ ਦਰਬਾਰ ਕਰਵਾਇਆ ਗਿਆ ਜਿਸ ਵਿਚ ਵੱਖ ਵੱਖ ਦੇਸ਼ਾਂ ਤੋਂ ਆਏ ਪੰਥਕ ਕਵੀਆਂ ਨੇ ਹਿੱਸਾ ਲਿਆ। ਇਹ ਸੋਸਾਇਟੀ ਦਸ਼ਮੇਸ਼ ਪਿਤਾ ਦੀ ਚਲਾਈ ਹੋਈ ਕਵੀ ਦਰਬਾਰਾਂ ਦੀ ਪਰੰਪਰਾ ਨੂੰ ਅੱਗੇ ਤੋਰਨ ਲਈ, ਆਪਣਾ ਅਹਿਮ ਯੋਗਦਾਨ ਪਾ ਰਹੀ ਹੈ।

ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਅਨੁਰੀਤ ਕੌਰ ਟੋਰੰਟੋ ਨੇ ਸ਼ਬਦ “ਅਬ ਹਮ ਚਲੀ ਠਾਕੁਰ ਪਹਿ ਹਾਰਿ।।” ਸਬਦ ਗਾਇਨ ਕਰਕੇ ਸਮਾਗਮ ਦੀ ਆਰੰਭਤਾ ਕੀਤੀ। ਜੈਪੁਰ ਤੋਂ ਬ੍ਰਿਜਮਿੰਦਰ ਕੌਰ ਨੇ “ਸਾ ਰਸਨਾ ਧਨੁ ਧੰਨੁ ਹੈ ਮੇਰੀ ਜਿੰਦੁੜੀਏ..।।” ਸ਼ਬਦ ਨਾਲ ਹਾਜ਼ਰੀ ਲਵਾਈ। ਸੋਸਾਇਟੀ ਦੇ ਸੰਸਥਾਪਕ ਡਾਕਟਰ ਜਗਬੀਰ ਸਿੰਘ ਨੇ ਕਵੀ ਦਰਬਾਰ ਦਾ ਆਯੋਜਨ ਦੱਸਦੇ ਹੋਏ ਕਵੀਆਂ ਨੂੰ ‘ਜੀ ਆਇਆਂ’ ਕਿਹਾ। ਕੁੱਝ ਸਮਾਂ ਪਹਿਲਾਂ ਵਿੱਛੜੇ ਸੋਸਾਇਟੀ ਦੇ ਬਾਨੀ ਸੰਸਥਾਪਕ ਡਾਕਟਰ ਸੁਰਜੀਤ ਸਿੰਘ ਭੱਟੀ ਜੀ ਨੂੰ ਸ਼ਰਧਾਂਜਲੀ ਦਿੱਤੀ ਗਈ।

ਕਵੀ ਦਰਬਾਰ ਦੇ ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ, ਪਰਨੀਤ ਕੌਰ, ਸਿਮਰਲੀਨ ਕੌਰ ਅਤੇ ਪਰਮਜੀਤ ਸਿੰਘ ਟੋਰਾਂਟੋ ਨੇ ਗੁਰਦੀਸ਼ ਕੌਰ ਗਰੇਵਾਲ ਦਾ ਲਿਖਿਆ ਗੀਤ “ਛੇੜ ਮਰਦਾਨਿਆ ਰਬਾਬ ਬਾਣੀ ਆਈ ਏ” ਸਾਜ਼ਾਂ ਨਾਲ ਸੁਣਾ ਕੇ ਸੁਰਮਈ ਵਾਤਾਵਰਣ ਸਿਰਜ ਦਿੱਤਾ। ਪਟਿਆਲੇ ਤੋਂ ਕੁਲਵੰਤ ਸਿੰਘ ਸੈਦੋਕੇ ਜੀ ਨੇ ਬੈਂਤ ਛੰਦ ਵਿਚ ਕਵਿਤਾ ਸੁਣਾ ਕੇ, ਖ਼ਾਲਸਾ ਸਾਜਨਾ ਦੇ ਬਿਰਤਾਂਤ ਨੂੰ ਅੱਖਾਂ ਅੱਗੇ ਰੂਪਮਾਨ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਆਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਤੋਂ ਪੰਥਕ ਸ਼ਾਇਰ ਸ. ਨਿਰਵੈਰ ਸਿੰਘ ਅਰਸ਼ੀ ਨੇ ਆਪਣੀ ਭਾਵਪੂਰਤ ਕਵਿਤਾ “ਤੇਰਾ ਖ਼ਾਲਸਾ” ਸਟੇਜੀ ਅੰਦਾਜ਼ ਵਿੱਚ ਸੁਣਾਈ। ਸਿਆਟਲ ਤੋਂ ਆਏ ਸ. ਅਵਤਾਰ ਸਿੰਘ ਆਦਮਪੁਰੀ ਨੇ “ਪਾਹੁਲ ਖੰਡੇਧਾਰ ਦਾਤਾ ਕੈਸੀ ਤੂੰ ਪਿਲਾ ਗਿਆ” ਗੀਤ ਰਾਹੀਂ ਖ਼ਾਲਸੇ ਦੇ ਗੁਣਾਂ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕੀਤਾ। ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਜੀ ਦੇ ਚੋਜਾਂ ਨੂੰ “ਤੇਰੇ ਕਿਹੜੇ ਕਿਹੜੇ ਦੱਸਾਂ ਚੋਜ਼ ਕਈ ਦਾਤਿਆ” ਰਾਹੀਂ ਸ. ਬਲਕਾਰ ਸਿੰਘ ਬੱਲ ਇਟਲੀ ਨੇ ਆਪਣੀ ਸੁੰਦਰ ਅਵਾਜ਼ ਰਾਹੀਂ ਪ੍ਰਗਟ ਕੀਤਾ । ਲੁਧਿਆਣੇ ਤੋਂ ਸ. ਜਸਵਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਰੁਪਾਲ ਨੇ “ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਤੇਰੀ ਬਾਣੀ” ਰਦੀਫ਼ ਨਾਲ ਸੁਣਾਈ ਗ਼ਜ਼ਲ ਰਾਹੀਂ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੀ ਬਾਣੀ ਦੀ ਇਨਕਲਾਬੀ ਸ਼ਕਤੀ ਦੀ ਮਹਾਨਤਾ ਦਰਸਾਈ। ਪ੍ਰਿੰ. ਚਰਨਦੀਪ ਕੌਰ ਕੈਲਗਰੀ ਨੇ ਕਵਿਤਾ “ਦਿਨ ਵਿਸਾਖੀ ਸਤਿਗੁਰ ਮੇਰੇ ਖੜ੍ਹ ਗਏ ਤੇਗਾ ਫੜ ਕੇ” ਪੇਸ਼ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਇੱਕ ਕਵਿਤਾ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਜੀ ਤੇ ਵੀ ਸੰਗਤ ਨਾਲ ਸਾਂਝੀ ਕੀਤੀ। ਸ਼ਬਦਾਂ ਦੇ ਜਾਦੂਗਰ ਸ. ਮਨਜੀਤ ਸਿੰਘ ਚਾਤ੍ਰਿਕ ਜੀ ਨੇ ਅਨੁਪ੍ਰਾਸ ਛੰਦ ਦੀ ਬਹੁ ਵਰਤੋਂ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਤੇਜ਼ ਰਵਾਨੀ ਵਾਲੀ ਕਵਿਤਾ ਸੰਖ-ਨਾਦ ਸੁਣਾ ਕੇ ਸਰੋਤਿਆਂ ਨੂੰ ਮੰਤਰ ਮੁਗਧ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਛੋਟੀ ਬੱਚੀ ਨੂਰ ਕੌਰ ਗਰੇਵਾਲ ਨੇ ਕਵਿਤਾ “ਮੈ ਹਾਂ ਸਾਹਿਬ ਕੌਰ ਦੀ ਧੀ ” ਅਤੇ ਸਿਦਕ ਸਿੰਘ ਗਰੇਵਾਲ ਨੇ “ਅਸੀਂ ਸਰਦਾਰ ਹਾਂ ” ਕਵਿਤਾ ਸੁਣਾ ਕੇ ਸਿੱਖੀ ਦੇ ਸੋਹਣੇ ਭਵਿੱਖ ਨੂੰ ਪ੍ਰਗਟਾ ਦਿੱਤਾ। ਸੁਖਮਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਗਿੱਲ ਕੈਲਗਰੀ ਨੇ ਸਾਜ਼ ਅਤੇ ਆਵਾਜ਼ ਦੇ ਸੁੰਦਰ ਸੁਮੇਲ ਰਾਹੀਂ, “ਇਹ ਬਸਤਰ ਸਾਂਭ ਕੇ ਰੱਖਿਓ, ਇਹ ਸ਼ਸਤਰ ਸਾਂਭ ਕੇ ਰੱਖਿਓ” ਦਾ ਇੱਕ ਸਾਰਥਕ ਸੰਦੇਸ਼ ਦਿੱਤਾ। ਗੁਰਦੀਸ਼ ਕੌਰ ਗਰੇਵਾਲ ਨੇ ਆਪਣਾ ਗੀਤ “ਖਾਲਸੇ ਦਾ ਰੁਤਬਾ ਬੜਾ ਮਹਾਨ ਹੈ” ਤਰੰਨਮ ਵਿਚ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਸ. ਸੁਜਾਨ ਸਿੰਘ ਸੁਜਾਨ ਨੇ ਗੀਤ “ਦਸਮੇ ਗੁਰਾਂ ਤੋਂ ਕਿਉ ਨਾ ਬਲਿਹਾਰੇ ਜਾਈਏ ” ਗਾ ਕੇ ਸੁਣਾਇਆ।

ਅੰਤ ਤੇ ‘ਸਾਂਝੀ ਵਿਰਾਸਤ’ ਮੈਗਜ਼ੀਨ ਦੇ ਸੰਪਾਦਕ ਡਾਕਟਰ ਕਾਬਲ ਸਿੰਘ ਨੇ, ਕਵੀਆਂ ਦਾ ਧੰਨਵਾਦ ਕਰਦੇ ਹੋਏ, ਕਵੀਆਂ ਨੂੰ ਮੈਗਜ਼ੀਨ ਲਈ ਕਵਿਤਾਵਾਂ ਭੇਜਣ ਦੀ ਬੇਨਤੀ ਕੀਤੀ।

ਕਵੀ ਦਰਬਾਰ ਦਾ ਸੰਚਾਲਨ ਸੁਜਾਨ ਸਿੰਘ ਸੁਜਾਨ ਅਤੇ ਸ੍ਰੀ ਮਤੀ ਗੁਰਦੀਸ਼ ਕੌਰ ਗਰੇਵਾਲ ਜੀ ਨੇ ਸਾਂਝੇ ਤੌਰ ਤੇ ਕੀਤਾ ।ਸੋਸਾਇਟੀ ਦੀ ਮਰਿਯਾਦਾ ਅਨੁਸਾਰ ਆਨੰਦ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਪਾਠ ਅਤੇ ਅਰਦਾਸ ਨਾਲ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ਦੀ ਸਮਾਪਤੀ ਹੋਈ।

ਵਧੇਰੇ ਜਾਣਕਾਰੀ ਲਈ ਸੰਪਰਕ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ- ਸ੍ਰੀ ਮਤੀ ਗੁਰਦੀਸ਼ ਕੌਰ ਗਰੇਵਾਲ ਕੈਲਗਰੀ +1(403) 404-1450

‘ਬੁੱਢਾ ਦਲ ਦੇ ਮੁਖੀ ਜਥੇਦਾਰ ਸਾਹਿਬਾਨ’ ਪੁਸਤਕ ਇਤਿਹਾਸਕ ਦਸਤਾਵੇਜ਼ : ਉਜਾਗਰ ਸਿੰਘ

ਉਜਾਗਰ ਸਿੰਘ — Mon, 20 Apr 2026 04:03:49 +0000

ਦਿਲਜੀਤ ਸਿੰਘ ਬੇਦੀ ਸਿੱਖ ਗੁਰਮਤਿ ਨੂੰ ਪ੍ਰਣਾਇਆ ਸਿੱਖ ਵਿਦਵਾਨ ਸੀ। ਉਸ ਦੀਆਂ ਸਿੱਖ ਵਿਰਾਸਤ ਅਤੇ ਸਿੱਖ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਤ ਅੱਠ ਮੌਲਿਕ ਅਤੇ ਦੋ ਦਰਜਨ ਤੋਂ ਵੱਧ ਸੰਪਾਦਿਤ ਪੁਸਤਕਾਂ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਤ ਹੋ ਚੁੱਕੀਆਂ ਹਨ। ਉਹ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸਕ ਵਿਸ਼ਲੇਸਣਕਾਰ ਸੀ। ਚਰਚਾ ਅਧੀਨ ‘ਬੁੱਢਾ ਦਲ ਦੇ ਮੁਖੀ ਜਥੇਦਾਰ ਸਾਹਿਬਾਨ’ ਪੁਸਤਕ ਵਿੱਚ ਉਸਨੇ ਹੁਣ ਤੱਕ ਦੇ ਚੌਦਾਂ ਜਥੇਦਾਰ ਸਾਹਿਬਾਨ ਦੇ ਜੀਵਨ ਸੰਬੰਧੀ ਲੇਖ ਤੱਥਾਂ ਸਮੇਤ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਤ ਕੀਤੇ ਹਨ। ਇਸ ਪੁਸਤਕ ਦੀ ਸੰਪਾਦਨਾ ਦਿਲਜੀਤ ☬ਸੰਘ ਬੇਦੀ ਨੇ ਬੜੀ ਸਿਆਣਪ ਅਤੇ ਵਿਦਵਤਾ ਨਾਲ ਕੀਤੀ ਸੀ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਸ ਪੁਸਤਕ ਵਿੱਚ ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸ ਦੇ ਖੋਜੀ ਵਿਦਵਾਨਾ ਦੇ ਲੇਖ ਸ਼ਾਮਲ ਕੀਤੇ ਗਏ ਹਨ। ਸੰਪਾਦਕ ਦੀ ਮਿਹਨਤ ਨਾਲ ਇਹ ਪੁਸਤਕ ਇਤਿਹਾਸਕ ਦਸਤਾਵੇਜ਼ ਬਣ ਗਈ ਹੈ। ਆਉਣ ਵਾਲੀ ਸਿੱਖ ਪਨੀਰੀ ਲਈ ਇਹ ਪੁਸਤਕ ਮਾਰਗ ਦਰਸ਼ਕ ਤੇ ਪ੍ਰੇਰਨਾ ਸਰੋਤ ਬਣੇਗੀ, ਕਿਉਂਕਿ ਬਹਾਦਰ ਜਥੇਦਾਰ ਸਾਹਿਬਾਨ ਦੇ ਸੰਘਰਸ਼ਮਈ ਜੀਵਨ ਅਤੇ ਸਿੱਖ ਸਿਧਾਂਤਾਂ ‘ਤੇ ਪਹਿਰਾ ਦੇਣ ਵਾਲੇ ਹੋਏ ਹਨ। ਨਿਹੰਗ ਸਿੰਘਾਂ ਨੂੰ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਦੀਆਂ ਲਾਡਲੀਆਂ ਫੌਜਾਂ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਸਿੱਖ ਪਰੰਪਰਾਵਾਂ, ਸਿਧਾਂਤਾਂ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਜੰਗ ਦੇ ਮੈਦਾਨ ਵਿੱਚ ਵੀ ਆਪਣੇ ਕਰਤਵ ਵਿਖਾਉਣ ਲਈ ਬਹਾਦਰੀ ਨਾਲ ਮੁਕਾਬਲਾ ਹੀ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ, ਸਗੋਂ ਜਿੱਤਾਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦੇ ਰਹੇ ਹਨ। ਇਸ ਪੁਸਤਕ ਵਿਚਲੇ ਚੌਦਾਂ ਜਥੇਦਾਰ ਜੰਗਜੂ, ਬਹਾਦਰ, ਕਮਾਂਡਰ, ਨਿਰਵੈਰ, ਨਿਰਪੱਖ, ਯੋਧੇ, ਯੁੱਧ ਰਣਨੀਤੀਕਾਰ, ਅਧਿਆਤਮਿਕ ਤੇ ਅਗਾਂਵਧੂ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਅਤੇ ਦੇਸ ਦੇ ਕੌਮੀ ਹਿੱਤਾਂ ਦੇ ਪਹਿਰੇਦਾਰ ਸਨ। ਇਹ ਵੀ ਮਾਣ ਦੀ ਗੱਲ ਹੈ ਕਿ ਨਿਹੰਗ ਸਿੰਘਾਂ ਦੀ ਜਥੇਬੰਦੀ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਜਥੇਦਾਰ ਬਾਬਾ ਬਿਨੋਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਦੇ ਨਾਲ ਸ੍ਰੀ ਆਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਵਿਖੇ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਦੀ ਛਤਰ ਤਾਇਆ ਵਿੱਚ ਅੰਮਿ੍ਰਤ ਛੱਕ ਕੇ ਗੁਰੂ ਵਾਲੇ ਬਣੇ ਸਨ। ਇਥੇ ਹੀ ਬਸ ਨਹੀਂ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਬਹਾਦਰ ਨਾਲ ਛੋਟੇ ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦਿਆਂ ਦੀ ਸ਼ਹੀਦੀ ਦਾ ਬਦਲਾ ਲੈਣ ਲਈ ਪੰਜ ਸਿੰਘ ਬਾਬਾ ਬਿਨੋਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਵਿੱਚ ਗੁਰਮਤਿ ਅਨੁਸਾਰ ਅਗਵਾਈ ਕਰਨ ਲਈ ਭੇਜਿਆ ਸੀ। ਬਾਬਾ ਬਿਨੋਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅੰਗਦ ਦੇਵ ਜੀ ਦੀ ਵੰਸ਼ ਵਿੱਚੋਂ ਸਨ। ਉਹ ਸੁਰਮਈ ਬਾਣਾ, ਦਸਤਾਰ ‘ਤੇ ਚਕਰ, ਰਹਿਤ ਮਰਿਆਦਾ ਦੇ ਪੱਕੇ ਅਤੇ ਗੁਰੂ ਦੇ ਆਗਿਆਕਾਰੀ ਵਫ਼ਾਦਾਰ ਸਿੰਘ ਸਨ। ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਬਹਾਦਰ ਨੂੰ ਹਦਾਇਤਾਂ ਕੀਤੀਆਂ ਗਈਆਂ ਸਨ ਕਿ ਉਹ ਇਨ੍ਹਾਂ ਪੰਜ ਸਿੰਘਾਂ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਅਨੁਸਾਰ ਕੰਮ ਕਰਨ। ਸੰਪਾਦਕ ਨੇ ਬਾਬਾ ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਬਹਾਦਰ ਦੀ ਚਪੜ ਚਿੜੀ ਅਤੇ ਸਰਹੰਦ ਦੀ ਫਤਿਹ ਵਿੱਚ ਬਾਬਾ ਬਿਨੋਦ ਸਿੰਘ ਦੀ ਰਹਿਨੁਮਾਈ, ਯੋਜਨਾਬੰਦੀ ਅਤੇ ਯੁੱਧ ਦੇ ਨਿਯਮਾ ਬਾਰੇ ਵੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਦਿੱਤੀ ਹੈ। ਉਹ ਫੌਜ ਦੇ ਬਿਹਤਰੀਨ ਕਮਾਂਡਰ ਦੇ ਫ਼ਰਜ਼ ਨਿਭਾਉਂਦੇ ਰਹੇ ਸਨ। ਮੁੱਖ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਬੰਦਾ ਬਹਾਦਰ ਦੇ ਸਲਾਹਕਾਰ ਸਨ। ਸਰਹੰਦ ਫਤਿਹ ਕਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਜਿਹੜਾ ਸਿੱਕਾ ਚਲਾਇਆ, ਉਸ ਉਤੇ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਤੇ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਦੀ ਪ੍ਰਭੁਸੱਤਾ ਲਿਖਵਾਇਆ। ਗੁਰਦਾਸ ਨੰਗਲ ਪਿੰਡ ਦੀ ਗੜ੍ਹੀ ਵਿੱਚ ਮੁਗਲ ਫੌਜਾਂ ਦੇ ਘੇਰੇ ਨੂੰ ਤੋੜਕੇ ਨਿਕਲਣ ਦੀ ਬਾਬਾ ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਨੇ ਬਾਬਾ ਬਿਨੋਦ ਸਿੰਘ ਦੀ ਸਲਾਹ ਨਹੀਂ ਮੰਨੀ, ਜਿਸ ਕਰਕੇ ਦੋਹਾਂ ਵਿੱਚ ਵਿਚਾਰਾਂ ਦਾ ਵਖਰੇਵਾਂ ਹੋ ਗਿਆ। ਅੰਮਿ੍ਰਤਸਰ ਰਹੇ ਜਿਥੇ ਦੀਵਾਲੀ ਅਤੇ ਬੰਦੀ ਛੋੜ ਦਿਵਸ ਮਨਾਇਆ ਅਤੇ ਬੰਦੀਆਂ ਦਾ ਮੁੱਖੀ ਕਰਮ ਸਿੰਘ ਚੜ੍ਹਾਵਾ ਲੈਣ ਦੇ ਝਗੜੇ ਵਿੱਚ ਮਾਰਿਆ ਗਿਆ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਜਦੋਂ ਮਾਤਾ ਸੁੰਦਰੀ ਦੇ ਹੁਕਮ ਨੂੰ ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਬਹਾਦਰ ਨੇ ਅਪ੍ਰਵਾਨ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਤਾਂ ਫਿਰ ਉਹ ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਬਹਾਦਰ ਤੋਂ ਬਾਗੀ ਹੋ ਗਏ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਜਨਮ ਅਤੇ ਮਰਨ ਬਾਰੇ ਪੱਕੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਉਪਲਭਧ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਦੂਜੇ ਜਥੇਦਾਰ ਦੀਵਾਨ ਦਰਬਾਰਾ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੇ ਸਮੇਂ ਸਿੱਖ ਬਾਬਾ ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਦੀ ਮੌਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਫੁੱਟ ਦਾ ਸ਼ਿਕਾਰ ਸਨ। ਲਾਹੌਰ ਅਤੇ ਦਿੱਲੀ ਦਰਬਾਰ ਵੱਲੋਂ ਸਿੱਖਾਂ ‘ਤੇ ਤਸ਼ੱਦਦ ਕੀਤਾ ਜਾ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਸਿੱਖ ਜੰਗਲਾਂ ਵਿੱਚ ਜਾਣ ਲਈ ਮਜ਼ਬੂਰ ਸਨ। ਦੀਵਾਨ ਦਰਬਾਰਾ ਸਿੰਘ ਦਾ ਜਨਮ ਨਾਨੂੰ ਸਿੰਘ ਦਿਲਵਾਨੀ ਦੇ ਘਰ 1644 ਨੂੰ ਹੋਇਆ। ਦਰਬਾਰਾ ਸਿੰਘ ਬਾਰਾਂ ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਸ੍ਰੀ ਆਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਵਿੱਚ ਜਾ ਕੇ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਦੇ ਲੜ ਲੱਗ ਗਿਆ ਤੇ 16 ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਦੀਵਾਨ ਦੀ ਪਦਵੀ ਮਿਲ ਗਈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਪਰਿਵਾਰ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਹਰਿਗੋਬਿੰਦ ਦੇ ਮੌਕੇ ਪੰਥ ਨਾਲ ਜੁੜ ਗਿਆ ਸੀ। ਦੀਵਾਨ ਦਰਬਾਰਾ ਸਿੰਘ 16 ਸਾਲ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਦਾ ਗੜਵਈ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਉਹ 1734 ਵਿੱਚ 90 ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਭੋਗ ਕੇ ਸਵਰਗ ਸਿਧਾਰ ਗਏ ਸਨ। ਸਿੱਖ ਪੰਥ ਦਾ ਸ਼ੇਰਦਿਲ ਜਰਨੈਲ ਸਿੰਘ ਸਾਹਿਬ ਜਥੇਦਾਰ ਨਵਾਬ ਕਪੂਰ ਸਿੰਘ ਤੀਜੇ ਜਥੇਦਾਰ ਸਨ। ਉਹ ਵਿਰਕ ਗੋਤ ਦੇ ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਜਨਮ ਪਿੰਡ ਮਾਲੋ ਕੀ ਟਿੱਬੀ ਸ਼ੇਖੂਪੁਰ ਵਿੱਚ ਚੌਧਰੀ ਦਲੀਪ ਸਿੰਘ ਦੇ ਘਰ 1697 ਨੂੰ ਹੋਇਆ। ਅੱਠ ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਕੋਲ ਦਮਦਮਾ ਸਾਹਿਬ ਪਿਤਾ ਨਾਲ ਪਹੁੰਚ ਗਿਆ। ਉਥੇ ਅੰਮਿ੍ਰਤ ਪਾਨ ਕੀਤਾ ਤੇ ਬਾਬਾ ਦੀਪ ਸਿੰਘ ਦੀ ਰਹਿਨਮਾਈ ਵਿੱਚ ਰਹਿਣ ਲੱਗ ਪਿਆ। 1715 ਵਿੱਚ ਫੌਜ ਨਾਲ ਲੜਾਈ ਵਿੱਚ ਉਸਦਾ ਪਿਤਾ ਸ਼ਹੀਦ ਹੋ ਗਿਆ। ਉਹ ਪ੍ਰਤਾਪੀ, ਸੁੰਦਰ, ਸਡੌਲ ਸਰੀਰ, ਚੌੜੀ ਛਾਤੀ, ਸ਼ਸਤਰ ਵਿਦਿਆ, ਤੇਗ, ਨੇਜ਼ੇ, ਢਾਲ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਅਤੇ ਨਿਹਾਇਤ ਦਾਨੀ ਸੀ। ਸਰਕਾਰੀ ਖ਼ਜਾਨੇ ਲੁੱਟ ਕੇ ਪੰਜ ਲੱਖ ਹੱਥ ਲੱਗ ਗਿਆ ਅਤੇ ਫਿਰ ਮੁਰਤਜ਼ਾ ਖ਼ਾਨ ਦੇ ਘੋੜਿਆਂ ਦੇ ਕਾਫਲੇ ਨੂੰ ਸੋਧ ਕੇ ਕਬਜ਼ੇ ਵਿੱਚ ਕਰ ਲਿਆ। 1732 ਵਿੱਚ ਕਪੂਰ ਸਿੰਘ ਨੇ ਫ਼ੈਜ਼ੁਲਾਪੁਰ ‘ਤੇ ਕਬਜ਼ਾ ਕਰ ਲਿਆ। 1733 ਵਿੱਚ ਮੁਗਲ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਨਵਾਬੀ ਦਾ ਖ਼ਿਤਾਬ ਦੇ ਦਿੱਤਾ। ਦੀਵਾਨ ਦਰਬਾਰਾ ਸਿੰਘ ਦੀ ਮੌਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਨਵਾਬ ਕਪੂਰ ਸਿੰਘ ਨੇ ਜਥੇਦਾਰੀ ਦੀ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਸੰਭਾਲ ਲਈ। ਨਵਾਬ ਕਪੂਰ ਸਿੰਘ ਨੇ ਦਰਬਾਰ ਸਾਹਿਬ ਤੋਂ ਮੁਗਲਾਂ ਦਾ ਕਬਜ਼ਾ ਛੁਡਾ ਲਿਆ। 29 ਅਪ੍ਰੈਲ 1748 ਨੂੰ ਸਿੱਖ ਸ਼ਕਤੀ ਨੂੰ ਬਾਰਾਂ ਮਿਸਲਾਂ ਵਿੱਚ ਜਥੇਬੰਦ ਕਰਨ ਦਾ ਗੁਰਮਤਾ ਪਾ ਦਿੱਤਾ। ਸਾਂਝੇ ਦਲ ਖਾਲਸਾ ਦਾ ਜਥੇਦਾਰ ਨਵਾਬ ਕਪੂਰ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਬਣਾ ਦਿੱਤਾ। 28 ਸਾਲ ਦੀ ਅਣਥੱਕ ਸੇਵਾ ਤੋਂ ਬਾਅਦ 7 ਅਕਤੂਬਰ 1753 ਨੂੰ ਸਵਰਗ ਸਿਧਾਰ ਗਏ। ਜਥੇਦਾਰ ਬਾਬਾ ਜੱਸਾ ਸਿੰਘ ਆਹਲੂਵਾਲੀਆ ਚੌਥੇ ਮੁੱਖੀ ਸਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਜਨਮ ਪਿਤਾ ਬਦਰ ਸਿੰਘ ਤੇ ਮਾਤਾ ਜੀਵਨ ਕੌਰ ਦੀ ਕੁੱਖੋਂ ਤਿੰਨ ਮਈ 1718 ਈ ਨੂੰ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਲਾਹੌਰ ਦੇ ਆਹਲੂ ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ। ਉਸਦੀ ਛੋਟੀ ਉਮਰ ਹੀ ਸੀ ਕਿ ਪਿਤਾ ਦੀ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ। ਉਸਦੀ ਮਾਤਾ ਨਵਾਬ ਕਪੂਰ ਸਿੰਘ ਕੋਲ ਲੈ ਗਏ ਤੇ ਕਪੂਰ ਸਿੰਘ ਨੇ ਆਪਣੇ ਕੋਲ ਰੱਖਕੇ ਪਾਲਣ ਪੋਸ਼ਣ ਕੀਤਾ, ਘੋੜ ਸਵਾਰੀ, ਤੇਗ, ਜੌਹਰ, ਨੇਜ਼ੇਬਾਜ਼ੀ ਤੇ ਤੀਰ ਕਮਾਨ ਦੀ ਬਾਰੀਕੀ ਨਾਲ ਸਿਖਿਆ ਦਿਵਾਈ। 1738 ਵਿੱਚ ਹੀ ਜੱਸਾ ਸਿੰਘ ਸਿੱਖ ਸਰਦਾਰਾਂ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਕਤਾਰ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋ ਗਿਆ। 1761 ਵਿੱਚ ਅਹਿਮਦ ਸ਼ਾਹ ਅਬਦਾਲੀ ਕੋਲੋਂ 2200 ਜਵਾਨ ਹਿੰਦੂ ਕੁੜੀਆਂ ਨੂੰ ਬਾਇਜ਼ਤ ਛੁਡਾਕੇ ਘਰੋ ਘਰੀ ਪਹੁੰਚਾਇਆ। ਲਾਹੌਰ ਫਤਿਹ ਕਰਨ ਕਰਕੇ ਜੱਸਾ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਸੁਲਤਾਨ-ਉਲ-ਕੌਮ ਦਾ ਖ਼ਿਤਾਬ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਤੇ ਬੁੱਢਾ ਦਲ ਦੇ ਚੌਥੇ ਜਥੇਦਾਰ ਤੇ ਅਕਾਲ ਤਖ਼ਤ ਦੇ ਜਥੇਦਾਰ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ। 11 ਮਾਰਚ 1783 ‘ਚ ਸਿੱਖ ਸਰਦਾਰਾਂ ਨਾਲ ਲਾਲ ਕਿਲ੍ਹੇ ‘ਤੇ ਕੇਸਰੀ ਝੰਡਾ ਝੁਲਾਇਆ। ਉਹ 20 ਅਕਤੂਬਰ 1783 ਨੂੰ ਸਵਰਗ ਸਿਧਾਰ ਗਏ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਬਾਬਾ ਨੈਣਾ ਸਿੰਘ ਪੰਜਵੇਂ ਜਥੇਦਾਰ ਬਣੇ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਜਨਮ 1736 ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਜਨਮ ਸਥਾਨ ਬਾਰੇ ਵੀ ਵੱਖਰੀਆਂ ਰਾਵਾਂ ਹਨ। ਨਿਹੰਗ ਸਿੰਘ ਜੋ ਉਚਾ ਦੁਮਾਲਾ ਫ੍ਰਾ ਸਜਾਉਂਦੇ ਹਨ, ਬਾਬਾ ਨੈਣਾ ਸਿੰਘ ਨੇ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ ਸੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਵਿੱਚ ਦੋ ਹਜ਼ਾਰ ਘੋੜ ਸਵਾਰ ਸਿੰਘ, ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਅਤੇ ਹੋਰ ਗੁਰੂ ਧਾਮਾਂ ਦੀ ਰਾਖੀ ਲਈ ਤਿਆਰ-ਬਰ-ਤਿਆਰ ਰਹਿੰਦੇ ਸਨ। ਅਕਾਲੀ ਫੂਲਾ ਸਿੰਘ ਛੇਵੇਂ ਮੁੱਖੀ ਸਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਜਨਮ ਇੱਕ ਜਨਵਰੀ 1761 ਨੂੰ ਸੰਗਰੂਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਪਿੰਡ ਸ਼ੀਹਾਂ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ। ਇੱਕ ਸਾਲ ਬਾਅਦ ਹੀ ਉਸਦੀ ਮਾਤਾ ਜੀ ਸਵਰਗਵਾਸ ਹੋ ਗਏ। ਫਿਰ ਉਸਦੀ ਪਾਲਣ ਪੋਸ਼ਣ ਨੈਣਾ ਸਿੰਘ ਨੇ ਕੀਤੀ। ਉਸਨੂੰ ਘੋੜ ਸਵਾਰੀ ਤੇ ਨਿਸ਼ਾਨੇਬਾਜ਼ੀ ਵਿੱਚ ਸਿਖਿਆ ਦਿੱਤੀ ਗਈ। ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦੇ ਰਾਜ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਆਪਣੀ ਅਕਾਲ ਰਜਮੈਂਟ ਬਣਾ ਲਈ ਜਿਹੜੀ ਹਮੇਸ਼ਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦੀ ਲੜਾਈ ਵਿੱਚ ਅੱਗੇ ਹੋ ਕੇ ਮਦਦ ਕਰਦੀ ਸੀ। ਉਹ ਸ੍ਰੀ ਅਕਾਲ ਤਖ਼ਤ ਦੇ ਜਥੇਦਾਰ ਵੀ ਰਹੇ ਤੇ ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਕੋੜਿਆਂ ਦੀ ਸਜ਼ਾ ਵੀ ਲਗਾਈ ਸੀ। ਬਾਬਾ ਹਨੂੰਮਾਨ ਸਿੰਘ ਸੱਤਵੇਂ ਜਥੇਦਾਰ ਬਣੇ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਜਨਮ ਫਿਰੋਜ਼ਪੁਰ ਜਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਪਿੰਡ ਨੌਰੰਗਪੁਰ ਵਿੱਚ 18 ਮੱਗਰ 1813 ਨੂੰ ਪਿਤਾ ਗਰਜਾ ਸਿੰਘ ਬਾਠ ਤੇ ਮਾਤਾ ਹਰਨਾਮ ਕੌਰ ਦੀ ਕੁੱਖੋਂ ਹੋਇਆ। ਮੁਦਕੀ ਦੀ ਜੰਗ ਵਿੱਚ ਬਰਤਾਨਵੀ ਸੈਨਾ ਨੂੰ ਭਜਾਇਆ। ਮਹਾਰਾਜਾ ਕਰਮ ਸਿੰਘ ਦੀ ਫੌਜ ਨਾਲ ਪਟਿਆਲਾ ਅਤੇ ਘੁੜਾਮ ਲੜਦਿਆਂ ਜ਼ਖਮੀ ਹੋ ਗਏ ਤੇ ਫਿਰ 1846 ਕੁੰਬੜਾ ਸੋਹਾਣਾ ਵਿਖੇ ਲੜਾਈ ਵਿੱਚ ਸ਼ਹੀਦ ਹੋ ਗਏ। 1846 ਵਿੱਚ ਬਾਬਾ ਪ੍ਰਹਿਲਾਦਾ ਸਿੰਘ ਅੱਠਵੇਂ ਜਥੇਦਾਰ ਬਣੇ। ਇਹ ਸਮਾਂ ਵੀ ਸਿੱਖਾਂ ਲਈ ਬਹੁਤ ਹੀ ਮੁਸ਼ਕਲਾਂ ਵਾਲਾ ਸੀ। ਬਾਬਾ ਪ੍ਰਹਿਲਾਦਾ ਸਿੰਘ ਗੋਦਾਵਰੀ ਨਜ਼ਦੀਕ ਹੈਦਰਾਬਾਦ ਰਿਆਸਤ ਵਿੱਚ ਸ਼ਹੀਦ ਕਰ ਦਿੱਤੇ ਗਏ। ਬਾਬਾ ਗਿਆਨਾ ਸਿੰਘ ਨੌਵੇਂ ਜਥੇਦਾਰ ਬਣੇ। ਬਾਬਾ ਗਿਆਨਾ ਸਿੰਘ ਦਿਉਲ ਜਗਰਾਉਂ ਤਹਿਸੀਲ ਦੇ ਭਰੋਵਾਲ ਪਿੰਡ ਦੇ ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਬਾਰੇ ਬਹੁਤੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਪੁਸਤਕ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਦਸਵੇਂ ਜਥੇਦਾਰ ਤੇਜਾ ਸਿੰਘ 96 ਕਰੋੜੀ ਦਾ ਜਨਮ ਪਿੰਡ ਸਿੱਖਾਂਵਾਲੀ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਰਾਵਲਪਿੰਡੀ ਵਿੱਚ ਖ਼ਜਾਨ ਸਿੰਘ ਵੱਡੇ ਸ਼ਾਹੂਕਾਰ ਦੇ ਘਰ ਮਾਤਾ ਸੁਗੋ ਦੀ ਕੁੱਖੋਂ 1839 ਈਸਵੀ ਨੂੰ ਹੋਇਆ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ 1907 ਬੁੱਢਾ ਦਲ ਦੀ ਜਥੇਦਾਰੀ ਸੰਭਾਲੀ ਤੇ ਬਾਈ ਸਾਲ 1929 ਆਪਣੇ ਆਖਰੀ ਸਮੇਂ ਤੱਕ ਜਥੇਦਾਰ ਰਹੇ। ਗਿਆਰਵੇਂ ਜਥੇਦਾਰ ਬਾਬਾ ਸਾਹਿਬ ਸਿੰਘ ਕਲਾਧਾਰੀ ਦਾ ਜਨਮ 1876 ਵਿੱਚ ਖੰਨਾ ਨੇੜੇ ਭੜੀ ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ। ਲਾਹੌਰ ਤੋਂ ਬੀ ਏ ਕਰਕੇ ਤਹਿਸੀਲਦਾਰ ਲੱਗ ਗਏ। ਫਿਰ ਅਸਤੀਫ਼ਾ ਦੇ ਕੇ ਨਿਹੰਗ ਸਿੰਘ ਸਜ ਗਏ। ਬਾਰਾਂ ਸਾਲ ਕਠਨ ਘਾਲ ਕੀਤੀ, ਜਿਸ ਕਰਕੇ ਕਲਾਧਾਰੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। 1942 ਵਿੱਚ ਸਵਰਗ ਸਿਧਾਰ ਗਏ। ਬਾਬਾ ਚੇਤ ਸਿੰਘ ਬਾਰਵੇਂ ਜਥੇਦਾਰ ਦਾ ਜਨਮ 1903 ਵਿੱਚ ਤਲਵੰਡੀ ਸਾਬੋਕੀ ਵਿੱਚ ਰਾਮ ਸਿੰਘ ਦੇ ਘਰ ਮਾਤਾ ਪ੍ਰਧਾਨ ਕੌਰ ਦੀ ਕੁੱਖੋਂ ਹੋਇਆ। 13 ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਬੁੱਢਾ ਦਲ ਵਿੱਚ ਭਰਤੀ ਹੋ ਗਏ। 1942 ਵਿੱਚ ਜਥੇਦਾਰ ਬਣ ਗਏ ਤੇ 65 ਸਾਲ ਦਾ ਆਦਰਸ਼ ਜੀਵਨਬਿਤਾਕੇ ਸਵਰਗ ਸਿਧਾਰ ਗਏ। ਤੇਰਵੇਂ ਮੁਖੀ ਬਾਬਾ ਸੰਤਾ ਸਿੰਘ ਦਾ ਜਨਮ 1928 ਵਿੱਚ ਪਿਤਾ ਭਗਵਾਨ ਸਿੰਘ ਤੇ ਮਾਤਾ ਪਿ੍ਰਤਪਾਲ ਕੌਰ ਦੀ ਕੁੱਖੋਂ ਹੋਇਆ। ਦਸ ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਅੰਮਿ੍ਰਤ ਛੱਕ ਲਿਆ। ਕੋਟਕਪੂਰਾ ਗੁਰੂ ਘਰ ਵਿੱਚ ਬਾਰਾਂ ਸਾਲ ਸੇਵਾ ਕੀਤੀ। ਚਾਲੀ ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ 1968 ਵਿੱਚ ਜਥੇਦਾਰ ਬਣੇ। ਚਾਲੀ ਸਾਲ ਹੀ ਬੁੱਢਾ ਦਲ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਕਰਕੇ ਕਈ ਨਵੇਂ ਕੀਰਤੀਮਾਨ ਸਥਾਪਤ ਕੀਤੇ। ਅੱਠ ਮਈ 2008 ਨੂੰ ਗੁਰੂ ਨੂੰ ਪਿਆਰੇ ਹੋ ਗਏ। ਬਾਬਾ ਬਲਬੀਰ ਸਿੰਘ ਅੱਠ ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਬੁੱਢਾ ਦਲ ਵਿੱਚ ਪਰਤੀ ਹੋ ਗਏ। ਉਹ ਬਾਬਾ ਸੰਤਾ ਸਿੰਘ ਦੇ ਗੜਵਈ ਅਤੇ ਹਜ਼ੂਰ ਸੇਵਕ ਲੰਬਾ ਸਮਾਂ ਰਹੇ। ਇੱਕ ਅਕਤੂਬਰ 2007 ਚੌਧਵੇਂ ਜਥੇਦਾਰ ਬਣੇ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਮੇਂ ਬੁੱਢਾ ਦਲ ਨੇ ਅਨੇਕਾਂ ਬਾਕਮਾਲ ਕੰਮ ਕੀਤੇ ਵਿਦਿਅਕ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਪਬਲਿਕ ਸਕੂਲ ਸਥਾਪਤ ਕੀਤੇ। ਪਿ੍ਰੰਟਿੰਗ ਦੀ ਪ੍ਰੈਸ ਲਗਵਾਈ, ਬਹੁਤ ਸਾਰੀ ਪ੍ਰਚਾਰ ਸਮਗਰੀ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਤ ਕਰਵਾਈ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਨਵੀਂਆਂ ਛਾਉਣੀਆਂ ਦੀ ਉਸਾਰੀ, ਕੁਆਰਟਰ, ਸਰਾਵਾਂ, ਸਰਬਲੋਹ ਗ੍ਰੰਥ ਦੀਆਂ ਦੋਵਂੇ ਜਿਲਦਾਂ, ਨਿਹੰਗ ਸਿੰਘ ਸੰਦੇਸ਼ ਰਸਾਲਾ, ਸਾਰੇ ਜਥੇਦਾਰਾਂ ਦੇ ਜੀਵਨ, ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੇ ਪੰਜ ਸੌ ਸਾਲਾ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਪੁਰਬ ਬਾਰੇ ਪੁਸਤਕ ਆਦਿ ਵਰਣਨਯੋਗ ਹਨ, ☬ਜਸ ਕਰਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸ੍ਰੀ ਅਕਾਲ ਤਖ਼ਤ ਸਾਹਿਬ ਤੋਂ ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਸੇਵਾ ਰਤਨ ਦੀ ਉਪਾਧੀ ਦਿੱਤੀ ਗਈ। ਤਖ਼ਤ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਪਟਨਾ ਤੋਂ ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਪੰਥ ਰਤਨ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਇੱਕ ਸੌ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਵਿਅਕਤੀਆਂ ਦੀ ਸੂਚੀ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਬਾਬਾ ਬਲਬੀਰ ਸਿੰਘ 96 ਕਰੋੜੀ ਨੇ ਬੁੱਢਾ ਦਲ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ ਕਾਰਜ਼ਸੈਲੀ ਨਾਲ ਇਤਿਹਾਸ ਸਿਰਜ ਦਿੱਤਾ ਹੈ। ਇਹ ਪੁਸਤਕ ਇਤਿਹਾਸਕ ਦਸਤਾਵੇਜ਼ ਬਣ ਗਈ ਹੈ।

128 ਪੰਨਿਆਂ, 250 ਰੁਪਏ ਭੇਟਾ ਵਾਲੀ ਇਹ ਪੁਸਤਕ, ਬੁੱਢਾ ਦਲ ਨੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਤ ਕੀਤੀ ਹੈ ਤੇ ਭਾ ਚਤਰ ਸਿੰਘ ਜੀਵਨ ਸਿੰਘ ਅੰਮਿ੍ਰਤਸਰ ਤੋਂ ਮਿਲਦੀ ਹੈ।

ਅਲਫ਼ਾਜ਼ ਦਾ ‘ਛਲਾਵਿਆਂ ਦੀ ਰੁੱਤ’ ਕਹਾਣੀ-ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਆਧੁਨਿਕ ਤਕਨੀਕ ਦਾ ਸ਼ੀਸ਼ਾ: ਉਜਾਗਰ ਸਿੰਘ

ਕੌਮੀ ਏਕਤਾ ਨਿਊਜ਼ ਬੀਊਰੋ — Sun, 12 Apr 2026 05:19:21 +0000

ਅਲਫ਼ਾਜ਼ ਦੀਆਂ ਕਹਾਣੀਆਂ ਆਧੁਨਿਕ ਯੁਗ ਵਿੱਚ ਨਵੇਂ ਦੌਰ ਦੇ ਹੋ ਰਹੇ ਵਰਤਾਰਿਆਂ ਦਾ ਪ੍ਰਗਟਾਵਾ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ। ਸਮਾਂ ਬਹੁਤ ਤੇਜੀ ਨਾਲ ਬਦਲ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਇਸ ਤੇਜੀ ਨੂੰ ਵਿਕਾਸ/ਵਿਨਾਸ਼ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਕ ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਕਹਾਣੀ-ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਵਿੱਚ ਗਿਆਰਾਂ ਲੰਬੀਆਂ ਕਹਾਣੀਆਂ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਕਹਾਣੀਆਂ ਦੇ ਵਿਸ਼ੇ ਵੀ ਵਿਕੋਲਿਤਰੇ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਇੰਟਨੈਟ/ਮੋਬਾਈਲ/ਸ਼ੋਸ਼ਲ ਮੀਡੀਅ ਦੀ ਅਣਕਿਆਸੀ ਵਰਤੋਂ, ਸਮ☬ਲੰਗੀ ਵਿਆਹ, ਮਹੰਤਾਂ ਦੀ ਤ੍ਰਾਸਦੀ, ਹਾਰਮੋਨ ਦੀ ਤਬਦੀਲੀ, ਐਕਸੀਡੈਂਟਾਂ ਦੀਆਂ ਦੁਰਘਟਨਾਵਾਂ, ਨਸ਼ਿਆਂ ਦਾ ਪ੍ਰਕੋਪ, ਅੰਗਹੀਣਾਂ ਨਾਲ ਦੁਰਵਿਵਹਾਰ, ਕਰੋਨਾ ਕਾਲ ਦਾ ਸੰਤਾਪ, ਮਾਪਿਆਂ ਦੀ ਅਣਵੇਖੀ, ਪਰਵਾਸ ਦਾ ਹੇਜ ਤੇ ਜਦੋਜਹਿਦ ਅਤੇ ਸ਼ਹਿਰੀ ਤੇ ਦਿਹਾਤੀ ਸਭਿਆਚਾਰ ਦਾ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟਾਂਤਿਕ ਪ੍ਰਗਟਾਵਾ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਦਿਲਚਸਪੀ ਬਰਕਰਾਰ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ, ਭਾਸ਼ਾ ਅਤੇ ਸ਼ਬਦਾਵਲੀ ਠੇਠ ਹੈ ਅਤੇ ਕਹਾਣੀਆਂ ਦੇ ਨਾਮ ਵੀ ਵਿਲੱਖਣ ਹਨ। ਪਹਿਲੀ ਕਹਾਣੀ ‘ਡੋਪਾਮਾਈਨ’ ਸਿਰਲੇਖ ਵਾਲੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਚਿੱਟੇ ਦੇ ਨਾਲੋਂ ਵੀ ਇੰਟਰਨੈਟ ਦਾ ਨਸ਼ਾ ਖ਼ਤਰਨਾਕ ਵਿਖਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਚਿੱਟੇ ਦੇ ਨਸ਼ੇ ਦੀ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਭਰਮਾਰ ਹੈ, ਬਿਲਕੁਲ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇੰਟਰਨੈਟ/ਮੋਬਾਈਲ ਦਾ ਨਸ਼ਾ ਲਾਗ ਦੀ ਬੀਮਾਰੀ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਫ਼ੈਲਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਲਗਪਗ ਹਰ ਪਰਿਵਾਰ ਦੇ ਸਾਰੇ ਮੈਂਬਰ ਹੀ ਮੋਬਾਈਲ ਨੂੰ ਚਿੰਬੜੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਕਹਾਣੀਕਾਰ ਨੇ ਦੱਸਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ ਹੈ ਕਿ ਬੇਸ਼ੱਕ ਇੰਟਨਰਨੈਟ ਦੇ ਬਹੁਤ ਲਾਭ ਹਨ, ਪ੍ਰੰਤੂ ਨੁਕਸਾਨ ਵੀ ਘੱਟ ਨਹੀਂ ਹਨ। ਜਿਹੜਾ ਵਿਅਕਤੀ ਇੱਕ ਵਾਰ ਮੋਬਾਈਲ ਦੇ ਨਸ਼ੇ ਦਾ ਆਦੀ ਹੋ ਜਾਵੇ ਮੁੜਕੇ ਉਹ ਇਸ ਤੋਂ ਖਹਿੜਾ ਨਹੀਂ ਛੁਡਵਾ ਸਕਦਾ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਸਦਾ ਚਸਕਾ ਬਹੁਤ ਬੁਰਾ ਹੈ। ਜੇ ਇੰਟਰ ਨੈਟ ਬੰਦ ਹੋ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਇਉਂ ਲੱਗਣ ਲੱਗਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਸਾਰਾ ਸੰਸਾਰ ਹੀ ਖੜ੍ਹ ਗਿਆ ਹੈ। ਭਾਵ ਜੀਵਨ ਇਸਦੇ ਨਾਲ ਹੀ ਚਲਦਾ ਹੈ। ਇਨਸਾਨ ਦਾ ਮੋਬਾਈਲ ਵਿਚਲੇ ਇੰਟਰਨੈਟ ਤੋਂ ਬਿਨਾ ਗੁਜ਼ਾਰਾ ਹੀ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਹਰ ਚੰਗੀ ਤੇ ਮਾੜੀ ਤਾਜ਼ਾ ਤਰੀਨ ਜਾਣਕਾਰੀ ਇਸਤੋਂ ਮਿਲ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਉਸਨੂੰ ਹੋਰ ਕੁਝ ਚੰਗਾ ਹੀ ਨਹੀਂ ਲੱਗਦਾ, ਬੰਦਾ ਚਿੜਚਿੜਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇੰਟਰਨੈਟ/ਮੋਬਾਈਲ ਨੇ ਇਨਸਾਨ ਨੂੰ ਗੁਲਾਮ ਬਣਾ ਲਿਆ ਹੈ। ਇੰਟਰਨੈਟ ਸਮਾਜਿਕ ਰਿਸ਼ਤਿਆਂ ਨੂੰ ਖ਼ਤਮ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਗੰਦ-ਮੰਦ ਬਹੁਤ ਹੈ। ਨਜ਼ਾਇਜ ਰਿਸ਼ਤਿਆਂ ਨੂੰ ਜਨਮ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਝੂਠ ਬਹੁਤ ਜ਼ਿਆਦਾ ਪ੍ਰੋਸਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਮਰਜ਼ੀ ਕਿਸੇ ‘ਤੇ ਚਿਕੜ ਸੁੱਟੀ ਜਾਵੋ, ਕੋਈ ਜਵਾਬਦੇਹੀ ਨਹੀਂ। ਦੂਜੀ ਕਹਾਣੀ ‘ਬੱਜੋਰੱਤਾ’ ਵੀ ਸਮਾਜਿਕ ਬੇਇਨਸਾਫ਼ੀ ਦੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਦਿੰਦੀ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਜੇਕਰ ਕਿਸੇ ਇਨਸਾਨ ਵਿੱਚ ਮਾੜਾ ਮੋਟਾ ਨੁਕਸ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਉਸ ਨਾਲ ਅਜਿਹੇ ਸ਼ਬਦ ਜੋੜ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਜਿਹੜੇ ਇਨਸਾਨ ਵਿੱਚ ਹੀਣਤਾ ਪੈਦਾ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਭਾਵੇਂ ਉਹ ਵਿਅਕਤੀ ਕਿਤਨਾ ਵੀ ਕਾਬਲ ਹੋਵੇ, ਪ੍ਰੰਤੂ ਸਮਾਜ ਸੰਬੋਧਨ ਕਰਨ ਲੱਗਿਆਂ ਉਸਦੇ ਨੁਕਸ ਨੂੰ ਪ੍ਰਮੁੱਖਤਾ ਨਾਲ ਜੋੜੇਗਾ। ਇਹ ਕਹਾਣੀ ਸਮਾਜ ਦੀ ਘਟੀਆ ਮਾਨਸਿਕਤਾ ਦਾ ਪ੍ਰਗਟਾਵਾ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਸਮਾਜ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਸੁਖੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਜੀਣ ਨਹੀਂ ਦਿੰਦਾ। ਛੋਟੇ ਜਿਹੇ ਨੁਕਸ ਨਾਲ ਹੀ ਇਨਸਾਨ ਨੂੰ ਵਿਚਾਰਾ ਬਣਾ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਸਦੀ ਕਾਬਲੀਅਤ ਦਾ ਮੁੱਲ ਨਹੀਂ ਪੈਂਦਾ। ਹਰ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਬੇਇਨਸਾਫ਼ੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਕਹਾਣੀ ਪੰਜਾਬੀਆਂ ਦੀ ਗੱਡੀਆਂ ਚਲਾਉਣ ਵਿੱਚ ਵਰਤੀ ਜਾਂਦੀ ਅਣਗਹਿਲੀ/ਲਾਪ੍ਰਵਾਹੀ ਬਾਰੇ ਵੀ ਚਿੰਤਾ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਕਰਕੇ ਘਾਤਕ ਐਕਸੀਡੈਂਟ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਸੜਕੀ ਤਾਣਾ-ਬਾਣਾ ਵੀ ਚੰਗਾ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਤੀਜੀ ਕਹਾਣੀ ‘ਸੱਤ ਦਿਨ ਦੀ ਕੈਦ’ ਵਿੱਚ ਕਰੋਨਾ ਸਮੇਂ ਦੌਰਾਨ ਵਾਪਰੀਆਂ ਅਣਸੁਖਾਵੀਆਂ ਘਟਨਾਵਾਂ, ਜ਼ਿਆਦੀਆਂ, ਮੁਸ਼ਕਲਾਂ, ਡਾਕਟਰਾਂ ਦੀ ਅਣਗਹਿਲੀ, ਵਹਿਮ-ਭਰਮ, ਕਾਰੋਪੋਰਟਾਂ ਨੂੰ ਲਾਭ ਪਹੁੰਚਾਉਣ, ਹਸਪਤਾਲ ਵਿਓਪਾਰਕ ਅਦਾਰੇ, ਹਸਪਤਾਲਾਂ ਵਿਚ ਮਰੀਜ਼ਾਂ ਦੀ ਨਿਰਾਦਰੀ, ਰਿਸ਼ਤਿਆਂ ਵਿੱਚ ਗਿਰਾਵਟ, ਆਪਣੇ ਪਰਾਏ ਹੋ ਗਏ, ਸਰੀਰਕ ਨਾਲੋਂ ਮਾਨਸਿਕ ਤਕਲੀਫ਼ ਜ਼ਿਆਦਾ ਅਤੇ ਸਾਈਬਰ ਕਰਾਈਮ ਆਦਿ ਬੁਰੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਸਨ, ਪ੍ਰੰਤੂ ਵਾਤਾਵਰਨ ਦਾ ਸਾਫ਼ ਸੁਥਰਾ ਰਹਿਣਾ ਅਤੇ ਲੋਕਾਂ ਵੱਲੋਂ ਮਾਨਵਤਾ ਦੀ ਨਿਰਸਵਾਰਥ ਸੇਵਾ ਕਰਨੀ ਸ਼ੁਭ ਸ਼ਗਨ ਸੀ। ਚੌਥੀ ਕਹਾਣੀ ‘ਗਾਰਡੀਅਨ ਏਂਜਲ’ ਸ਼ਹਿਰੀ ਜੀਵਨ ਵਿਚਲੇ ਵੱਡੇ ਕਾਰਬਾਰੀਆਂ ਦੀਆਂ ਕਰਤੂਤਾਂ ਦੀ ਮੂੰਹ ਬੋਲਦੀ ਤਸਵੀਰ ਪੇਸ਼ ਕਰ ਰਹੀ ਹੈ। ਕਿਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਹਵਸ਼ ਦੇ ਸ਼ਿਕਾਰ ਵੱਡੇ ਕਾਰਬਾਰੀ ਖ਼ੂਬਸੂਰਤ ਪਤਨੀਆਂ ਹੋਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਅਜਿਹੀਆਂ ਦੁਰਾਚਾਰੀਆਂ ਦਾ ਸ਼ਿਕਾਰ ਹੋ ਕੇ ਆਪਣੇ ਪਰਿਵਾਰਾਂ ਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਤਬਾਹ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾ ਦਾ ਹਸ਼ਰ ਵੀ ਕਈ ਵਾਰੀ ਸਿੰਗਲੇ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮੌਤ ਹੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜੈ ਸਿੰਗਲੇ ਦੇ ਕਤਲੇਆਮ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਵੀ ਪਿੱਛੇ ਨਹੀਂ ਹੱਟਦਾ। ਸ਼ਹਿਰੀ ਮੀਨੂੰ ਅਤੇ ਰੀਤ ਵਰਗੀਆਂ ਲੜਕੀਆਂ ਵੀ ਮਾਪਿਆਂ ਨੂੰ ਧੋਖੇ ਵਿੱਚ ਰੱਖਕੇ ਅਯਾਸ਼ੀ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ। ਪੰਜਵੀਂ ਕਹਾਣੀ ‘ਸਟੋਨ ਬੱਚ’ ਸਮ☬ਲੰਗੀ ਵਿਆਹ/ਮਹੰਤਾਂ ਦੀ ਤ੍ਰਾਸਦੀ ਅਤੇ ਹਰਮੋਨ ਦੀ ਤਬਦੀਲੀ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵਾਂ ਦਾ ਪ੍ਰਗਟਾਵਾ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਸਮਾਜਿਕ ਪ੍ਰਵਾਨਗੀ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਵੀ ਇਹ ਲੋਕ ਆਪਣੀ ਮਰਜ਼ੀ ਨਾਲ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਜਿਓਣ ਨੂੰ ਤਰਜੀਹ ਦਿੰਦੇ ਹਨ, ਭਾਵੇਂ ਸਮਾਜ ਉਨ੍ਹਾਂ ਬਾਰੇ ਜੋ ਮਰਜ਼ੀ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਕੋਣ ਅਪਣਾਉਂਦਾ ਰਹੇ। ‘ਫੈਂਟੈਸੀ’, ‘ਜਿਗੋਲੋ’ ਅਤੇ ‘ਸਟਰੇਂਜਰ’ ਕਹਾਣੀਆਂ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਅੱਲ੍ਹੜ੍ਹ ਲੜਕੇ ਤੇ ਲੜਕੀਆਂ ਪਰਵਾਸ ਦੇ ਸਬਜਬਾਗ ਵਿੱਚ ਚੁੰਧਿਆਕੇ ਗ਼ਲਤ ਰਸਤੇ ਅਖ਼ਤਿਆਰ ਕਰ ਲੈਂਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਆਪਣੇ ਮਾਪਿਆਂ ਅਤੇ ਹੋਰ ਸੰਬੰਧੀਆਂ ਨੂੰ ਵੀ ਧੋਖੇ ਦਿੰਦੇ ਹੋਏ ਖਰਮਸਤੀਆਂ ਕਰਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਜਿਸਦੇ ਨਤੀਜੇ ਘਾਤਕ ਨਿਕਲਦੇ ਹਨ। ਆਪਣੀ ਪੜ੍ਹਾਈ ਵੀ ਪੂਰੀ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ। ਉਹ ਦੋਹਰੇ ਕਿਰਦਾਰ ਵਾਲੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਜਿਉਂਦੇ ਹੋਏ ਹਰ ਸਟੈਪ ‘ਤੇ ਧੋਖੇ ਵਿੱਚ ਗ੍ਰਸਤ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਭਾਵੇਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪਰਵਾਸ ਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਜਦੋਜਹਿਦ ਵਾਲੀ ਹੈ, ਪ੍ਰੰਤੂ ਫ਼ੀਸਾਂ ਪੂਰੀਆਂ ਕਰਨ ਅਤੇ ਪਿੱਛੇ ਘਰਾਂ ਵਿੱਚ ਪੈਸੇ ਭੇਜਣ ਕਰਕੇ ਨਸ਼ਿਆਂ ਅਤੇ ਹਮਬਿਸਤਰ ਦੀਆਂ ਮਾੜੀਆਂ ਰਹਿਮਤਾਂ ਵਿੱਚ ਪੈ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਫਿਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਤਬਾਹ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਕਈ ਵਾਰ ਮਾਪੇ ਐਸੇ ਅਣਜੋੜ ਵਿਆਹ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਲੜਕੀਆਂ ਵਿੱਚ ਅਸੰਤੁਸ਼ਟਤਾ ਪੈਦਾ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਤੇ ਫਿਰ ਗ਼ਲਤ ਰਾਹ ਤੁਰ ਪੈਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਕਲੱਬ ਕਲਚਰ ਵਿੱਚ ਸ਼ਰਾਬ ਕਬਾਬ ਆਮ ਚਲਦਾ ਹੈ। ਜਣਾ ਖਣਾ ਚੰਗੀਆਂ ਨੌਕਰੀਆਂ ਛੱਡਕੇ ਵੀ ਪਰਵਾਸ ਨੂੰ ਭੱਜਦਾ ਹੈ, ਬੰਦਾ ਮਸ਼ੀਨੀ ਬਣ ਜਾਂਦਾ, ਰਿਸ਼ਤੇ ਖ਼ਤਮ, ਬਜ਼ੁਰਗਾਂ ਲਈ ਓਲਡ ਏਜ ਹੋਮ, ਨੂੰਹਾਂ ਦਾ ਮਾੜਾ ਵਿਵਹਾਰ, ਦਰਦ ਵੰਡਾਉਣ ਵਾਲਾ ਕੋਈ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ ਅਤੇ ਸਭਿਆਚਾਰ ਵਿੱਚ ਜ਼ਮੀਨ ਅਸਮਾਨ ਦਾ ਅੰਤਰ ਆਦਿ ਗੁੰਝਲਦਾਰ ਸਮੱਸਿਆਵਾਂ ਹਨ। ‘ਮਰਡਰ’ ਕਹਾਣੀ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਨਸ਼ਿਆਂ ਦੇ ਪ੍ਰਕੋਪ, ਭਰਿਸ਼ਟਾਚਾਰ ਅਤੇ ਸਿਆਸਤਦਾਨਾ ਦੇ ਲਾਰਿਆਂ ਦਾ ਪਰਦਾ ਫਾਸ਼ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਡੇਰਾਵਾਦ ਨੇ ਵੀ ਨਸ਼ੇ ਨੂੰ ਫ਼ੈਲਾਉਣ ਵਿੱਚ ਯੋਗਦਾਨ ਪਾਇਆ ਹੈ, ਪੁਲਿਸ ਦੀ ਕਾਰਗੁਜ਼ਾਰੀ ਬਦ ਤੋਂ ਬਦਤਰ ਵਿਖਾਈ ਗਈ ਹੈ। ‘ਯੂ-ਟਰਨ’ ਕਹਾਣੀ ਅੱਲ੍ਹੜ੍ਹ ਉਮਰ ਦੀਆਂ ਦੋਸਤੀਆਂ ਅਤੇ ਸ਼ੋਸ਼ਲ ਮੀਡੀਆਂ ਵਿਆਹਿਆਂ ਵਰਿਆਂ ਦੇ ਵਰਤਣ ਦੇ ਨੁਕਸਾਨ ਦਰਸਾਉਂਦੀ ਕਹਾਣੀ ਹੈ। ਇਹ ਕਾਰਵਾਈਆਂ ਇਨਸਾਨ ਦੇ ਦਿਲ ਰੂਪੀ ਸਮੁੰਦਰਾਂ ਦੇ ਪਾਣੀਆਂ ਵਿੱਚ ਹਲਚਲ ਪੈਦਾ ਕਰਨ ਦਾ ਵਿਵਰਣ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ‘ਵਰਲਡ ਆਰਡਰ’ ਕਹਾਣੀ ਬੜੀ ਸੰਵੇਦਨਸ਼ੀਲ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਬਾਰੇ ਹੈ, ਜਿਸਨੂੰ ਅੱਗੇ ਅੱਠ ਹਿੱਸਿਆਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡਿਆ ਹੈ। ਇੱਕ-ਇੱਕ ਹਿੱਸੇ ਵਿੱਚ ਕਈ-ਕਈ ਗੰਭੀਰ ਨੁਕਤੇ ਉਠਾਏ ਗਏ ਹਨ, ਜਿਹੜੇ ਰਾਜਾਂ, ਦੇਸ਼ਾਂ ਅਤੇ ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਫ਼ੈਸਲਿਆਂ ਨੂੰ ਹੇਠਲੇ ਪੱਧਰ ਤੱਕ ਲਾਗੂ ਕਰਨ ਲਈ ਜੁਗਲਬੰਦੀ ਦਾ ਪ੍ਰਗਟਾਵਾ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਹਰ ਨੁਕਤੇ ਦਾ ਸੰਬੰਧ ਉਪਰੋਂ ਕਹਿਕੇ ਜ਼ਬਰਦਸਤੀ ਠੋਕਿਆ ਜਾਂਦਾ ਵਿਖਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਭਾਵ ਇੱਕ ਕੇਂਦਰੀ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਏਜੰਸੀ ਹੈ, ਜਿਹੜੀ ਮਨਮਰਜ਼ੀ ਨਾਲ ਫ਼ੈਸਲੇ ਲਾਗੂ ਕਰਕੇ ਆਮ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਜੀਣਾ ਦੁੱਭਰ ਕਰ ਰਹੀ ਹੈ। ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਸਮੇਂ ਅਨੁਸਾਰ ਵਿਲੱਖਣ ਤਬਦੀਲੀ ਆ ਰਹੀ ਹੈ। ਆਪਣੇ ਵਿਸਾਰੇ ਜਾ ਰਹੇ ਹਨ, ਵਿਗਾਨਿਆਂ ਨੂੰ ਅਪਣਾਇਆ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਇਹ ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ ਕਿ ਪੂਰੇ ਕਹਾਣੀ-ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਦਾ ਸਾਰੰਸ਼ ਇਸ ਕਹਾਣੀ ਵਿੱਚ ਸਮਿਲਤ ਹੈ। ਅਖ਼ੀਰ ਵਿੱਚ ਕਿਹਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ ਕਿ ਅਲਫ਼ਾਜ਼ ਦਾ ਇਹ ਕਹਾਣੀ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਨਵੀਂ ਪ੍ਰਿਤ ਪਾਉਣ ਵਾਲਾ ਸਮਾਜ ਦਾ ਸ਼ੀਸ਼ਾ ਹੈ। ਭਵਿਖ ਵਿੱਚ ਕਹਾਣੀਕਾਰ ਤੋਂ ਹੋਰ ਵਧੀਆਂ ਕਹਾਣੀ-ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਦੀ ਆਸ ਕੀਤੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਕਹਾਣੀ-ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਦਿਹਾਤੀ ਤੇ ਸ਼ਹਿਰੀ ਸਭਿਅਚਾਰ ਦਾ ਪੁਲੰਦਾ; ਹੈ, ਜਿਸਦੀ ਬੋਲੀ ਤੇ ਸ਼ਬਦਾਵਲੀ ਦੇ ਕਈ ਸ਼ਬਦ ਅਜਿਹੇ ਹਨ, ਜਿਹੜੇ ਆਮ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਲੋਕ ਬਿਨਾ ਸੋਚੇ ਸਮਝੇ ਅਚਾਨਕ ਕਹਿ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਕਈ ਵਾਰੀ ਇਹ ਸ਼ਬਦ ਅਖਰਦੇ ਹਨ, ਇਉਂ ਲੱਗਦਾ ਹੈ ਕਿ ਪਾਤਰ ਗਾਲ ਕੱਢ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਵੈਸੇ ਪਿੰਡਾਂ ਵਿੱਚ ਆਮ ਵਰਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਦਿਹਾਤੀ ਸਭਿਅਚਾਰ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਹਨ।

160 ਪੰਨਿਆਂ, 250 ਰੁਪਏ ਕੀਮਤ ਵਾਲਾ ਇਹ ਕਹਾਣੀ-ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਕੁਕਨਸ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਨ ਜਲੰਧਰ ਨੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਤ ਕੀਤਾ ਹੈ।

ਸੰਪਰਕ: ਅਲਫ਼ਾਜ਼ : 9888408383

ਸਾਬਕਾ ਜਿਲ੍ਹਾ ਲੋਕ ਸੰਪਰਕ ਅਧਿਕਾਰੀ

ਮੋਬਾਈਲ-94178 13072

ਡਾ.ਸਰਬਜੀਤ ਕੰਗਣੀਵਾਲ ਦੀ ਪੁਸਤਕ ‘ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਖੱਬੀ ਲਹਿਰ’ ਦਾ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ (1947 ਤੋਂ ਸੋਵੀਅਤ ਸੰਘ ਦੇ ਪਤਨ ਤੱਕ): ਉਜਾਗਰ ਸਿੰਘ

ਉਜਾਗਰ ਸਿੰਘ — Thu, 02 Apr 2026 06:35:57 +0000

ਡਾ.ਸਰਬਜੀਤ ਕੰਗਣੀਵਾਲ ਖੱਬੇ-ਪੱਖੀ ਸੋਚ ਵਾਲਾ ਸਥਾਪਤ ਵਿਦਵਾਨ ਲੇਖਕ ਤੇ ਪੱਤਰਕਾਰ ਹੈ। ਉਸਨੇ ਹੁਣ ਤੱਕ ਚਾਰ ਖ਼ੋਜੀ ਪੁਸਤਕਾਂ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਤ ਕੀਤੀਆਂ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ‘ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਖੱਬੀ ਲਹਿਰ-ਬਸਤੀਵਾਦ ਤੋਂ ਮੁਕਤੀ ਤੱਕ’ 2024 ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਤ ਪੁਸਤਕ ਵੀ ਸ਼ਾਮਲ ਹੈ। ਉਹ ਇਸ ਲੜੀ ਵਿੱਚ ਪੰਜ ਜਿਲਦਾਂ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਤ ਕਰਵਾਉਣ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ।

‘ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਖੱਬੀ ਲਹਿਰ (1947 ਤੋਂ ਸੋਵੀਅਤ ਸੰਘ ਦੇ ਪਤਨ ਤੱਕ)’ ਪੁਸਤਕ ਦੂਜੀ ਜਿਲਦ ਹੈ। ਇਸ ਪੁਸਤਕ ਨੂੰ ਉਸਨੇ 9 ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਵੰਡਿਆ ਹੈ। ਤੱਥਾਂ ‘ਤੇ ਅਧਾਰਤ ਹਵਾਲੇ ਦਿੱਤੇ ਗਏ ਹਨ। ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਖੱਬੀ-ਲਹਿਰ ਬਾਰੇ ਲਿਖਦਿਆਂ ਕੰਗਣੀਵਾਲ ਨੇ ਖੱਬੀ-ਲਹਿਰ ਦੀ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਤੇ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਸਰਗਰਮੀ ਦੇ ਸੰਦਰਭ ਵਿੱਚ ਜਾ ਕੇ ਪੰਜਾਬ ਬਾਰੇ ਲਿਖਿਆ ਹੈ। ਇੱਕ ਕਿਸਮ ਨਾਲ ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਖੱਬੀ-ਲਹਿਰ ਦੇ ਨਾਲ ਹੀ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਲਹਿਰ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸਿਕ ਤੱਥਾਂ ਬਾਰੇ ਵੀ ਚਾਨਣਾ ਪਾਇਆ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਇਕੱਲੀ ਖੱਬੀ- ਲਹਿਰ ਨੂੰ ਨਿਖੇੜਿਆ ਨਹੀਂ ਜਾ ਸਕਦਾ। ਪਹਿਲਾ ਅਧਿਆਇ ‘ਜਾਣ-ਪਛਾਣ’ ਵਿੱਚ ਦੱਸਿਆ ਹੈ ਕਿ ਖੱਬੀ-ਲਹਿਰ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਣ ਤੇ ਆਜ਼ਾਦੀ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਆਰਥਿਕ ਉਦਾਰਵਾਦ ਆਰੰਭ ਹੋਣ ਤੱਕ ਸੱਤਾ ਦੀ ਮਾਰ ਝੱਲਣ ਅਤੇ ਵਿਚਾਰਧਾਰਕ ਵਿਰੁੱਧ ਸੰਘਰਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਅਹੂਤੀਆਂ ਦੇਣੀਆਂ ਪਈਆਂ। ਇਹ ਲਹਿਰ 1948 ਵਿੱਚ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਈ। ਪਹਿਲਾਂ ਪੂਰਬੀ ਤੇ ਪੱਛਵੀ ਪੰਜਾਬ ਵੰਡੇ ਗਏ ਤੇ ਪੁਨਰਗਠਨ 1966 ਨਾਲ ਪੰਜਾਬ ਹੋਰ ਛੋਟਾ ਹੋ ਗਿਆ। ਆਮਦਨ ਦੇ ਬਹੁਤੇ ਸਾਧਨਾਂ ਤੋਂ ਵਰਤਮਾਨ ਪੰਜਾਬ ਵਾਂਝਾ ਰਹਿ ਗਿਆ। ਦਰਿਆ ਵੀ ਤਿੰਨ ਹੀ ਰਹਿ ਗਏ। ਸਿੰਜਾਈ ਦੇ ਸਾਧਨ ਨਾਮਾਤਰ ਰਹਿ ਗਏ। ਰਿਆਸਤਾਂ ਆਜ਼ਾਦ ਰਹਿ ਗਈਆਂ। ਪੈਪਸੂ ਵਿੱਚ ਇਸ ਲਹਿਰ ਨੇ ਮਜ਼ਬੂਤੀ ਨਾਲ ਕੰਮ ਕੀਤਾ। ਦੋ ਧੜੇ ਬਰਾਬਰ ਕੰਮ ਕਰਦੇ ਰਹੇ। 1991 ਦੀ ਆਰਥਿਕ ਉਦਾਰਵਾਦੀ ਨੀਤੀ ਨੇ ਪਾਰਟੀ ਦੀਆਂ ਜੜਾਂ ਵਿੱਚ ਤੇਲ ਦੇਣ ਦਾ ਕੰਮ ਕੀਤਾ। ਇੱਕ ਕਿਸਮ ਨਾਲ ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਪੁਸਤਕ ਦਾ ਸਾਰੰਸ਼ ਹੈ। ਅਧਿਆਇ 2 ‘ਖੱਬੀ ਲਹਿਰ ਦਾ ਆਜ਼ਾਦੀ ਪਿੱਛੋਂ ਮੁੱਢਲਾ ਦੌਰ’ ਵਿੱਚ ਦੱਸਿਆ ਹੈ ਕਿ 1948 ਵਿੱਚ ਪਹਿਲੀ ਸੂਬਾ ਕਾਨਫਰੰਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਪਾਰਟੀ ਸਰਗਰਮੀ ਨਾਲ ਕੰਮ ਕਰਨ ਲੱਗ ਗਈ, ਪ੍ਰੰਤੂ ਖਿਚੋਤਾਣ ਜ਼ਾਰੀ ਰਹੀ। ਖੱਬੇ-ਪੱਖੀਆਂ ਦੇ ਦੋ ਜ਼ਬਰਦਸਤ ਧੜੇ ਬਣ ਗਏ। ਤੇਜਾ ਸਿੰਘ ਸੁਤੰਤਰ ਦੀ ਲਾਲ ਕਮਿਊਨਿਸਟ ਪਾਰਟੀ ਵੱਖਰੀ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ ਲੈ ਕੇ ਕੰਮ ਕਰਦੀ ਰਹੀ, ਪ੍ਰੰਤੂ ਫਿਰ ਸੀ.ਪੀ.ਆਈÑ. ਪਾਰਟੀ ਦੀ ਲਾਈਨ ਅਖਤਿਆਰ ਕਰ ਲਈ। ਇਸ ਆਜ਼ਾਦੀ ਨੂੰ ਜ਼ਾਅਲੀ ਆਜ਼ਾਦੀ ਕਿਹਾ ਗਿਆ।

ਵਰਕਰਾਂ ਅਤੇ ਨੇਤਾਵਾਂ ਨੂੰ ਜੇਲ੍ਹ ਯਾਤਰਾ ਵੀ ਕਰਨੀ ਪਈ। ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਸੀ.ਪੀ.ਆਈ ਤੇ ਪਾਬੰਦੀ ਲਗਾ ਦਿੱਤੀ ਤੇ 1951 ਵਿੱਚ ਪਾਬੰਦੀ ਹਟਾਈ ਗਈ। ਮੁਜ਼ਾਆਰਾ ਲਹਿਰ ਸਰਗਰਮੀ ਨਾਲ ਕੰਮ ਕਰਦੀ ਰਹੀ, ਜਿਸ ਕਰਕੇ ਖੱਬੇ-ਪੱਖੀਆਂ ਵਿੱਚ ਮਜ਼ਬੂਤੀ ਆਈ। ਆਜ਼ਾਦੀ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਪੰਜ ਸਾਲ ਖੱਬੀ ਲਹਿਰ ਨੇ ਬੜੀਆਂ ਘਾਲਣਾਵਾਂ ਘਾਲੀਆਂ, ਪ੍ਰੰਤੂ ਗੰਭੀਰ ਵਿਚਾਰਧਾਰਕ ਮੱਤਭੇਦਾਂ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਕਰਨਾ ਪਿਆ। ਅਖ਼ੀਰ ਲਾਲ ਪਾਰਟੀ ਦਾ ਰਲੇਵਾਂ ਹੋ ਗਿਆ। ਅਧਿਆਇ 3 ਵਿੱਚ ‘ਸੀ.ਪੀ.ਆਈ.ਤੇ ਲਾਲ ਪਾਰਟੀ ਦੇ ਰਲੇਵੇਂ ਤੋਂ ਬਾਅਦ’ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਕਿ ਪਾਰਟੀ ਨੇ ਦਫ਼ਤਰ ਖੋਲ੍ਹਣੇ ਤੇ ਦੋ ਅਖ਼ਬਾਰ ‘ਲੋਕ ਯੁੱਧ’ ਅਤੇ ‘ਨਯਾ ਜ਼ਮਾਨਾ’ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਤ ਕਰਨੇ ਸ਼ਰੂ ਕੀਤੇ, ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਕਾਨਫ਼ਰੰਸਾਂ ਅਤੇ ਕਾਂਗਰਸ ਕਰਨ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਪਾਰਟੀ ਵਿੱਚ ਮਤਭੇਦ ਬਰਕਰਾਰ ਰਹੇ, ਕਿਉਂਕਿ ਲਾਲ ਪਾਰਟੀ ਦੇ ਵਿਅਕਤੀਆਂ ਨੂੰ ਅਹੁਦੇਦਾਰੀਆਂ ਦੇਣ ਵਿੱਚ ਅਣਡਿਠ ਕੀਤਾ ਜਾ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਮੁਜ਼ਾਆਰਾ ਕਾਨੂੰਨ ਬਣਨ ਨਾਲ ਵੀ ਸਰਗਰਮੀ ਸੰਖੇਪ ਹੋ ਗਈ। ਕਾਂਗਰਸ ਪਾਰਟੀ ਨਾਲ ਵੀ ਲੁਕਣ ਮੀਟੀ ਖੇਡਦੇ ਰਹੇ। ਪ੍ਰਤਾਪ ਸਿੰਘ ਕੈਰੋਂ ਨਾਲ ਟਕਰਾਓ ਕਰਕੇ ਅਖ਼ਬਾਰਾਂ ‘ਤੇ ਸੈਂਸਰ ਲਗਾ ਦਿੱਤਾ। ਖ਼ੁਸ਼ਹੈਸੀਅਤ ਮੋਰਚਾ ਅਤੇ ਅੰਨ ਅੰਦੋਲਨ ਵਾਪਸ ਲੈ ਲਏ। 1962 ਦੀਆਂ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਚੋਣਾਂ ਵਿੱਚ ਸੀ.ਪੀ.ਆਈ.ਨੇ 9 ਤੇ ਸ਼ੋਸ਼ਲਿਸਟਾਂ ਨੇ ਚਾਰ ਸੀਟਾਂ ਜਿੱਤੀਆਂ। ਚੌਥੇ ਅਧਿਆਇ ‘ਖੱਬੀ-ਲਹਿਰ ‘ਚ ਮੁੜ ਦੋਫੇੜ ਅਤੇ ਸੀ.ਪੀ.ਆਈ. (ਐਮ) ਦਾ ਗਠਨ’ ਵਿੱਚ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ ਕਿ ਕੇਂਦਰ ਵਿੱਚ ਪਾਰਟੀ ਦੇ ਦੋਫਾੜ ਹੋਣ ਕਰਕੇ 1 ਅਕਤੂਬਰ ਤੋਂ 4 ਅਕਤੂਬਰ 1964 ਵਿੱਚ ਲੁਧਿਆਣਾ ਵਿਖੇ ਹੋਈ ਪਹਿਲੀ ਸੂਬਾ ਕਾਨਫ਼ਰੰਸ ਵਿੱਚ ਪੰਜਾਬ ਇਕਾਈ ਦੇ ਗਠਨ ਨੂੰ ਪ੍ਰਵਾਨਗੀ ਮਿਲ ਗਈ। ਆਪਣਾ ‘ਲੋਕ ਜਮਹੂਰੀਅਤ’ ਅਖ਼ਬਾਰ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ, ਜੋ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ‘ਲੋਕ ਲਹਿਰ’ ਬਣ ਗਿਆ। ਭਾਰਤ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਗਰਮ ਖਿਆਲੀਆਂ ਦੀਆਂ ਗ੍ਰਿਫ਼ਤਾਰੀਆਂ ਕੀਤੀਆਂ, ਕਮਿਊਨਿਸਟ ਸੋਵੀਅਤ ਸੰਘ ਅਤੇ ਚੀਨ ਦੇ ਸਮਰਥਕਾਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡੇ ਗਏ। ਪਾਰਟੀਆਂ ਦੇ ਬਾਕੀ ਵਿੰਗ ਵੀ ਦੋਫਾੜ ਹੋ ਗਏ। ਪੰਜਾਬੀ ਸੂਬੇ ਸੰਬੰਧੀ ਸੀ.ਪੀ.ਆਈ. ਦੀ ਨੀਤੀ ਸਪੱਸ਼ਟ ਰਹੀ। ਸੀ.ਪੀ.ਆਈ. ਦੋਫਾੜ ਹੋਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ 1967 ਵਿੱਚ ਹੋਈਆਂ ਚੋਣਾਂ ਵਿੱਚ ਸੀ.ਪੀ.ਆਈ.9 ਅਤੇ ਸੀ.ਪੀ.ਐਮ.8 ਸੀਟਾਂ ਜਿੱਤ ਗਈਆਂ। ਦੋਹਾਂ ਦੇ ਸਮਰਥਨ ਨਾਲ ਸਾਂਝੀ ਸਰਕਾਰ ਬਣ ਗਈ, ਪ੍ਰੰਤੂ ਸਰਕਾਰ ਦੋਹਾਂ ਪਾਰਟੀਆਂ ਦੀਆਂ ਇਛਾਵਾਂ ਤੇ ਪੂਰੀ ਨਾ ਉਤਰੀ, ਸਿਰਫ 9 ਮਹੀਨੇ ਹੀ ਚਲ ਸਕੀ। ਅਧਿਆਇ 5 ‘ਨਕਸਲੀ ਲਹਿਰ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ’ ਵਿੱਚ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ ਕਿ ਪੱਛਵੀਂ ਬੰਗਾਲ ਦੀਆਂ ਫਰਵਰੀ 1967 ਦੀਆਂ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਚੋਣਾਂ ਨੇ ਖੱਬੀ-ਲਹਿਰ ‘ਤੇ ਬਹੁ-ਦਿਸ਼ਾਵੀ ਪ੍ਰਭਾਵ ਪਾਇਆ।

ਸਰਕਾਰ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਵਰਗ ਨੇ ਕ੍ਰਾਂਤੀਕਾਰੀ ਟੀਚਿਆਂ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਲਈ ਹਥਿਆਰਬੰਦ ਰਸਤਾ ਅਪਣਾਇਆ। ਜਿਸ ਕਰਕੇ ਨਕਸਲਵਾੜੀ ਪਿੰਡ ਕੋਲ ਕਿਸਾਨ ਸਭਾ ਦਾ ਸੰਮੇਲਨ ਹੋਇਆ, ਜਿਸ ਵਿਚ ਮੁਜ਼ਾਆਰਿਆਂ ਨੂੰ ਜਾਗੀਰਦਾਰਾਂ ਨੂੰ ਫਸਲਾਂ ਦਾ ਅੱਧ ਦੇਣ ਤੋਂ ਰੋਕਿਆ ਗਿਆ। ਫਿਰ ਕਲੇਸ਼ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਇਆ, ਹਲਵਾਹਕਾਂ ਦੇ ਇਸਤਰੀਆਂ ਦੇ ਇਕੱਠ ਤੇ ਗੋਲੀਆਂ ਚਲਾਈਆਂ ਤੇ 11 ਮਰਨ ਵਾਲਿਆਂ ਵਿੱਚ 8 ਔਰਤਾਂ ਦੋ ਬੱਚੇ ਸ਼ਾਮਲ ਸਨ। ਹਥਿਆਰਬੰਦ ਸੰਘਰਸ਼ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਗਿਆ। ਛੇਤੀ ਹੀ ਪੰਜਾਬ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚ ਗਿਆ। ਸੀ.ਪੀ.ਆਈ. ਐਮ ਇਸਦਾ ਵਿਰੋਧ ਕਰਦੀ ਸੀ। ਸੰਗਰੂਰ, ਰੋਪੜ, ਲੁਧਿਆਣਾ ਅਤੇ ਜਲੰਧਰ ਮੋਹਰੀ ਰਹੇ। 1968 ਵਿੱਚ ਤਾਲਮੇਲ ਕਮੇਟੀ ਬਣੀ। ਜ਼ਮੀਨਾ ‘ਤੇ ਕਬਜ਼ੇ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੇ। ਸੰਗਰੂਰ ਵਿੱਚ ਬ੍ਰਗੇਡੀਅਰ ਬਲਵੰਤ ਸਿੰਘ ਦੀ ਜ਼ਮੀਨ ਤੇ ਕਬਜ਼ੇ ਸਮੇਂ ਗ੍ਰਿਫ਼ਤਾਰੀਆਂ ਹੋਈਆਂ। ਸੀ.ਪੀ.ਆਈ.ਐਮ ਐਲ ਬਣ ਗਈ। ਚਮਕੌਰ ਸਾਹਿਬ ਥਾਣੇ ‘ਤੇ ਹਮਲਾ ਕੀਤਾ ਕਈ ਜ਼ਖ਼ਮੀ ਹੋਏ। ਆਪਸੀ ਫੁੱਟ ਜੱਗ ਜ਼ਾਹਰ ਹੋਈ। ਚੀਨ ਦੀ ਸਪੋਰਟ ਸੀ। ਦਇਆ ਸਿੰਘ, ਬਾਬਾ ਹਰੀ ਸਿੰਘ ਮਰਗਿੰਦ ਅਤੇ ਬਾਬਾ ਬੂਝਾ ਸਿੰਘ ਦੀ ਮੌਤ ਨਾਲ ਮੁਹਿੰਮ ਨੂੰ ਝਟਕਾ ਲੱਗਾ। ਸੀ.ਪੀ.ਆਈ.ਐਮ.ਐਲ.ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਕਾਂਗਰਸ ਅਪ੍ਰੈਲ 1970 ਵਿੱਚ ਹੋਈ। ਖੱਬੀਆਂ ਪਾਰਟੀਆਂ ਵਿੱਚ ਵਿਚਾਰਧਾਰਕ ਵਿਰੋਧ ਸਨ। ਪੁਲਿਸ ਭਾਰੂ ਪੈਣ ਲੱਗ ਪਈ। ਗ੍ਰਿਫ਼ਤਾਰੀਆਂ ਅਤੇ ਨਕਸਲਵਾੜੀਆਂ ਨਾਲ ਮੁਕਾਬਲਿਆਂ ਦਾ ਦੌਰ ਵੱਧ ਗਿਆ। ਕਤਲੇਆਮ ਹੋਣ ਲੱਗ ਪਏ। ਕੰਗਣੀਵਾਲ ਨੇ ਇਸ ਸਮੇਂ ਦੌਰਾਨ ਪੁਲਿਸ ਅਤੇ ਨਕਸਲਵਾੜੀਆਂ ਦੀ ਹਰ ਕਾਰਵਾਈ ਦਾ ਬਾਰੀਕੀ ਨਾਲ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਸੀ.ਪੀ.ਆਈ ਵਿੱਚ ਅੰਤਰ ਵਿਰੋਧ ਰਿਹਾ। ਨਕਸਲਵਾੜੀ ਲਹਿਰ ਦਾ ਸੀ.ਪੀ.ਆਈ. ਤੇ ਸੀ.ਪੀ.ਐਮ.ਦੀ ਕਾਰਗੁਜ਼ਾਰੀ ਤੇ ਮਾੜਾ ਅਸਰ ਪਿਆ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਨ੍ਹਾਂ ਪਾਰਟੀਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਹੀ ਲੋਕ ਲਹਿਰ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਸਨ। ਪੰਜ ਸਾਲ ਇਹ ਪਾਰਟੀਆਂ ਚੰਗੇ ਨਤੀਜੇ ਨਹੀਂ ਵਿਖਾ ਸਕੀਆਂ। ਅਧਿਆਇ 6 ‘ਅੱਠਵੇਂ ਦਹਾਕੇ ਦਾ ਨਵਾਂ ਦੌਰ’ ਵਿੱਚ ਦੱਸਿਆ ਕਿ ਇਹ ਸਮਾਂ ਸੌਖਾ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਮੋਗਾ ਵਿਖੇ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਦੀ ਹੜਤਾਲ ਸਮੇਂ ਪੂਰੇ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਖੱਬੇ-ਪੱਖੀਆਂ ਨੂੰ ਸਰਗਰਮ ਹੋਣ ਦਾ ਮੌਕਾ ਮਿਲ ਗਿਆ, ਉਹ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਸੰਘਰਸ਼ ਵਿੱਚ ਕੁੱਦ ਪਏ। ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਨਾਲ ਸਰਕਾਰ ਦਾ ਸਮਝੌਤਾ ਹੋ ਗਿਆ। ਖੱਬੇ-ਪੱਖੀ ਸਰਗਰਮ ਰਹੇ। ਐਮਰਜੈਂਸੀ ਵਿੱਚ ਜੇਲ੍ਹਾਂ ਅੰਦਰ ਡੱਕ ਦਿੱਤੇ ਗਏ। ਐਮਰਜੈਂਸੀ ਤੋਂ ਬਾਅਦ 1977 ਵਿੱਚ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਦੀਆਂ ਚੋਣਾਂ ਸੀ.ਪੀ.ਆਈ.ਐਮ, ਸੀ.ਪੀ.ਆਈ ਅਤੇ ਨਕਸਲਵਾੜੀਆਂ ਨੇ ਚੋਣਾਂ ਲੜੀਆਂ। 1980 ਵਿੱੱਚ ਵੀ ਇਨ੍ਹਾਂ ਪਾਰਟੀਆਂ ਦੀ ਕਾਰਗੁਜ਼ਾਰੀ ਚੰਗੀ ਰਹੀ। ਵੋਟਾਂ ਦੀ ਫ਼ੀ ਸਦੀ ਵੀ ਵੱਧ ਗਈ। ਅਧਿਆਇ 7 ‘ਖ਼ਾਲਿਸਤਾਨੀ ਲਹਿਰ ਦੌਰਾਨ ਖੱਬੀਆਂ ਧਿਰਾਂ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ’ ਵਿੱਚ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ ਕਿ 13 ਅਪ੍ਰੈਲ 1978 ਨੂੰ ਵਿਸਾਖੀ ਵਾਲੇ ਦਿਨ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਵਿਖੇ ਨਿਰੰਕਾਰੀਆਂ ਅਤੇ ਸਿੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਟਕਰਾਅ ਨਾਲ 13 ਸਿੱਖ ਮਾਰੇ ਜਾਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਖਾਲਿਸਤਾਨ ਦੀ ਮੁਹਿੰਮ ਨੂੰ ਬਲ ਮਿਲਿਆ। ਆਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਮਤਾ ਬਲਦੀ ਤੇ ਤੇਲ ਬਣਿਆਂ। ਖੱਬੀਆਂ ਪਾਰਟੀਆਂ ਖ਼ਾਲਿਸਤਾਨ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਡੱਟਕੇ ਲੜੀਆਂ। ਸਤਲੁਜ ਯਮਨਾ ☬ਲੰਕ ਨਹਿਰ ਦਾ ਮੋਰਚਾ ਅਕਾਲੀ ਦਲ ਨਾਲ ਰਲਕੇ ਸੀ.ਪੀ.ਆਈ ਐਮ. ਨੇ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਦੋਹਾਂ ਪਾਰਟੀਆਂ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਕੁਰਬਾਨੀਆਂ ਦੇਣੀਆਂ ਪਈਆਂ। ਜਦੋਂ ਅਕਾਲੀ ਦਲ ਨੇ ਧਰਮ ਯੁੱਧ ਮੋਰਚਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤਾ, ਸੀ.ਪੀ.ਆਈ.ਐਮ ਨੇ ਅਕਾਲੀ ਦਲ ਦਾ ਸਾਥ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ। 1982, 83 ਵਿੱਚ ਫ਼ਿਰਕਾਪ੍ਰਸਤੀ ਦਾ ਦੌਰ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਇਆ, ਖੱਬੇ-ਪੱਖੀ ਇਸ ਦਾ ਵਿਰੋਧ ਕਰਦੇ ਰਹੇ। ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਰਾਜ ਹੋ ਗਿਆ। ਕਤਲੇਆਮ ਵੱਧ ਗਿਆ, ਜਿਸਦਾ ਅਸਰ ਖੱਬੇ-ਪੱਖੀ ਪਾਰਟੀਆਂ ਤੇ ਵਧੇਰੇ ਪਿਆ। ਬਲਿਊ ਸਟਾਰ ਅਪ੍ਰੇਸ਼ਨ, ਇੰਦਰਾ ਗਾਂਧੀ ਤੇ ਫਿਰ ਸੰਤ ਲੌਂਗੋਵਾਲ ਦੀ ਹੱਤਿਆ ਹੋ ਗਈ। ਨਕਸਲੀਆਂ ਅਤੇ ਦੋਹਾਂ ਪਾਰਟੀਆਂ ਦੀ ਨਵੀਂ ਕਤਾਰਬੰਦੀ ਹੁੰਦੀ ਰਹੀ।1987, 88 ਅਤੇ 89 ਵਿੱਚ ਖੱਬੀ ਪਾਰਟੀ ਦੇ ਨੇਤਾਵਾਂ ਦਾ ਕਤਲੇਆਮ ਵੱਡੀ ਪੱਧਰ ‘ਤੇ ਹੋਇਆ, ਪ੍ਰੰਤੂ ਉਹ ਪਿੱਛੇ ਨਹੀਂ ਹਟੇ। ਨਕਸਲਵਾੜੀ ਧੜਿਆਂ ਵਿੱਚ ਉਥਲ ਪੁਥਲ ਹੋਈ ਤੇ ਵੰਡੇ ਵੀ ਗਏ। ਮੰਡਲ ਕਮਿਸ਼ਨ ਦੀ ਰਿਪੋਰਟ ਸੰਬੰਧੀ ਰਾਖਵੇਂ ਕਰਨ ਦੇ ਹੱਕ ਵਿੱਚ ਉਤਰੇ। ਜਦੋਂ ਸਾੜ ਫੂਕ ਹੋ ਗਈ ਤਾਂ ਫ਼ੈਸਲਾ ਬਦਲਣਾ ਪਿਆ। ਦਸ ਸਾਲ ਖਾਲਿਸਤਾਨੀ ਲਹਿਰ ਸਮੇਂ ਖੱਬੇ-ਪੱਖੀਆਂ ਨੇ ਡੱਟ ਕੇ ਮੁਕਾਬਲਾ ਕੀਤਾ, ਪ੍ਰੰਤੂ ਅੱਤਵਾਦ ਨੇ ਖੱਬੇ-ਪੱਖੀਆਂ ਨੂੰ ਢਾਹ ਲਾਈ। ਉਹ ਪਿੱਛੇ ਨਹੀਂ ਹਟੇ। ਅਧਿਆਇ 8 ‘ਖੱਬੀਆਂ ਧਿਰਾਂ ਅਤੇ ਸੰਸਦੀ ਪ੍ਰਣਾਲੀ’ ਕੰਗਣੀਵਾਲ ਨੇ ਦੱਸਿਆ ਹੈ ਕਿ 1952 ਦੀਆਂ ਚੋਣਾਂ ਵਿੱਚ ਭਾਰਤੀ ਕਮਿਊਨਿਸਟ ਪਾਰਟੀ ਤੇ ਲਾਲ ਕਮਿਊਨਿਸਟ ਪਾਰਟੀ ਨੇ ਹਿੱਸਾ ਲਿਆ, ਪ੍ਰੰਤੂ ਨਕਸਲਵਾੜੀ ਧੜਿਆਂ ਨੇ 1991 ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਦਿਆਂ ਚੋਣਾਂ ਵਿੱਚ ਹਿੱਸਾ ਲੈਣਾਂ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਪਹਿਲੀਆਂ ਲੋਕ ਸਭਾ ਚੋਣਾਂ ਵਿੱਚ ਕਮਿਊਨਿਸਟ ਇੱਕ ਵੀ ਸੀਟ ਨਾ ਜਿੱਤ ਸਕੇ। 1952 ਦੀਆਂ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਚੋਣਾਂ ਵਿੱਚ ਤਿੰਨ ਮੁਜ਼ਾਆਰਾ ਆਗੂ ਚੋਣ ਜਿੱਤ ਗਏ। 1954 ਦੀਆਂ ਮੱਧਕਾਲੀ ਚੋਣਾਂ ਵਿੱਚ ਦਸ ਸੀਟਾਂ ਤੇ ਚੋਣ ਲੜੀ ਤੇ ਚਾਰ ਜਿੱਤ ਲਈਆਂ। 1957 ਵਿੱਚ ਸੀ.ਪੀ.ਆਈ.ਨੇ 6 ਸੀਟਾਂ ਜਿੱਤ ਲਈਆਂ।

ਐਸ.ਜੀ.ਪੀ.ਸੀ. ਦੀਆਂ ਚੋਣਾਂ ਪਹਿਲਾਂ ਅਕਾਲੀ ਦਲ ਤੇ ਫਿਰ ਕਾਂਗਰਸ ਨਾਲ ਮਿਲਕੇ ਚੋਣਾਂ ਲੜਦੇ ਰਹੇ। 1962 ਦੀ ਲੋਕ ਸਭਾ ਚੋਣਾਂ ਵਿੱਚ ਪੰਜ ਤੇ ਚੋਣ ਲੜੀ ਤੇ ਇੱਕ ਸੀਟ ਜਿੱਤੀ। 1967 ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਵੀ ਸੀਟ ਨਾ ਜਿੱਤ ਸਕੇ। 1969 ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਦੀਆਂ ਚਾਰ ਸੀਟਾਂ ਸੀ.ਪੀ.ਆਈ.ਅਤੇ ਸੀ.ਪੀ.ਆਈ ਐਮ ਨੂੰ ਦੋ ਮਿਲੀਆਂ। 1977 ਦੀਆਂ ਲੋਕ ਸਭਾ ਚੋਣਾਂ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਪੰਜਾਬ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਦੀਆਂ ਚੋਣਾਂ ਵਿੱਚ ਖੱਬੀਆਂ ਪਾਰਟੀਆਂ ਨੇ 15 ਸੀਟਾਂ ਤੇ ਜਿੱਤ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ। ਸੰਸਦੀ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਵਿੱਚ ਹਿੱਸਾ ਲੈਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਪਾਰਟੀ ਦੀ ਕਾਰਜਸ਼ੈਲੀ ਵਿੱਚ ਵੱਡਾ ਪਰਿਵਰਤਨ ਆਇਆ। ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਕੰਗਣੀਵਾਲ ਨੇ ਹਰ ਇੱਕ ਚੋਣ ਵਿੱਚ ਹਿੱਸਾ ਲੈਣ ਵਾਲੇ ਨੇਤਾਵਾਂ ਦੇ ਹਲਕਿਆਂ ਤੇ ਵੋਟਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਬਾਰੇ ਵੀ ਬਾਰੀਕੀ ਨਾਲ ਜਾਣਕਾਰੀ ਦਿੱਤੀ ਹੈ। ਅਧਿਆਇ 9 ‘ ਸੰਸਾਰ ਕਮਿਊਨਿਸਟ ਲਹਿਰ ਨੂੰ ਪਛਾੜ ਤੇ ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਖੱਬੀ-ਲਹਿਰ’ ਵਿੱਚ ਸੋਵੀਅਤ ਸੰਘ ਦੇ ਢਹਿ ਢੇਰੀ ਹੋ ਜਾਣ ਦੀ ਹਰ ਘਟਨਾ ਦੇ ਸਾਰੇ ਕਾਰਨਾ ਦਾ ਬਾਰੀਕੀ ਨਾਲ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ ਕੀਤਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਗੋਰਬਾਚੋਵ ਦੇ ਸੁਧਾਰ, ਪੋਲੈਂਡ ਦੀ ਤਬਦੀਲੀ, ਬਾਲਟਿਕ ਗਣਰਾਜਾਂ ਦੀ ਕਰਵਟ, ਯੇਲਸਤਾਨ ਦੀਆਂ ਸਰਗਰਮੀਆਂ, ਸੋਵੀਅਤ ਯੂਨੀਅਨ ਦੀ ਲੀਡਰਸ਼ਿਪ ਵਿੱਚ ਮੱਤਭੇਦ, ਸੀ.ਪੀ.ਆਈ. ਐਮ ਦੇ 13ਵੀਂ ਸੂਬਾਈ ਕਾਨਫਰੰਸ, ਸੋਵੀਅਤ ਸੰਘ ਨੂੰ ਬਚਾਉਣ ਦੇ ਆਖਰੀ ਯਤਨ ਅਤੇ ਭਾਰਤੀ ਖੱਬੇ ਪੱਖੀਆਂ ਦੀ ਪ੍ਰਤੀਕ੍ਰਿ☬ਆ ਆਦਿ। ਭਾਰਤੀ ਕਮਿਊਨਿਸਟ ਪਾਰਟੀ ਨੇ ਸੋਵੀਅਤ ਸੰਘ ਦੇ ਢਹਿ ਢੇਰੀ ਹੋ ਜਾਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਇਸਦਾ ਅਧਿਐਨ ਕੀਤਾ, ਜਿਸਦੇ ਨਤੀਜਿਆਂ ਵਿੱਚ ਫਿਰਕਾਪ੍ਰਤੀ ਦੀ ਚੁਣੌਤੀ ਤੇ ਅਨੇਕਾਂ ਯੋਧਿਆਂ ਦੀਆਂ ਕੁਰਬਾਨੀਆਂ, ਸੀ.ਪੀ.ਆਈ. ਵਿੱਚ ਦੁਫੇੜ, ਨਕਸਲੀ ਲਹਿਰ ਦੀ ਅੰਦਰੂਨੀ ਜਮਹੂਰੀਅਤ ਦੀ ਅਣਹੋਂਦ, ਹਰੀ ਕ੍ਰਾਂਤੀ ਦੇ ਵਿਪਰੀਤ ਅਸਰ, ਜਾਤੀਵਾਦ ਦਾ ਨੁਕਸਾਨ, ਝੂਠੇ ਪੁਲਿਸ ਮੁਕਾਬਲੇ, ਪੰਜਾਬ ਦੀਆਂ ਸਰਕਾਰਾਂ ਉਚ ਵਰਗਾਂ ਨੂੰ ਉਭਾਰਦੀਆਂ ਰਹੀਆਂ ਅਤੇ ਮਜ਼ਦੂਰਾਂ ਵਿੱਚ ਬੈਚੈਨੀ ਆਦਿ ਨੁਕਤੇ ਸਾਹਮਣੇ ਆਏ। ਇਸ ਕਰਕੇ ਇਹ ਲਹਿਰ ਮੁੜਕੇ ਪੈਰਾਂ ‘ਤੇ ਖੜ੍ਹੀ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕੀ। ਸਮੁੱਚੇ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਕਿਹਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ ਕਿ ਕੰਗਣੀਵਾਲ ਨੇ ਬੜੀ ਬਾਰੀਕੀ ਨਾਲ ਅਧਿਐਨ ਕਰਕੇ ਲਿਖਿਆ ਹੈ, ਜੋ ਇਤਿਹਾਸ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਬਣੇਗਾ।

705 ਪੰਨਿਆਂ, 995 ਰੁਪਏ ਕੀਮਤ ਵਾਲੀ ਇਹ ਵੱਡ ਆਕਾਰੀ ਪੁਸਤਕ ਲੋਕ ਗੀਤ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਨ ਮੋਹਾਲੀ ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ ਨੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਤ ਕੀਤੀ ਹੈ।

ਅੱਜ ਬਾੜੀ ਉਦਾਸ ਹੈ ….!!

ਕੌਮੀ ਏਕਤਾ ਨਿਊਜ਼ ਬੀਊਰੋ — Mon, 30 Mar 2026 07:32:54 +0000

( ਕਹਾਣੀਕਾਰ ਲਾਲ ਸਿੰਘ ਦਸੂਹਾ ਜੀ ਨੂੰ ਭਾਵ ਭਿੰਨੀਂ ਸ਼ਰਧਾਂਜਲੀ )

ਦੋ ਗਲਪਕਾਰ ਬਿਲਕੁਲ ਨੇੜੇ-ਨੇੜੇ ਹੀ ਰਹਿੰਦੇ ਹੋਣ , ਇੱਕ ਅਚੇਤਾ ਹੀ ਲੱਗਦਾ ਹੈ ….!! ਪਰ ਇਹ ਸੱਚ ਹੈ । ਇਸ ਨੂੰ ਬੇਸ਼ੱਕ ਇੱਕ ਮੌਕਾ ਮੇਲ ਹੀ ਸਮਝ ਲਵੋ, ਪਰ ਇਹ ਗੱਲ ਹੈ ਸੱਚੀ । ਪਹਿਲਾਂ ਜਦੋਂ ਇਹ ਨਵੀਂ ਕਲੋਨੀ ਬਣ ਸੀ ਤਾਂ ਪਹਿਲਾਂ ਬਹੁਤ ਥੋੜ੍ਹੇ ਘਰ ਹੀ ਬਣੇ ਸਨ । ਫਿਰ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਇਹ ਨਵੀਂ ਕਲੋਨੀ ਹੋਂਦ ਵਿੱਚ ਆ ਗਈ । ਇਹ ਵੀ ਇੱਕ ਮੌਕਾ ਮੇਲ ਹੀ ਕਿ ਮੇਰੇ ਘਰ ਦੀ ਹਵੇਲੀ ਤੇ ਲਾਲ ਸਿੰਘ ਦਸੂਹਾ ਹੋਰਾਂ ਦੀ ਹਵੇਲੀ ਦੀ ਕੰਧ ਸਾਂਝੀ ਏ । ਇਹ ਜਗ੍ਹਾ ਨੂੰ ਕਹਾਣੀਕਾਰ ਲਾਲ ਸਿੰਘ ਬਾੜੀ ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ । ਇੱਥੇ ਹੀ ਇੱਕ ਕਮਰੇ ਵਿੱਚ ਸਾਹਿਤ ਸਭਾ ਦੀਆਂ ਮੀਟਿੰਗਾਂ ਵੀ ਹੋਇਆ ਕਰਦੀਆ ਸਨ ।

ਕਲਮਕਾਰ ਹੋਣ ਤੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਲਾਲ ਸਿੰਘ ਹੋਰਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਬਾੜੀ ਵਿੱਚ ਸਬਜ਼ੀਆ ਬੀਜਣ ਦਾ ਵੀ ਸ਼ੌਕ ਸੀ । ਹਰ ਮੌਸਮ ਦੀ ਕੋਈ ਵੀ ਸਬਜ਼ੀ ਬਾੜੀ ਵਿੱਚੋਂ ਮਿਲ ਜਾਇਆ ਕਰਦੀ ਸੀ । ਨਾਲ ਹੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਫ਼ਲਾਂ ਵਾਲੇ ਕੁਝ ਬੂਟੇ ਲਾਏ ਹੋਏ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਬੂਟਿਆਂ ਵਿੱਚ ਕਈ ਕਿਸਮ ਦੇ ਅੰਬ, ਅਮਰੂਦ , ਅੰਗੂਰ , ਅਲੀਚੀ , ਸੇਬ , ਅੰਜੀਰ, ਲੂਚਾ ਆਦਿ ਤੇ ਹੋਰ ਫ਼ਲਾਂ ਵਾਲੇ ਰੁੱਖ ਬਾੜੀ ਦੀ ਸ਼ਾਨ ਵਧਾਉਂਦੇ ਹਨ । ਸਾਢੇ ਕੁ ਚਾਰ ਫੁੱਟ ਉੱਚੀ ਚਾਰਦੀਵਾਰੀ ਤੋਂ ਜਦੋਂ ਵੀ ਮੇਰੀ ਨਜ਼ਰ ਦੂਸਰੇ ਪਾਸੇ ਪੈਣੀ ਤਾਂ ਲਾਲ ਸਿੰਘ ਹੋਰੀਂ ਕਿਆਰੀਆਂ ਵਿੱਚ ਬੀਜੀਆਂ ਸਬਜ਼ੀਆਂ ਦੀ ਗੋਡੀ ਕਰ ਰਹੇ ਹੋਣਾ ਜਾਂ ਮੋਟਰ ਚਲਾ ਕੇ ਬੂਟਿਆ ਨੂੰ ਪਾਣੀ ਲਗਾ ਰਹੋ ਹੋਣਾ ਜਾਂ ਫਿਰ ਸਰਦੀਆ ਦੇ ਮੌਸਮ ਵਿੱਚ ਧੁੱਪੇ ਮੰਜਾ ਡਾਹ ਕੇ ਨੇੜੇ ਪਈ ਕੁਰਸੀ ‘ਤੇ ਬੈਠ ਕੇ ਸਾਹਿਤ ਦੀ ਰਚਨਾ ਕਰਦੇ ਹੋਣਾ ਤੇ ਜਾਂ ਫਿਰ ਗਰਮੀ ਤੇ ਮੌਸਮ ਵਿੱਚ ਵੱਡੇ ਸੁਖਚੈਨ ਦੇ ਬੂਟੇ ਦੀ ਛਾਵੇਂ ਮੰਜੇ ‘ਤੇ ਬੈਠ ਕੇ ਅਖ਼ਬਾਰ ਪੜ੍ਹਦੇ ਹੋਣਾ ।

ਇਹ ਦ੍ਰਿਸ਼ ਵੇਖ ਕੇ ਮਨ ਨੂੰ ਇੱਕ ਵੱਖਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸਕੂਨ ਮਿਲਣਾ । ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਲੱਗਣਾ ਜਿਵੇਂ ਮੇਰੇ ਸਿਰ ਤੇ ਵੱਡੇ ਭਰਾ ਦਾ ਹੱਥ ਹੋਵੇ ਤੇ ਮੈਨੂੰ ਕਿਸੇ ਵੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦਾ ਕੋਈ ਫਿਕਰ ਨਾ ਹੋਣ ਦਾ ਅਹਿਸਾਸ ਹੋਣਾ । ਕਈ ਵਾਰੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਮੌਸਮੀ ਸਬਜ਼ੀਆਂ ਜਾਂ ਫ਼ਲ ਲਿਫਾਫੇ ਵਿੱਚ ਪਾ ਕੇ ਮੈਨੂੰ ਵੀ ਦੇਣੇ ਤੇ ਮੇਰਾ ਮਨ ਇੱਕ ਵੱਖਰੀ ਖੁਸ਼ੀ ਦੇ ਜਜ਼ਬੇ ਨਾਲ ਸਰਸ਼ਾਰ ਹੋ ਜਾਣਾ ਤੇ ਅਸੀਂ ਕਾਫੀ ਦੇਰ ਕੰਧ ਦੇ ਆਰ-ਪਾਰ ਖੜ੍ਹੇ ਸਾਹਿਤਕ ਸਰਗਰਮੀਆਂ ਜਾਂ ਸਮਾਜਿਕ ਦੁੱਖ-ਸੁੱਖ ਫਰੋਲਦੇ ਹੋਏ ਤਾਜ਼ੇ ਦਮ ਹੋ ਕੇ ਵਾਪਿਸ ਆਪਣੇ-ਆਪਣੇ ਘਰ ਆ ਕੇ ਸਾਹਿਤ ਪੜ੍ਹਦੇ ਜਾਂ ਸਾਹਿਤ ਦੀ ਰਚਨਾ ਕਰਦੇ ।

ਪਰ ਅੱਜ ਮੈਨੂੰ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮਹਿਸੂਸ ਹੋ ਰਿਹਾ ਏ ਕਿ ਖੁਸ਼ੀਆਂ ਖੇੜੇ ਵੰਡਦੀ ਲਾਲ ਸਿੰਘ ਦੀ ਬਾੜੀ ਅੱਜ ਉਦਾਸ ਹੈ। ਬਾੜੀ ਦੇ ਬੂਟੇ ਤੇ ਰੁੱਖਾਂ ਦੇ ਪੱਤੇ ਸਿਰ ਝੁਕਾਏ ਖੜ੍ਹੇ ਹਨ । ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਲੱਗ ਰਿਹਾ ਏ ਜਿਵੇਂ ਉਹ ਵੀ ਆਪਣੇ ਮਾਲਕ ਦੀ ਕਮੀ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰ ਰਹੇ ਹੋਣ ਪਰ ਸਿਆਣਿਆਂ ਨੇ ਕਿਹਾ ਏ ਮਰਨਾ ਸੱਚ ਤੇ ਜਿਊਣਾ ਝੂਠ । ਕਹਾਣੀਕਾਰ ਲਾਲ ਸਿੰਘ ਭਾਵੇਂ ਸਰੀਰਕ ਤੌਰ ਤੇ ਇਸ ਬਾੜੀ ਤੋਂ ਦੂਰ ਜਾ ਚੁੱਕੇ ਨੇ ਪਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਹੋਂਦ ਦਾ ਅਹਿਸਾਸ ਬਾੜੀ ਦਾ ਇਕੱਲਾ-ਇਕੱਲਾ ਬੂਟਾ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰ ਰਿਹਾ ਏ । ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਲੱਗ ਰਿਹਾ ਏ ਕਹਾਣੀਕਾਰ ਲਾਲ ਸਿੰਘ ਦੀ ਸਾਰੀ ਹੈਯਾਤੀ ਇੱਕ ਖੁਸ਼ਬੂ ਬਣ ਕੇ ਸਾਰੀ ਬਨਸਪਤੀ ਵਿੱਚ ਸਮਾਂ ਗਈ ਹੋਵੇ ਤੇ ਉਸ ਰੂਹਾਨੀ ਖੁਸ਼ਬੂ ਨਾਲ ਸਾਰੀ ਬਾੜੀ ਸੁਗੰਧਿਤ ਹੋ ਗਈ ਹੋਵੇ ।

“ਬੈਸਮਝੀਆ ” ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸਵੈ ਜੀਵਨੀ ਪੁਸਤਕ ਹੈ । ਇਸ ਵਿੱਚ ਲੇਖਕ ਪ੍ਰਤੀਕਾਂ ਨਾਲ ਗੱਲ ਕਰਦਾ ਹੈ । ਜੀਵਨ ਦੇ 80ਵੇਂ ਵਿੱਚ ਧੁੱਪ ਵਿੱਚ ਬੈਠਾ ਆਪਣੇ ਪਿਛਲੇ ਬੀਤ ਗਏ ਜੀਵਨ ‘ਤੇ ਝਾਤੀਆਂ ਮਾਰਦਾ ਹੈ । ਘਰ ਦਾ ਵਿਹੜਾ ਉਸ ਦੇ ਆਲੇ –ਦੁਆਲੇ ਦਾ ਸੰਸਾਰ ਹੈ । ਪੌੜੀ ਉਸ ਦੇ ਜੀਵਨ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਕ ਹੈ । ਪੌੜੀ ਦੇ ਡੰਡੇ ਉਸਦੇ ਬੀਤੇ ਵਰ੍ਹਿਆਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਪੇਸ਼ ਕਰਦੇ ਨੇ । ਪੌੜੀ ਦੇ ਡੰਡਿਆਂ ‘ਤੇ ਚੜ੍ਹਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਦਾ ਬਾਲ ਲੇਖਕ ਖੁਦ ਲੇਖਕ ਹੈ । ਲੇਖਕ ਇਸ ਸਵੈ ਜੀਵਨੀ ਵਿੱਚ ਤਿੰਨ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀ ਯਾਤਰਾ ਦਾ ਬਿਰਤਾਂਤ ਪੇਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ ।

ਉਸ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਯਾਤਰਾ ਜੀਵਨ ਯਾਤਰਾ ਹੈ । ਇਸ ਯਾਤਰਾ ਵਿੱਚ ਉਹ ਆਪਣੇ ਬਜ਼ੁਰਗਾਂ , ਆਪਣੇ ਬਚਪਨ , ਕਬੀਲਦਾਰੀਆਂ ਦੀਆਂ ਨਿੱਕੀਆਂ , ਮੋਟੀਆਂ ਮੁਸ਼ਕਿਲਾਂ ਆਪਣੀ ਪੜ੍ਹਾਈ , ਆਪਣੀ ਸ਼ਾਦੀ ਅਤੇ ਕੀਤੇ ਸੰਘਰਸ਼ ਦਾ ਬਿਆਨ ਕਰਦਾ ਹੈ । ਲੇਖਕ ਦੀ ਦੂਜੀ ਯਾਤਰਾ ਰੋਜ਼ਗਾਰ ਦੀ ਯਾਤਰਾ ਹੈ । ਇਸ ਯਾਤਰਾ ਵਿੱਚ ਉਹ ਆਪਣੀਆਂ ਨੌਕਰੀਆਂ, ਭਾਖੜਾ ਨੰਗਲ ਦੀ ਮੁਸ਼ੱਕਤ ਭਰੀ ਨੌਕਰੀ , ਹਾਂਡਾ ਬ੍ਰਦਰਸ਼ ਦੀ ਸਲੇਜ਼ਮੈਨੀ ਅਤੇ ਭਾਰਤ ਭ੍ਰਮਣ ਦੀਆਂ ਤਜ਼ਰਬੇਕਾਰੀਆਂ ਸਾਂਝੀਆਂ ਕਰਦਾ ਹੈ । ਇੱਥੇ ਹੀ ਉਹ ਅਧਿਆਪਨ ਕਿੱਤੇ ਵੱਲ ਮੁੜਨ ਦਾ ਬ੍ਰਿਤਾਂਤ ਵੀ ਪੇਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ । ਤੀਸਰੀ ਯਾਤਰਾ ਕਹਾਣੀਕਾਰ ਲਾਲ ਸਿੰਘ ਦੀਆਂ ਸਾਹਿਤਕ ਪੈੜਾਂ ਦੀ ਨਿਸ਼ਾਨਦੇਹੀ ਕਰਦੀ ਹੈ । ਸਾਹਿਤ ਸਭਾਵਾਂ ਦੀਆਂ ਕਾਰਗੁਜ਼ਾਰੀਆਂ , ਅਲੋਚਕਾਂ ਦਾ ਵਤੀਰਾ ਅਤੇ ਪਾਠਕਾਂ ਵੱਲੋਂ ਦਿੱਤੀ ਹੱਲਾਸ਼ੇਰੀ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਮਿਲਦਾ ਹੈ । ਕੁੱਲ ਮਿਲਾ ਕੇ ਲਿਖਾਰੀ ਦਾ ਅਕਸ ਇੱਕ ਸੰਘਰਸ਼ਸ਼ੀਲ ਅਤੇ ਤਰਕਸ਼ੀਲ ਲੇਖਕ ਵਜੋਂ ਉੱਭਰਦਾ ਹੈ । ਲੇਖਕ ਦੀ ਕਲਮ ਸੱਚ ਮੁੱਚ ਵਧਾਈ ਦੀ ਪਾਤਰ ਹੈ ।

ਅਖੀਰ ਵਿੱਚ ਮੇਰਾ ਵਿਚਾਰ ਹੈ ਕਿ ਕਹਾਣੀਕਾਰ ਲਾਲ ਸਿੰਘ ਆਪਣੀਆਂ ਕਹਾਣੀਆਂ ਵਿੱਚ ਜਿਹੜੀ ਸਾਹਿਤਕ ਸੋਚ ਤੇ ਨਿੱਗਰ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ ਸਾਡੇ ਲਈ ਛੱਡ ਗਏ ਨੇ , ਅਸੀਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸੋਚ ਨੂੰ ਨਾ ਸਿਰਫ਼ ਬਚਾਈਏ ,ਸਗੋਂ ਹੋਰ ਅੱਗੇ ਲੈ ਕੇ ਜਾਈਏ । ਜਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸਮਾਜ ਕਹਾਣੀਕਾਰ ਲਾਲ ਸਿੰਘ ਚਾਹੁੰਦੇ ਸਨ , ਉਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਮਾਜ ਦੀ ਸਿਰਜਣਾ ਕਰਨ ਲਈ ਆਪਣੀ ਕਲਮ ਦਾ ਧਰਮ ਨਿਭਾਉਂਦੇ ਹੋਏ ਆਪਣਾ ਯੋਗਦਾਨ ਪਾਈਏ । ਆਮੀਨ ………….!!!!!!

ਮਨੁੱਖੀ ਮਨ ਅਤੇ ਸਮਾਜਿਕ ਸਰੋਕਾਰਾਂ ਦੀ ਬਾਤ ਪਾਉਂਦੀ ਪੁਸਤਕ ‘ਮਨ ਵਣਜਾਰਾ’ : ਗੁਰਪ੍ਰੀਤ ਸਿੰਘ ਬਿਲਿੰਗ

ਕੌਮੀ ਏਕਤਾ ਨਿਊਜ਼ ਬੀਊਰੋ — Fri, 27 Mar 2026 08:24:36 +0000

ਲੇਖਿਕਾ ਸੁਰਿੰਦਰ ਅਤੈ ਸਿੰਘ ਦੁਆਰਾ ਲਿਖੀ ਪੁਸਤਕ ‘ਮਨ ਵਣਜਾਰਾ’ ਮਨੁੱਖੀ ਮਾਨਸਿਕਤਾ, ਬਦਲਦੇ ਸਮਾਜਿਕ ਮੁੱਲਾਂ ਅਤੇ ਪੰਜਾਬੀ ਜੀਵਨ-ਜੁਗਤ ਦੇ ਵਿਭਿੰਨ ਪਾਸਾਰਾਂ ਨੂੰ ਫਰੋਲਦੀ ਇੱਕ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਰਚਨਾ ਹੈ। ਕਿਤਾਬ ਦੇ ਸਿਰਲੇਖ ਤੋਂ ਹੀ ਸਪਸ਼ਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਮਨ ਦੀ ਉਸ ਅਵਸਥਾ ਦੀ ਗੱਲ ਕਰਦੀ ਹੈ ਜੋ ਲਗਾਤਾਰ ਭਟਕਣਾ ਵਿੱਚ ਹੈ ਅਤੇ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦੇ ਤਜ਼ਰਬਿਆਂ ਦਾ ਵਣਜ ਕਰ ਰਹੀ ਹੈ।

ਕਿਤਾਬ ਦੇ ਤਤਕਰੇ ’ਤੇ ਨਜ਼ਰ ਮਾਰੀਏ ਤਾਂ ਪਤਾ ਲੱਗਦਾ ਹੈ ਕਿ ਲੇਖਿਕਾ ਨੇ ਬਹੁਤ ਹੀ ਸੰਵੇਦਨਸ਼ੀਲ ਅਤੇ ਮਾਨਵੀ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਨੂੰ ਛੋਹਿਆ ਹੈ। ‘ਪੰਜ ਪਾਣੀਆਂ ਦੀ ਧਰਤ ਤਿਹਾਈ’, ‘ਮਨਾਂ ਵਿਚਲੀ ਕਾਹਲ’, ‘ਬੀਬੀ ਦੇ ਸੱਤ ਦੁਪੱਟੇ’ ਅਤੇ ‘ਸਮਾਜ ਸੱਭਿਅਕ ਨਹੀਂ’ ਵਰਗੇ ਅਧਿਆਏ ਇਹ ਦਰਸਾਉਂਦੇ ਹਨ ਕਿ ਇਹ ਪੁਸਤਕ ਸਿਰਫ਼ ਸਤਹੀ ਗੱਲਾਂ ਨਹੀਂ ਕਰਦੀ, ਸਗੋਂ ਸਮਾਜ ਦੀਆਂ ਡੂੰਘੀਆਂ ਪਰਤਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਉਘੇੜਦੀ ਹੈ। ਲੇਖਿਕਾ ਨੇ ਮਨੁੱਖੀ ਮਨ ਨੂੰ ਕਾਬੂ ਕਰਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਅਤੇ ਇਸ ਦੀ ਅਸਥਿਰਤਾ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਖੂਬਸੂਰਤ ਢੰਗ ਨਾਲ ਬਿਆਨ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ‘ਮਨ ਵਣਜ ਕਰੇਂਦਾ’ ਵਾਲਾ ਹਿੱਸਾ ਪਾਠਕ ਨੂੰ ਅੰਤਰ-ਝਾਤ ਮਾਰਨ ਲਈ ਮਜਬੂਰ ਕਰਦਾ ਹੈ।

ਇਸ ਰਚਨਾ ਵਿੱਚ ਅਜੋਕੇ ਦੌਰ ਦੀ ਭੱਜ-ਦੌੜ, ਰਿਸ਼ਤਿਆਂ ਵਿੱਚ ਆ ਰਹੀ ਗਿਰਾਵਟ ਅਤੇ ਪਦਾਰਥਵਾਦੀ ਸੋਚ ’ਤੇ ਕਰਾਰੀ ਚੋਟ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ। ਅਧਿਆਏ ‘ਸਮਾਜ ਸੱਭਿਅਕ ਨਹੀਂ’ ਵਿੱਚ 1947 ਦੀ ਵੰਡ ਅਤੇ ਉਸ ਦੌਰਾਨ ਮਨੁੱਖੀ ਸੰਵੇਦਨਾਵਾਂ ਦੇ ਹੋਏ ਘਾਣ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਹੀ ਬਾਰੀਕੀ ਨਾਲ ਚਿਤਰਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਲੇਖਿਕਾ ਸਵਾਲ ਕਰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਜਦੋਂ ਆਪਣੇ ਹੀ ਗੁਆਂਢੀ ਤੇ ਸਾਂਝੇ ਚੁੱਲ੍ਹਿਆਂ ਵਾਲੇ ਲੋਕ ਇੱਕ-ਦੂਜੇ ਦੇ ਖੂਨ ਦੇ ਪਿਆਸੇ ਹੋ ਗਏ ਸਨ, ਤਾਂ ਕੀ ਅਸੀਂ ਅੱਜ ਵੀ ਆਪਣੇ-ਆਪ ਨੂੰ ਸੱਭਿਅਕ ਕਹਿਣ ਦੇ ਹੱਕਦਾਰ ਹਾਂ? ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਸ਼ਾਂਤ ਵਗਦੇ ਦਰਿਆਵਾਂ ਵਿੱਚ ਘੋਲੀ ਗਈ ਨਫ਼ਰਤ ਅਤੇ 1984 ਦੇ ਦੁਖਾਂਤ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਕਰਦਿਆਂ ਪੰਜਾਬੀ ਮਾਨਸਿਕਤਾ ’ਤੇ ਪਏ ਡੂੰਘੇ ਪ੍ਰਭਾਵਾਂ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਹੀ ਦਰਦਨਾਕ ਅਤੇ ਯਥਾਰਥਕ ਢੰਗ ਨਾਲ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ।

ਲੇਖਿਕਾ ਨੇ ਅਜੋਕੇ ਦੌਰ ਦੀ ਉਸ ਕੋੜੀ ਸੱਚਾਈ ਨੂੰ ਵੀ ਉਜਾਗਰ ਕੀਤਾ ਹੈ ਕਿ ਕਿਵੇਂ ਅੱਜ ਸਾਡੇ ਘਰਾਂ ਵਿੱਚ ‘ਆਏ-ਗਏ ਦੀ ਮਹਿਮਾ’ ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ ਰਸਮ ਬਣ ਕੇ ਰਹਿ ਗਈ ਹੈ। ਕੈਨੇਡਾ ਵਰਗੇ ਮੁਲਕਾਂ ਦਾ ਹਵਾਲਾ ਦਿੰਦਿਆਂ ਉਹ ਦੱਸਦੀ ਹੈ ਕਿ ਮਸ਼ੀਨੀ ਯੁੱਗ ਨੇ ਮਨੁੱਖੀ ਮਨਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਉਹ ਨਿੱਘ ਅਤੇ ਸਾਂਝ ਖਤਮ ਕਰ ਦਿੱਤੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਲਈ ਪੰਜਾਬੀ ਜਾਣੇ ਜਾਂਦੇ ਸਨ। ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਪਾਣੀਆਂ ਦਾ ਮੁੱਦਾ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਪਿੰਡਾਂ ਦੀ ਬਦਲਦੀ ਨੁਹਾਰ, ਉਹ ਆਪਣੀਆਂ ਜੜ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਰਹਿਣ ਦੀ ਵਕਾਲਤ ਕਰਦੀ ਹੈ। ‘ਬੀਬੀ ਦੇ ਸੱਤ ਦੁਪੱਟੇ’ ਵਰਗੇ ਲੇਖ ਪੁਰਾਤਨ ਸਾਦਗੀ ਅਤੇ ਮਰਯਾਦਾ ਨੂੰ ਅਜੋਕੇ ਫੈਸ਼ਨ ਪ੍ਰਸਤੀ ਦੇ ਦੌਰ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਰੱਖ ਕੇ ਇੱਕ ਵੱਡਾ ਤੁਲਨਾਤਮਕ ਅਧਿਐਨ ਪੇਸ਼ ਕਰਦੇ ਹਨ।

ਪੁਸਤਕ ਦੀ ਭਾਸ਼ਾ ਬਹੁਤ ਹੀ ਸਰਲ, ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਅਤੇ ਮਨੁੱਖ-ਕੇਂਦਰਿਤ ਹੈ। ਗੁੰਝਲਦਾਰ ਮਨੋਵਿਗਿਆਨਕ ਤੱਥਾਂ ਨੂੰ ਆਮ ਪਾਠਕ ਦੀ ਸਮਝ ਅਨੁਸਾਰ ਪੇਸ਼ ਕਰਨਾ ਇਸ ਲਿਖਤ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਹੈ।

ਕੁੱਲ ਮਿਲਾ ਕੇ, ‘ਮਨ ਵਣਜਾਰਾ’ ਸਿਰਫ਼ ਪੜ੍ਹਨ ਵਾਲੀ ਕਿਤਾਬ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਰਚਨਾ ਹੈ ਜੋ ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ ਵਿੱਚ ਮਨੋਵਿਗਿਆਨਕ ਅਤੇ ਸਮਾਜਿਕ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ ਦਾ ਇੱਕ ਨਵਾਂ ਅਧਿਆਏ ਜੋੜਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਸਾਡੀਆਂ ਇੱਛਾਵਾਂ, ਪੀੜਾਂ ਅਤੇ ਭਟਕਣਾਵਾਂ ਦਾ ਇੱਕ ਅਜਿਹਾ ਆਈਨਾ ਹੈ, ਜੋ ਪਾਠਕ ਨੂੰ ਇਹ ਸਮਝਾਉਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਬਾਹਰੀ ਦੁਨੀਆ ਨੂੰ ਜਿੱਤਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਆਪਣੇ ਮਨ ਦੇ ਵਣਜਾਰੇ ਨੂੰ ਸਮਝਣਾ ਬੇਹੱਦ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ। ਇਹ ਪੁਸਤਕ ਉਹਨਾਂ ਪਾਠਕਾਂ ਲਈ ਇੱਕ ਬੇਸ਼ਕੀਮਤੀ ਤੋਹਫ਼ਾ ਹੈ ਜੋ ਅਜੋਕੇ ਮਸ਼ੀਨੀ ਯੁੱਗ ਵਿੱਚ ਮਨ ਦੀ ਸ਼ਾਂਤੀ ਅਤੇ ਸਮਾਜਿਕ ਸਰੋਕਾਰਾਂ ਦੀ ਭਾਲ ਵਿੱਚ ਹਨ।

ਪੁਸਤਕ: ਮਨ ਵਣਜਾਰਾ
ਲੇਖਿਕਾ: ਸੁਰਿੰਦਰ ਅਤੈ ਸਿੰਘ
ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਕ: ਯੂਨੀਸਟਾਰ ਬੁੱਕਸ, ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ
ਕੀਮਤ: 250 ਰੁਪਏ ਙ ਪੰਨੇ: 154
ਰੀਵਿਊਕਾਰ: ਗੁਰਪ੍ਰੀਤ ਸਿੰਘ ਬਿਲਿੰਗ

ਵਿਦਿਅਕ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਨੇਤਰਹੀਣ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਦੀਆਂ ਸਮੱਸਿਆਵਾਂ ਨੂੰ ਨਜ਼ਰਅੰਦਾਜ਼ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ – ਗੋਇਲ

ਬ੍ਰਿਜ ਭੂਸ਼ਣ ਗੋਇਲ — Mon, 23 Mar 2026 07:04:08 +0000

ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ, ਅਪਾਹਜ ਵਿਅਕਤੀਆਂ ਦੇ ਅਧਿਕਾਰ ਐਕਟ, 2016, ਵਿਦਿਅਕ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਨੂੰ ਇਹ ਯਕੀਨੀ ਬਣਾਉਣ ਦਾ ਆਦੇਸ਼ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਬੁਨਿਆਦੀ ਢਾਂਚੇ, ਪਾਠਕ੍ਰਮ ਅਤੇ ਸਿੱਖਿਆ ਦੇ ਢੰਗ ਅਪਾਹਜ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਲਈ ਪਹੁੰਚਯੋਗ ਹੋਣ। ਨੇਤਰਹੀਣ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਲਈ, ਇਸ ਵਿੱਚ ਪਹੁੰਚਯੋਗ ਅਧਿਐਨ ਸਮੱਗਰੀ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਨਾ ਸ਼ਾਮਲ ਹੈ—ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਬ੍ਰੇਲ ਕਿਤਾਬਾਂ, ਆਡੀਓ ਫਾਰਮੈਟ, ਅਤੇ ਸਕ੍ਰੀਨ-ਰੀਡਰ-ਅਨੁਕੂਲ ਡਿਜੀਟਲ ਸਰੋਤ। ਬਦਕਿਸਮਤੀ ਨਾਲ, ਕੋਈ ਵੀ ਕਾਲਜ ਅਜਿਹੀਆਂ ਸਹੂਲਤਾਂ ਪ੍ਰਦਾਨ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ ਜੋ ਦੂਜੇ ਆਮ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਲਈ ਉਪਲਬਧ ਹਨ।

” ਹਾਲਾਂਕਿ ਪੰਜਾਬ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਦੇ ਕੈਂਪਸ ਵਿੱਚ ਕੁਝ ਸਹੂਲਤਾਂ ਹਨ, ਜਦੋਂ ਮਾਨਤਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਾਲਜਾਂ ਵਿੱਚ ਇਹਨਾਂ ਦਿਸ਼ਾ-ਨਿਰਦੇਸ਼ਾਂ ਨੂੰ ਲਾਗੂ ਕਰਨ ਦੇ ਪ੍ਰਬੰਧਾਂ ਬਾਰੇ ਪੁੱਛਿਆ ਗਿਆ, ਤਾਂ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਕੋਲ ਕੋਈ ਜਾਣਕਾਰੀ ਨਹੀਂ ਸੀ ਅਤੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਹਰੇਕ ਕਾਲਜ ਨਾਲ ਸੰਪਰਕ ਕੀਤਾ ਜਾਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਉੱਚ ਸਿੱਖਿਆ ਵਿਭਾਗ ਦੇ ਡੀਪੀਆਈ ਨਾਲ ਵੀ ਸੰਪਰਕ ਕੀਤਾ ਗਿਆ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਬਦਲੇ ਵਿੱਚ ਕਿਹਾ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕਾਲਜਾਂ ਦੁਆਰਾ ਅਜਿਹੀ ਕਿਸੇ ਵੀ ਜ਼ਰੂਰਤ ਬਾਰੇ ਸੂਚਿਤ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਗਿਆ । ਲੁਧਿਆਣਾ ਵਿੱਚ ਪੰਜਾਬ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਐਕਸਟੈਂਸ਼ਨ ਲਾਇਬ੍ਰੇਰੀ ਨੇਤਰਹੀਣ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਦੇ ਲਾਭ ਲਈ ਯੂਜੀਸੀ ਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕੀਤੇ ਸਰੋਤਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਨਹੀਂ ਕਰ ਰਹੀ ਹੈ।”

“ਹਾਲਾਂਕਿ, 100% ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਹੀਣਤਾ ਵਾਲੇ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਨੂੰ ਰੋਜ਼ਾਨਾ ਸਹੀ ਢੰਗ ਨਾਲ ਪੜ੍ਹਾਈ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਚੁਣੌਤੀਆਂ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਕਰਨਾ ਪੈਂਦਾ ਹੈ। ਕਾਲਜ ਅਧਿਆਪਕ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਪਸੰਦ ਦੀ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਕੋਰਸ ਕਿਤਾਬਾਂ ਦੇ ਸਮੇਂ ਸਿਰ ਪੀਡੀਐਫ ਨਹੀਂ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਦੇ ਤਾਂ ਜੋ ਉਹ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਔਨਲਾਈਨ ਐਪਸ ਰਾਹੀਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪੜ੍ਹ ਅਤੇ ਸੁਣ ਸਕਣ। ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਆਪਣੇ ਆਪ ਸੰਘਰਸ਼ ਕਰ ਰਹੇ ਹਨ, ਕਿਉਂਕਿ ਕਾਲਜ ਲਾਇਬ੍ਰੇਰੀਆਂ ਵਿੱਚ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਹੀਣ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਲਈ ਸਮਰਪਿਤ ਡੈਸਕ ਵੀ ਨਹੀਂ ਹਨ। ਡਿਜੀਟਲ ਪਹੁੰਚ ਲਈ, ਲਾਇਬ੍ਰੇਰੀਆਂ ਨੂੰ ਸਮਰਪਿਤ ਡੈਸਕਾਂ ‘ਤੇ ਸਵੈ-ਅਧਿਐਨ ਲਈ ਬ੍ਰੇਲ ਉਪਕਰਣ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਨੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ। ਜੇਕਰ ਕਾਲਜ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਨੂੰ ਦਾਖਲਾ ਦਿੰਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਟਾਈਪਿੰਗ, ਸਕੈਨਿੰਗ, ਸੰਪਾਦਨ, ਆਡੀਓ ਰਿਕਾਰਡਿੰਗ ਆਦਿ ਰਾਹੀਂ ਪਹੁੰਚਯੋਗ ਫਾਰਮੈਟਾਂ ਵਿੱਚ ਅਧਿਐਨ ਸਮੱਗਰੀ ਵੀ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਹੀਣ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਬਹੁਤ ਗਰੀਬ ਪਰਿਵਾਰਾਂ ਤੋਂ ਆਉਂਦੇ ਹਨ; ਉਹ ਆਪਣੇ ਖਰਚੇ ‘ਤੇ ਇਹ ਸਹੂਲਤਾਂ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਕਰਨ ਲਈ ਯੋਗ ਨਹੀਂ । ਗੋਇਲ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਘੱਟੋ-ਘੱਟ, ਲਾਇਬ੍ਰੇਰੀਆਂ ਨੂੰ ‘ਨਾਨ-ਵਿਜ਼ੂਅਲ ਡੈਸਕਟੌਪ ਐਕਸੈਸ’ ਵਰਗੇ ਉਪਯੋਗੀ ਸੌਫਟਵੇਅਰ ਵਾਲੇ ਸਮਰਪਿਤ ਕੰਪਿਊਟਰ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਨੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ।”

“ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਇੱਕ ਹੋਰ ਵੱਡੀ ਸਮੱਸਿਆ ਆਪਣੀਆਂ ਪ੍ਰੀਖਿਆਵਾਂ ਲਿਖਣ ਲਈ ਲਿਖਾਰੀਆਂ ਦੀ ਉਪਲਬਧਤਾ ਹੈ। ਲਿਖਾਰੀਆਂ ਨੇ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਹੀਣ ਉਮੀਦਵਾਰ ਨਾਲੋਂ ਇੱਕ ਜਮਾਤ ਘੱਟ ਪੜ੍ਹੀ ਹੋਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਹਾਲਾਂਕਿ, ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਹੀਣ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਉਹ ਇੱਕ ਨਹੀਂ ਦੇ ਸਕਦੇ ਕਿਉਂਕਿ ਅਜਿਹੇ ਸਹਾਇਕਾਂ ਦੀਆਂ ਆਪਣੀਆਂ ਪ੍ਰੀਖਿਆਵਾਂ ਵੀ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਸ ਲਈ, ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਹੀਣ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਸੰਘਰਸ਼ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਬੰਧ ਕਰਦੇ ਹਨ।” ਗੁਆਂਢੀ ਰਾਜਾਂ ਤੋਂ ਆਏ ਲਿਖਾਰੀ ਬਹੁਤ ਜ਼ਿਆਦਾ ਖਰਚੇ ‘ਤੇ ਆਉਂਦੇ ਹਨ। ਕਾਲਜ ਤਾਂ ਲਿਖਾਰੀ ਦੀ ਫੀਸ ਵੀ ਨਹੀਂ ਦਿੰਦੇ। ਸਿਰਫ਼ ਪੰਜਾਬ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਕੈਂਪਸ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਲਿਖਾਰੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰਤੀ ਪ੍ਰੀਖਿਆ ਪੇਪਰ 350 ਰੁਪਏ ਦੀ ਮਾਮੂਲੀ ਫੀਸ ਦਿੱਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਕਾਲਜਾਂ ਵਿੱਚ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਐਨ.ਐਸ.ਐਸ. ਅਤੇ ਰੈੱਡ ਕਰਾਸ ਯੂਨਿਟ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਮਦਦ ਲਈ ਕਿਹਾ ਜਾਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।” ਪੜ੍ਹਾਈ ਵਿੱਚ ਇੰਨੀ ਮਿਹਨਤ ਕਰਨ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ, ਅੱਜ ਦੇ ਮੁਕਾਬਲੇ ਵਾਲੇ ਮਾਹੌਲ ਵਿੱਚ ਨੌਕਰੀ ਲੱਭਣਾ ਬਹੁਤ ਮੁਸ਼ਕਲ ਹੈ। ਅਕਸਰ, ਪ੍ਰੀਖਿਆਵਾਂ ਕਰਵਾਉਣ ਵਾਲੇ ਵਿਭਾਗ ਨੇਤਰਹੀਣ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਦੀਆਂ ਸਮੱਸਿਆਵਾਂ ਪ੍ਰਤੀ ਸੰਵੇਦਨਸ਼ੀਲ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ। ਹਾਲ ਹੀ ਵਿੱਚ, ਪੰਜਾਬ ਅਧੀਨ ਸੇਵਾਵਾਂ ਚੋਣ ਬੋਰਡ 5 ਅਪ੍ਰੈਲ ਨੂੰ ਗਰੁੱਪ ਡੀ ਨੌਕਰੀਆਂ ਲਈ ਇੱਕ ਲਿਖਤੀ ਪ੍ਰੀਖਿਆ ਕਰਵਾ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਨੇਤਰਹੀਣ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਨੂੰ ਰਜਿਸਟ੍ਰੇਸ਼ਨ ਅਤੇ ਦਸਤਾਵੇਜ਼ ਤਸਦੀਕ ਲਈ ਆਪਣੇ ਪ੍ਰਮਾਣ ਪੱਤਰਾਂ ਦੀ ਪੁਸ਼ਟੀ ਕਰਨ ਲਈ ਪਹਿਲਾਂ ਆਪਣੇ ਲਿਖਾਰੀ ਨਾਲ ਆਪਣੇ ਮੋਹਾਲੀ ਦਫ਼ਤਰ ਵਿੱਚ ਨਿੱਜੀ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਆਉਣ ਲਈ ਕਿਹਾ ਹੈ। ਗੋਇਲ ਦਾ ਕਹਿਣਾ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਨਿਰਦੇਸ਼ ਬਹੁਤ ਨਿਰਾਸ਼ਾਜਨਕ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਨੇਤਰਹੀਣ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਲਿਖਾਰੀ ਦੀ ਤਸਦੀਕ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਆਪਣੇ ਸ਼ਹਿਰਾਂ ਵਿੱਚ ਸਬੰਧਤ ਸਰਕਾਰੀ ਅਧਿਕਾਰੀਆਂ ਦੁਆਰਾ ਕੀਤੀ ਜਾਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।

ਸਮਾਜ ਨੂੰ ਨੇਤਰਹੀਣ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਪ੍ਰਤੀ ਉਦਾਸੀਨ ਨਹੀਂ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ, ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸੰਵਿਧਾਨਕ ਅਧਿਕਾਰਾਂ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕੀਤੀ ਜਾਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।

ਰੂਪ ਢਿੱਲੋਂ ਦਾ ‘ਰਾਂਝਾ’ ਨਾਵਲ ਬਰਤਾਨਵੀ ਤੇ ਪੰਜਾਬੀ ਸਭਿਆਚਾਰ ਦਾ ਸੁਮੇਲ : ਉਜਾਗਰ ਸਿੰਘ

ਉਜਾਗਰ ਸਿੰਘ — Sun, 15 Mar 2026 05:25:00 +0000

ਰੂਪ ਢਿੱਲੋਂ ਪਰਵਾਸੀ ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤਕਾਰ ਹੈ। ਉਸਦੀਆਂ ਨੌਂ ਪੁਸਤਕਾਂ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਤ ਹੋ ਚੁੱਕੀਆਂ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਕਵਿਤਾ/ਕਹਾਣੀ ਅਤੇ ਅੱਠ ਨਾਵਲ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। ਉਸਦੀ ਪੁਸਤਕ ‘ਭਰਿੰਡ’ 2011 ਅਤੇ ਬਾਕੀ ਅੱਠ ਨਾਵਲਾਂ ਵਿੱਚ ‘ਨੀਲਾ ਨੂਰ’ 2007, ਬਾਬੇਲੋਨਾ : ਘਰ ਵਾਪਸੀ 2009, ‘ਓ’ 2013, 2014, ‘ਸੁਰਮਈ’ 2015, 2018, ‘ਸਿੰਧਵਾਦ’ 2020, ‘ਚਿੱਟਾ ਤੇ ਕਾਲਾ’ 2021, ‘ਹੌਲ’ 2023 ਅਤੇ ‘ਨਾਗਾਂ ਦੀ ਖੇਡ’ 2025 ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਤ ਹੋਈਆਂ ਹਨ। 2007 ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਜਦੋਂ ਉਸਦੀ ਪਹਿਲੀ ਪੁਸਤਕ ਛਪੀ ਸੀ, ਲਗਪਗ ਹਰ ਸਾਲ ਉਸਦੀ ਇੱਕ ਨਵੀਂ ਪੁਸਤਕ ਜਾਂ ਕਿਸੇ ਪੁਸਤਕ ਦਾ ਦੂਜਾ ਐਡੀਸ਼ਨ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਤ ਹੋ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਭਾਵ ਉਹ ਲਗਾਤਾਰ ਪੰਜਾਬੀ ਮਾਂ ਬੋਲੀ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈ। ‘ਰਾਂਝਾ’ ਨਾਵਲ ਉਸਦੀ ਦਸਵੀਂ ਪੁਸਤਕ ਹੈ। ਇਹ ਨਾਵਲ ਪੰਜਾਬੀ ਸਭਿਆਚਾਰ ਅਤੇ ਬਰਤਾਨੀਆਂ ਦੇ ਸਭਿਆਚਾਰ ਦਾ ਸੁਮੇਲ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਦਰਸਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ ਕਿ ਪੰਜਾਬੀ ਪਰਿਵਾਰ ਬਰਤਾਨੀਆਂ ਵਿੱਚ ਜਾ ਕੇ ਭਾਵੇਂ ਉਥੋਂ ਦੇ ਸਭਿਆਚਾਰ, ਕਾਨੂੰਨ ਅਤੇ ਕਦਰਾਂ ਕੀਮਤਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਵਿਚਰਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਪ੍ਰੰਤੂ ਇਸਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਵੀ ਉਹ ਆਪਣੀ ਵਿਰਾਸਤ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਭੁੱਲ ਸਕਦੇ, ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਤੇ ਪੰਜਾਬੀ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਨੂੰ ਰਲਗਡ ਕਰਕੇ ਬੋਲਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਦੋਹਾਂ ਸਭਿਆਚਾਰਾਂ ਵਿੱਚ ਵਿਚਰਦਿਆਂ ਪੂਰੀ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਕਿਸੇ ਵੀ ਸਭਿਆਚਾਰ ‘ਤੇ ਪਹਿਰਾ ਨਹੀਂ ਦਿੰਦੇ। ਇਹ ਨਾਵਲ ਇੱਕ ਕਿਸਮ ਨਾਲ ਬਰਤਾਨੀਆਂ ਵਿੱਚ ਰਹਿ ਰਹੇ ਚਾਰ ਪੰਜਾਬੀ ਪਰਿਵਾਰਾਂ ਦੇ ਬੱਚਿਆਂ ਦੇ ਇਸ਼ਕ ਦੀ ਦਾਸਤਾਂ ਮਾਡਰਨ ਹੀਰ ਰਾਂਝੇ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਹੈ। ਨਾਵਲ ਦੇ ਸਾਰੇ ਪਾਤਰਾਂ ਦੇ ਨਾਂ ਹੀਰ ਰਾਂਝੇ ਦੇ ਕਿੱਸੇ ਦੇ ਪਾਤਰਾਂ ਵਾਲੇ ਹਨ। ਜਿਵੇਂ ਹੀਰ, ਰਾਂਝਾ, ਚੂਚਕ, ਕੈਦੋ, ਸੈਦੋ, ਸਹਿਤੀ ਆਦਿ। ਰੂਪ ਢਿੱਲੋਂ ਨੇ ਇਸ ਨਾਵਲ ਨੂੰ ਇਤਨਾ ਦਿਲਚਸਪ ਬਣਾਕੇ ਲਿਖਿਆ ਹੈ ਕਿ ਪਾਠਕ ਇੱਕ ਬੈਠਕ ਵਿੱਚ ਹੀ ਪੜ੍ਹਕੇ ਖ਼ਤਮ ਕਰਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਹੋ ਨਾਵਲਕਾਰ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਹੈ। ਨਾਵਲ ਵਿੱਚ ਪੰਜਾਬੀਆਂ ਦੇ ਪਰਵਾਸ ਵਿੱਚ ਜਾ ਕੇ ਜਦੋਜਹਿਦ ਕਰਕੇ ਸੈਟਲ ਹੋਣ ਅਤੇ ਆਪਣੀਆਂ ਪੁਰਾਣੀਆਂ ਆਦਤਾਂ ਅਤੇ ਨਵੇਂ ਸਭਿਆਚਾਰ ਵਿੱਚ ਅਡਜਸਟ ਹੋਣ ਦੀ ਕਹਾਣੀ ਵੀ ਦਿਲਚਸਪ ਬਣਾਕੇ ਵਿਖਾਈ ਹੈ। ਪੰਜਾਬੀ ਭਾਵੇਂ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਕਿਸੇ ਵੀ ਕੋਨੇ ਵਿੱਚ ਰਹਿਣ, ਪ੍ਰੰਤੂ ਆਪਣੀ ਬਿਮਾਰ ਮਾਨਸਿਕਤਾ ਤੋਂ ਖਹਿੜਾ ਨਹੀਂ ਛੁਡਾ ਸਕਦੇ। ਪਰਵਾਸ ਵਿੱਚ ਖੁਲ੍ਹਾ ਡੁਲ੍ਹਾ ਜੀਵਨ ਹੈ, ਮਰਦ ਔਰਤ ਦੇ ਆਪਸੀ ਵਿਚਰਣ ਤੇ ਕੋਈ ਸ਼ੱਕ ਨਹੀਂ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ, ਪ੍ਰੰਤੂ ਪਰਵਾਸ ਵਿੱਚ ਗਏ ਪੰਜਾਬੀ ਦੋਹਾਂ ਸਭਿਅਚਾਰਾਂ ਵਿੱਚ ਉਲਝੇ ਹੋਏ ਹਨ। ਇਸ ਨਾਵਲ ਵਿੱਚ ਮੋਹਨ ਸਿੰਘ ਰਾਂਝਾ ਦੇ ਇੱਕ ਪਰਿਵਾਰ ਦੀ ਜਦੋਜਹਿਦ ਵਾਲੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ, ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ ‘ਸਿਆਲ ਈਕੂਏਸਟਰੀਅਣ ਕੇਂਦਰ’ ਦੇ ਮਾਲਕ (ਚੂਚਕ) ਪਰਿਵਾਰ ਦੇ ਘਰੇਲੂ ਕਲੇਸ਼ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਇੰਗਲੈਂਡ ਵਿੱਚ ਜਦੋਜਹਿਦ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਖ਼ੁਸ਼ਹਾਲ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦਾ ਪ੍ਰਗਟਾਵਾ ਹੈ, ਤੀਜੇ ਅਰਜਨ ਸਿੰਘ ਅਜੂ ਦੇ ਪਰਿਵਾਰ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਪਤਨੀ ਜੀਤੋ, ਸਪੁੱਤਰ (ਸਾਧੂ ਸਿੰਘ) ਸੈਦੋ ਤੇ ਲੜਕੀ ਸਹਿਤੀ, ਚੌਥੇ ਮੁਰਾਦ ਬਲੋਚ ਦਾ ਪਰਿਵਾਰ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। ਚਾਰ ਪਰਿਵਾਰਾਂ ਦੀਆਂ ਕਹਾਣੀਆਂ ਬਰਾਬਰ ਚਲਦੀਆਂ ਹਨ। ਮੋਹਨ ਸਿੋੰਘ ਰਾਂਝਾ ਦੇ ਪਰਿਵਾਰ ਵਿੱਚ ਤਿੰਨ ਪੁਤਰ ਰਣਧੀਰ, ਅਜ਼ੀਮ ਤੇ ਸਭ ਤੋਂ ਛੋਟਾ ਧੀਦੋ ਸਿੰਘ ਰਾਂਝਾ, ਰਣਧੀਰ ਦੀ ਪਤਨੀ ਵੀਣਾ ਤੇ ਅਜ਼ੀਮ ਦੀ ਪਤਨੀ ਸੁਖੀ। ਧੀਦੋ ਸਿੰਘ ਰਾਂਝੇ ਦਾ ਉਥੋਂ ਦੇ ਕਾਨੂੰਨ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਸ਼ਰਾਬ ਪੀ ਕੇ ਗੱਡੀ ਚਲਾਉਣਾ ਆਦਿ ਦਰਸਾਇਆ ਹੈ। ਨਾਵਲ ਦੀ ਕਹਾਣੀ ਰੂਪ ਢਿੱਲੋਂ, ਅਜ਼ੀਮ ਦੇ ਪਾਤਰ ਰਾਹੀਂ ਫਸਟ ਪਰਸਨ ਵਿੱਚ ਸਣਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਸਾਂਝੇ ਪਰਿਵਾਰਾਂ ਦੀ ਆਪਸੀ ਖਿਚੋਤਾਣ, ਰਹਿਣ ਸਹਿਣ, ਦਰਾਣੀ ਜਠਾਣੀ, ਦਿਓਰ/ਜੇਠ ਭਰਜਾਈ ਦਾ ਇਸ਼ਕ ਮੁਸ਼ਕ ਅਤੇ ਸਕੇ ਭੈਣ ਭਰਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਪਿਆਰ ਤੇ ਖਟਾਸ ਅਤੇ ਪਰਿਵਾਰਾਂ ਦੀ ਜਾਇਦਾਦ ਦੇ ਮਸਲਿਆਂ ਦਾ ਵੇਰਵਾ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟਾਂਤਿਕ ਢੰਗ ਨਾਲ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਰੂਪ ਢਿੱਲੋਂ ਹਰ ਗੱਲ, ਘਟਨਾ ਅਤੇ ਹਰ ਪਰਿਵਾਰ ਦਾ ਵੇਰਵਾ ਦੇਣ ਸਮੇਂ ਅਜਿਹਾ ਚਿਤਰਣ ਕਰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸੀਨ ਸਾਹਮਣੇ ਵਿਖਾਈ ਦੇਣ ਲੱਗ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਪਾਠਕ ਖੁਦ ਸਾਰਾ ਕੁਝ ਵੇਖ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਕੁਝ ਚੈਪਟਰ ਨਾਵਲ ਦਾ ਸਾਈਜ਼ ਵਧਾਉਣ ਲਈ ਬਣਾਏ ਗਏ ਲਗਦੇ ਹਨ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮਾਪਿਆਂ ਦਾ ਆਪਣੀ ਔਲਾਦ ਨਾਲ ਪਿਆਰ ਦੀ ਵੀ ਬਿਹਤਰੀਨ ਪ੍ਰਗਟਾਵਾ ਵਿਖਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਮਾਪਿਆਂ ਲਈ ਸਾਰੀ ਔਲਾਦ ਬਰਾਬਰ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਪ੍ਰੰਤੂ ਫਿਰ ਵੀ ਥੋੜ੍ਹਾ ਬਹੁਤਾ ਫ਼ਰਕ ਰੱਖਦੇ ਹਨ। ਪਰਿਵਾਰ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਨਾ ਇੱਕ ਮੈਂਬਰ ਜ਼ਰੂਰ ਬਾਕੀਆਂ ਨਾਲੋਂ ਵਿਲੱਖਣ ਕਿਸਮ ਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਸਭ ਤੋਂ ਛੋਟਾ ਧੀਦੋ ਸਿੰਘ ਰਾਂਝਾ, ਜਿਸਨੂੰ ਨਿਖੱਟੂ ਵੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਪ੍ਰੰਤੂ ਵੰਝਲੀ ਕਮਾਲ ਦੀ ਵਜਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਇੱਕ ਕਿਸਮ ਨਾਲ ਹੀਰ ਰਾਂਝੇ ਦੀ ਕਹਾਣੀ ਮਾਡਰਨ ਹੀਰ ਰਾਂਝੇ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਦਰਸਾਈ ਗਈ ਹੈ। ਧੀਦੋ ਸਿੰਘ ਰਾਂਝਾ ਭਰਜਾਈਆਂ ਦੇ ਮਿਹਣਿਆਂ ਅਤੇ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਵਿੱਚ ਸਫਲ ਹੋ ਕੇ ਸੁੰਦਰ ਪਤਨੀ ਲਿਆਉਣ ਨੂੰ ਪੂਰਾ ਕਰਨ ਲਈ ਹੀਰ ਦੀ ਭਾਲ ਵਿੱਚ ਜਦੋਜਹਿਦ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਵਿੱਚ ਰਾਂਝੇ ਵਾਲੇ ਸਾਰੇ ਗੁਣ ਵਿਖਾਏ ਗਏ ਹਨ। ਉਸਨੂੰ ਅਣਖੀ ਤੇ ਹੀਰ ਨੂੰ ਪਾਉਣ ਲਈ ਮਿਹਨਤ ਤੇ ਜਦੋਜਹਿਦ ਕਰਦਾ ਵਿਖਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਰੂਪ ਢਿੱਲੋਂ ਦੀ ਇੱਕ ਹੋਰ ਕਮਾਲ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਜੋ ਵੀ ਲਿਖਦਾ ਹੈ, ਇਉਂ ਮਹਿਸੂਸ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਸਾਰਾ ਕੁਝ ਵਾਪਰਦਾ ਪਾਠਕ ਵੇਖ ਰਿਹਾ ਹੋਵੇ। ਇਸ ਕਰਕੇ ਨਾਵਲ ਭਾਵੇਂ ਠੇਠ ਪੰਜਾਬੀ ਵਿੱਚ ਹੈ, ਪ੍ਰੰਤੂ ਕਈ ਵਾਰ ਉਸਦੀ ਗੱਲ ਪੱਲੇ ਨਹੀਂ ਪੈਂਦੀ ਕਿ ਉਹ ਕਹਿਣਾ ਕੀ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਪਰਵਾਸ ਵਿੱਚ ਰਹਿਣ ਕਰਕੇ ਲਿਖਣ ਦਾ ਥੋੜ੍ਹਾ ਅੰਤਰ ਹੈ, ਕੁਝ ਫ਼ਿਕਰੇ ਅਸ਼ਪਸ਼ਟ ਜਿਹੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ? ਭਾਵੇਂ ਸ਼ਬਦਾਵਲੀ ਵੀ ਉਹ ਠੇਠ ਪੰਜਾਬੀ ਵਰਤਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਹਿੜਹਿੜਾਉਣਾ, ਭੋਂਡੀ ਤੀਵੀਂ, ਜਨੌਰ, ਸਾਝਰਾ, ਤਿਹਾਕਾਲ, ਨਿੰਬਲ, ਬੇਦਾਗ਼, ਛੜਾ ਛਾਂਟ ਸਿਆਪਾ, ਪ੍ਰੇਮ ਕੁੱਠਾ, ਸ਼ੀਸ਼ ਡੱਬ, ਹਿੰਡ, ਹਾਜਰੀ, ਤੱੜਕਖ਼ੋਰੀ, ਕੰਡ, ਲੂੰਬੜ, ਤਸਕਰੀ, ਚੰਬਲਦਾ, ਝਾੜ ਝੜਨਾ, ਦੁਸਾਂਘਿਆਂ, ਖੜੀਚ, ਪੈਂਤੜਾ, ਸੁਰਾਖੀਆਂ, ਘਾਤੜਿਆ, ਟਟਵਾਣੀਆਂ, ਕੜਤਲ, ਉਮੰਗ, ਝੁੰਜਲ, ਬਿਲਬਿਲਾਉਂਦਾ, ਝੰਜਟ, ਹੇਰਵੇ, ਅੱਖ ਮਟੱਕਾ, ਝਾਕੀ ਝਾਕੀ, ਖੁਤਖੁਤੀਆਂ, ਦਕਿਆਨੂਸੀ, ਮੁਖਾਲਫ਼ਤ, ਸ਼ਰੀਕ, ਆੜੀ, ਕਾੜ੍ਹਨੀ, ਚੁੜੇਲ, ਕਸੋਹਣਾ, ਹਰਾਰਤ ਅਤੇ ਪਿਛਲਪੈਰੇ ਆਦਿ।

ਇੰਗਲੈਂਡ ਵਿੱਚ ਵੀ ਜਾਤੀਵਾਦ, ਵੱਖਰੇ ਗੁਰਦੁਆਰੇ, ਡੇਰੇ ਹਨ ਤੇ ਗੋਰਿਆਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਪਰਿਵਾਰਿਕ ਕਲੇਸ਼, ਜਾਇਦਾਦ ਦੇ ਝਗੜੇ ਤੇ ਤਰਫਦਾਰੀ ਵਿਖਾਈ ਗਈ ਹੈ। ਭਾਰਤ ਦੀਆਂ ਪਰੰਪਰਾਵਾਂ ਨਾਲੋਂ ਬਰਤਾਨੀਆਂ ਦੇ ਸਭਿਆਚਾਰ ਦਾ ਫ਼ਰਕ ਵੀ ਦਰਸਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਲੜਕੇ ਅਤੇ ਲੜਕੀਆਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਵਰ ਆਪ ਲੱਭਣੇ ਪੈਂਦੇ ਹਨ, ਇਥੇ ਵਿਚੋਲਗਿਰੀ ਦਾ ਰਿਵਾਜ਼ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਹੀਰ ਦੇ ਪਾਤਰ ਨੂੰ ਅਦਰਸ਼ਕ ਵਿਖਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਜੋ ਵਿਆਹ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਵੀ ਆਪਣੇ ਪਤੀ ਨਾਲ ਹਮਬਿਸਤਰ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ। ਬੜੀ ਕਸ਼ਮਕਸ਼ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਰਾਂਝਾ ਹੀਰ ਦੀਆਂ ਸਹੇਲੀਆਂ ਬਰਾਸਤਾ ਸਹਿਤੀ ਹੀਰ ਨੂੰ ਮਿਲਣ ਵਿੱਚ ਸਫਲ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਰਾਂਝਾ ਸਹਿਤੀ ਦੇ ਪ੍ਰੇਮੀ ਮੁਰਾਦ ਬਲੋਚ ਨੂੰ ਮਿਲਦਾ ਹੈ ਤੇ ਫਿਰ ਉਹ ਦੋਵੇਂ ਯੋਜਨਾ ਬਣਾਕੇ ਹੀਰ ਨੂੰ ਰਾਂਝਾ ਤੇ ਸਹਿਤੀ ਨੂੰ ਮੁਰਾਦ ਬਲੋਚ ਭਜਾ ਕੇ ਲੈ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਸੈਦੋ ਦਾ ਪਰਿਵਾਰ ਤੁਰੰਤ ਦੋਹਾਂ ਦਾ ਪਿੱਛਾ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਸੈਦੋ ਲੜਾਈ ਵਿੱਚ ਮਾਰਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਮੁਰਾਦ ਬਲੋਚ ਸਹਿਤੀ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਘਰ ਲਿਜਾਣ ਵਿੱਚ ਸਫਲ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਪ੍ਰੰਤੂ ਰਾਂਝੇ ਨੂੰ ਸੈਦੋ ਦੇ ਪਰਿਵਾਰ ਦੇ ਮੈਂਬਰ ਘੇਰ ਲੈਂਦੇ ਹਨ ਤੇ ਉਸਦੀ ਕਾਰ ਦਾ ਐਕਸੀਡੈਂਟ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਸਾਰੇ ਬ੍ਰਿਤਾਂਤ ਨੂੰ ਅਜਿਹੇ ਢੰਗ ਨਾਲ ਲਿਖਿਆ ਹੈ ਕਿ ਪਾਠਕ ਦੀ ਦਿਲਚਸਪੀ ਵੱਧ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਕਿ ਅੱਗੇ ਕੀ ਹੋਵੇਗਾ। ਹੀਰ ਤੇ ਰਾਂਝਾ ਜ਼ਖ਼ਮੀ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਹੀਰ ਜਲਦੀ ਠੀਕ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਜਿਸਨੂੰ ਸੈਦੋ ਦਾ ਪਰਿਵਾਰ ਆਪਣੇ ਘਰ ਲੈ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਕੋਰਟ ਰਾਹੀਂ ਹੀਰ ਰਾਂਝੇ ਨੂੰ ਮਿਲ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਹੀਰ ਰਾਂਝੇ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਚੂਚਕ ਦੇ ਘਰ ਲੈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਵਿਆਹ ਕਰਵਾਕੇ ਰਾਂਝੇ ਦੇ ਘਰ ਜਾਣਾ ਚਾਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਹੀਰ ਦੀ ਮਾਂ ਰਾਂਝੇ ਨੂੰ ਭਰਮਾਕੇ ਆਪਣੇ ਘਰ ਭੇਜਕੇ ਥੋੜ੍ਹਾ ਸਮੇਂ ਬਾਅਦ ਵਿਆਹ ਲਈ ਰਜ਼ਾਮੰਦ ਕਰ ਲੈਂਦੀ ਹੈ। ਇਸਤੋਂ ਬਾਅਦ ਕੈਦੋ ਆਪਣੀ ਯੋਜਨਾ ਨਾਲ ਚੂਚਕ ਨੂੰ ਮਨਾਕੇ ਹੀਰ ਨੂੰ ਜ਼ਹਿਰ ਦੇ ਕੇ ਮਾਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਨਾਵਲ ਦਾ ਅੰਤ ਦੁਖਾਂਤਕ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਕਿਹਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ ਕਿ ਬਰਤਾਨਂਆਂ ਵਿੱਚ ਬੈਠਕੇ ਅਜਿਹਾ ਦਿਲਚਸਪ ਨਾਵਲ ਲਿਖਣਾ ਇੱਕ ਵਿਲੱਖਣ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਹੈ।

207 ਪੰਨਿਆਂ 295 ਰੁਪਏ ਕੀਮਤ ਵਾਲਾ ਇਹ ਨਾਵਲ ਕੈਲੀਬਰ ਪਬਲੀਕੇਸ਼ਨ ਪਟਿਆਲਾ ਨੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਤ ਕੀਤਾ ਹੈ।
ਸਾਬਕਾ ਜਿਲ੍ਹਾ ਲੋਕ ਸੰਪਰਕ ਅਧਿਕਾਰੀ

ਮਨਜੀਤ ਕੌਰ ਅੰਬਾਲਵੀ ਦਾ ‘ਮਿੱਟੀ ਬੋਲ ਪਈ ਤੇ ਹੋਰ ਬਾਲ ਨਾਟਕ’ ਬਾਲ ਮਨਾ ਦੀ ਤਰਜ਼ਮਾਨੀ : ਉਜਾਗਰ ਸਿੰਘ

ਉਜਾਗਰ ਸਿੰਘ — Tue, 03 Feb 2026 09:39:39 +0000

ਮਨਜੀਤ ਕੌਰ ਅੰਬਾਲਵੀ ਬੱਚਿਆਂ ਦੀ ਮਾਨਸਿਕਤਾ ਦੀ ਤਰਜ਼ਮਾਨੀ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਲੇਖਕਾ ਹੈ। ਅਧਿਆਪਕਾ ਹੋਣ ਦੇ ਨਾਤੇ ਉਹ ਬਾਲ ਮਨਾਂ ਦੀ ਮਾਨਸਿਕਤਾ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਹੀ ਤੀਖਣ ਬੁੱਧੀ ਨਾਲ ਸਮਝਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਉਸ ਦੀਆਂ ਸਾਰੀਆਂ ‘ਗੁਆਚੇ ਰੰਗ’, ‘ਬਹਾਰਾਂ ਨੂੰ ਆਵਾਜ਼’, ‘ਚਾਨਣ ਦੇ ਫੁੱਲ’, ‘ਮਾਂ ਦੀਆਂ ਮਿੱਠੀਆਂ ਲੋਰੀਆਂ’, ‘ਰੀਮੋਟ ਵਾਲਾ ਜਹਾਜ’, ‘ਕੁੱਲ ਦੀ ਬੋਲੀ’, ‘ਅਜਿਹਾ ਹੋਵੇ ਗੁਆਂਢੀ’, ‘ਆਟੇ ਦੀ ਚਿੜੀ’, ‘ਮੈਨੂੰ ਚੰਦ ਚਾਹੀਦੈ’, ‘ਨੂਰ ਅਗੰਮੀ’, ‘ਆ ਜਾ ਚਿੜੀਏ’ ਅਤੇ ‘ਮਿੱਟੀ ਬੋਲ ਪਈ’ 12 ਪੁਸਤਕਾਂ ਬਾਲ ਮਨਾ ਦੀ ਮਨੋਸਥਿਤੀ ਅਨੁਸਾਰ ਲਿਖੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਹਨ। ਇੱਕ ਬਾਲਗ ਲੇਖਕ ਨੂੰ ਬੱਚਿਆਂ ਦੇ ਪੱਧਰ ‘ਤੇ ਪਹੁੰਚਕੇ ਲਿਖਣਾ ਮੁਸ਼ਕਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਪ੍ਰੰਤੂ ਮਨਜੀਤ ਕੌਰ ਅੰਬਾਲਵੀ ਦੀ ਕਮਾਲ ਇਸੇ ਵਿੱਚ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਬਾਲ ਸਥਿਤੀ ਵਿੱਚ ਪਹੁੰਚਕੇ ਬੱਚਿਆਂ ਦੀਆਂ ਭਾਵਨਾਵਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰਤੀਨਿਧਤਾ ਕਰਨ ਵਾਲੀਆਂ ਰਚਨਾਵਾਂ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਉਹ ਬਹੁ-ਵਿਧਾਵੀ, ਬਹੁ-ਦਿਸ਼ਾਵੀ ਤੇ ਬਹੁ-ਪਰਤੀ ਬਾਲ ਸਾਹਿਤਕਾਰ ਹੈ, ਜਿਸਨੇ ਕਵਿਤਾ ਤੇ ਕਹਾਣੀ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਨਾਟਕ ਵਿਧਾ ‘ਤੇ ਹੱਥ ਅਜਮਾਇਆ ਹੈ। ਉਸ ਦੀਆਂ ਦੋ ਪੁਸਤਕਾਂ ‘ਚਾਨਣ ਦੇ ਫੁੱਲ’ ਅਤੇ ‘ਮਾਂ ਦੀਆਂ ਮਿੱਠੀਆਂ ਲੋਰੀਆਂ’ ਨੂੰ ਹਰਿਆਣਾ ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ ਅਕਾਡਮੀ ਨੇ ਪੁਰਸਕਾਰ ਦੇ ਕੇ ਸਨਮਾਨਤ ਕੀਤਾ ਸੀ। ਚਰਚਾ ਅਧੀਨ ‘ਮਿੱਟੀ ਬੋਲ ਪਈ ਤੇ ਹੋਰ ਬਾਲ ਨਾਟਕ’ ਉਸਦੀ ਬਾਰਵੀਂ ਪੁਸਤਕ ਹੈ। ਇਸ ਪੁਸਤਕ ਵਿੱਚ ਉਸਨੇ ਪੰਜ ਬਾਲ ਨਾਟਕ, ‘ਸਫ਼ਾਈ ਵਿੱਚ ਖੁਦਾਈ’, ‘ਚਿੜੀਆਂ ਕਿੱਥੇ ਗਈਆਂ’, ‘ਚਾਨਣ ਮੁਨਾਰਾ’, ਮੌਸਮ ਬਦਲ ਗਏ’ ਅਤੇ ‘ਮਿੱਟੀ ਬੋਲ ਪਈ’ ਸ਼ਾਮਲ ਕੀਤੇ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਚਿਤਰ ਦੇ ਕੇ ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਸਮਝਾਉਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ ਹੈ। ਚਿਤਰ ਵੇਖ ਕੇ ਬਾਲਕ ਪੁਸਤਕ ਪੜ੍ਹਨ ਲਈ ਉਤਸ਼ਾਹਤ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਨਾਟਕ ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਸਮਾਜਿਕ ਬੁਰਾਈਆਂ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਲਾਮਬੰਦ ਹੋਣ ਲਈ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਬਾਲ ਨਾਟਕਾਂ ਨੂੰ ਤਰਤੀਬ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਹੈ ਕਿ ਸਾਰੇ ਨਾਟਕਾਂ ਦੀ ਇੱਕ ਦੂਜੇ ਨਾਲ ਲੜੀ ਜੁੜਦੀ ਹੈ। ਇਉਂ ਲੱਗਦਾ ਹੈ ਕਿ ਨਾਟਕ ਖ਼ਤਮ ਨਹੀਂ ਹੋਇਆ, ਅਜੇ ਚਾਲਦਾ ਹੈ। ਅਜਿਹੇ ਬਾਲ ਨਾਟਕ ਵਰਤਮਾਨ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਹੀ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਤੇ ਢੁਕਵੇਂ ਹਨ, ਕਿਉਂਕਿ ਸਾਡੇ ਸਮਾਜਿਕ ਤਾਣੇ-ਬਾਣੇ ਵਿੱਚ ਨਿਘਾਰ ਆਉਣ ਕਰਕੇ ਇਨਸਾਨ ਆਪਣੀਆਂ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀਆਂ ਨੂੰ ਅਣਡਿਠ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਕਰਕੇ ਅਨੇਕ ਸਮਾਜਕ ਅਲਾਮਤਾਂ ਪੈਦਾ ਹੋ ਰਹੀਆਂ ਹਨ। ਅਜਿਹੇ ਹਾਲਾਤ ਵਿੱਚ ਸਾਡੀ ਆਉਣ ਵਾਲੀ ਪੀੜ੍ਹੀ ਦਾ ਭਵਿਖ ਖ਼ਤਰੇ ਵਿੱਚ ਪਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਲੋਕ ਸਫ਼ਾਈ, ਪੰਛੀਆਂ ਦੀ ਅਹਿਮੀਅਤ, ਤੇ ਕੁਦਰਤ ਦੀਆਂ ਨਿਹਮਤਾਂ ਦੀ ਅਣਵੇਖੀ ਕਰ ਰਹੇ ਹਨ, ਖ਼ੁਰਾਕ ਦੀ ਮਹੱਤਤਾ, ਧਰਤੀ ਮਾਤਾ ਨਾਲ ਜ਼ਿਆਦਤੀ ਅਤੇ ਹੋਰ ਮਨੁੱਖੀ ਜੀਵਨ ਲਈ ਜ਼ਰੂਰੀ ਲੋੜਾਂ ਤੋਂ ਪਾਸਾ ਵੱਟ ਰਹੇ ਹਨ। ਜਿਸ ਕਰਕੇ ਸਮਾਜਿਕ ਵਾਤਾਵਰਨ ਪ੍ਰਦੂਸ਼ਤ ਹੋ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਗੱਲਾਂ ਬਾਰੇ ਬੱਚਿਆਂ ਵਿੱਚ ਜਾਗ੍ਰਤੀ ਪੈਦਾ ਕਰਨ ਲਈ ਲੇਖਕਾ ਨੇ ਇਹ ਨਾਟਕ ਲਿਖੇ ਹਨ ਤਾਂ ਜੋ ਨਵੀਂ ਪੀੜ੍ਹੀ ਆਪਣੇ ਭਵਿਖ ਨੂੰ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਰੱਖਣ ਵਿੱਚ ਆਪਣਾ ਯੋਗਦਾਨ ਪਾ ਕੇ ਚੰਗਾ ਤੇ ਬਿਹਤਰੀਨ ਸਮਾਜ ਸਿਰਜ ਸਕੇ। ਨਾਟਕੀ ਵਿਧਾ ਰਾਹੀਂ ਬੱਚਿਆਂ ਵਿੱਚ ਜਾਗ੍ਰਤੀ ਪੈਦਾ ਕਰਨ ਦਾ ਉਸਾਰੂ ਉਪਰਾਲਾ ਹੈ। ਪਹਿਲਾ ਨਾਟਕ ‘ਸਫ਼ਾਈ ਵਿੱਚ ਖੁਦਾਈ’ ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਸਫ਼ਾਈ ਦੀ ਮਹੱਤਤਾ ਬਾਰੇ ਜਾਗਰੂਕ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਘਰਾਂ, ਪਾਰਕਾਂ, ਸਮਾਜਿਕ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਅਤੇ ਆਲੇ ਦੁਆਲੇ ਦੀ ਸਫ਼ਾਈ ਰੱਖਣ ਨਾਲ ਬਿਮਾਰੀਆਂ ਤੋਂ ਬਚਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਖਾਣ ਪੀਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਵੇਸਟ ਮੈਟੀਰੀਅਲ ਲਈ ਕੂੜੇਦਾਨ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਲਈ ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਜਾਣਕਾਰੀ ਦੇਣ ਲਈ ਤਸਵੀਰਾਂ ਸਮੇਤ ਸਮਝਾਉਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਦਾਦਾ-ਦਾਦੀ ਦੇ ਪਾਤਰਾਂ ਰਾਹੀ ਪਰਿਵਾਰਿਕ ਮੋਹ ਪੈਦਾ ਕਰਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਵੀ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਇੰਟਰਨੈਟ ਨੇ ਪਰਿਵਾਰਿਕ ਰਿਸ਼ਤਿਆਂ ਵਿੱਚ ਦੂਰੀ ਬਣਾ ਦਿੱਤੀ ਹੈ। ਦੂਜਾ ਬਾਲ ਨਾਟਕ ‘ਚਿੜੀਆਂ ਕਿੱਥੇ ਗਈਆਂ’ ਵਿੱਚ ਲੇਖਕਾ ਨੇ ਦਰਖਤਾਂ ਦੀ ਕਟਾਈ ਕਰਨ ਕਰਕੇ ਹਰਿਆਵਲ ਦੇ ਖ਼ਤਮ ਹੋਣ, ਪੰਛੀਆਂ ਦੇ ਆਲਣਿਆਂ ਲਈ ਦਰਖਤਾਂ ਦੀ ਅਣਹੋਂਦ ਹੋਣ, ਫੈਕਟਰੀਆਂ ਦੇ ਗੰਦੇ ਪਾਣੀ ਨਾਲ ਪਾਣੀ ਦੂਸ਼ਤ ਹੋਣ, ਕੀਟਨਾਸ਼ਕ ਦਵਾਈਆਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਕੇ ਕੀੜੇ ਮਕੌੜਿਆਂ ਦੇ ਮਰਨ ਅਤੇ ਮੋਬਾਈਲ ਟਾਵਰਾਂ ਕਰਕੇ ਪੰਛੀਆਂ ਦੇ ਮਰਨ ‘ਤੇ ਦੁੱਖ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰਦਿਆਂ ਚਿੜੀਆਂ ਅਤੇ ਹੋਰ ਪੰਛੀਆਂ ਨੂੰ ਬਚਾਉਣ ਲਈ ਉਪਰਾਲਿਆਂ ਬਾਰੇ ਜਾਣਕਾਰੀ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਹੈ। ਤੀਜਾ ਬਾਲ ਨਾਟਕ ‘ਚਾਨਣ ਮੁਨਾਰਾ’ ਵਿੱਚ ਬਾਲਗ ਸਿੱਖਿਆ ਦੀ ਮਹੱਤਤਾ ਦਰਸਾਉਂਦਿਆਂ ਟੱਪਰੀਵਾਸ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦੀ ਜਦੋਜਹਿਦ, ਵਰਕ ਕਲਚਰ ਦਾ ਨਮੂਨਾ, ਕਸਰਤ ਦੇ ਲਾਭ, ਪੁਸਤਕਾਂ ਪੜ੍ਹਨ ਦੀ ਚੇਟਕ, ਮਾਪਿਆਂ ਦੀ ਪਰਿਵਾਰਾਂ ਨੂੰ ਪਾਲਣ ਪੋਸ਼ਣ ਸਮੇਂ ਕੀਤੀ ਕੁਰਬਾਨੀ ਅਤੇ ਮਨੁੱਖੀ ਮਨਾ ਦੀ ਸੰਤੁਸ਼ਟੀ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਹੀ ਸੁਚੱਜੇ ਢੰਗ ਨਾਲ ਬਾਲ ਨਾਟਕ ਵਿੱਚ ਬਿਆਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਪਰਿਵਾਰ ਦੇ ਹਰ ਮੈਂਬਰ ਨੂੰ ਕੰਮ ਕਰਨ ਦੀ ਪ੍ਰੇਰਨਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਚੌਥਾ ਨਾਟਕ ‘ਮੌਸਮ ਬਦਲ ਗਏ’ ਵਿੱਚ ਆਧੁਨਿਕ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ ਮੋਬਾਈਲਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਨੁਕਸਾਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਬੱਚੇ ਘਰਾਂ ਵਿੱਚ ਬੰਦ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਪਰਿਵਾਰ ਟੁੱਟ ਰਹੇ ਹਨ, ਪੰਛੀਆਂ ਤੇ ਵੀ ਮਾੜਾ ਅਸਰ ਪੈਂਦਾ ਹੈ, ਰੁੱਖਾਂ ਦੀ ਘਾਟ ਕਰਕੇ ਮੀਂਹ ਘੱਟ ਪੈਂਦੇ ਹਨ, ਫੁੱਲ ਬੂਟੇ ਮੁਰਝਾ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਰੁੱਖ ਹੋਣਗੇ ਮੀਂਹ ਪੈਣਗੇ, ਮੌਸਮ ਸੁਹਾਵਣਾ ਹੋਵੇਗਾ, ਬੱਚੇ ਪਾਰਕਾਂ ਵਿੱਚ ਆਉਣਗੇ, ਕਸਰਤ ਹੋਵੇਗੀ ਤੇ ਤੰਦਰੁਸਤ ਰਹਿਣਗੇ। ਪੰਜਵਾਂ ਨਾਟਕ ‘ਮਿੱਟੀ ਬੋਲ ਪਈ’ ਹੈ, ਜਿਸਦੇ ਨਾਮ ‘ਤੇ ਪੁਸਤਕ ਦਾ ਨਾਮ ਹੈ। ਇਸ ਨਾਟਕ ਵਿੱਚ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਤੇ ਆਰਗੈਨਿਕ ਖਾਦ ਖੁਰਾਕ ਦੀ ਮਹੱਤਤਾ, ਕੁਦਰਤ ਨਾਲ ਪਿਆਰ, ਮਿਹਨਤ ਦਾ ਫਲ, ਪੜ੍ਹਾਈ ਵਿੱਚ ਦਿਲਚਸਪੀ ਦੇ ਲਾਭ ਅਤੇ ਜ਼ਮੀਨਾ ਦਾ ਸ਼ਹਿਰੀਕਰਨ ਹੋਣ ਨਾਲ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਨੂੰ ਨੁਕਸਾਨ ਅਤੇ ਵਾਤਵਰਨ ਵਿੱਚ ਤਬਦੀਲੀ ਬਾਰੇ ਵਿਸਤ੍ਰਿਤ ਜਾਣਕਾਰੀ ਮਹੱਈਆ ਕਰਵਾਕੇ ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਜਾਗ੍ਰਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਸ ਨਾਟਕ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਵਿੱਚ ਸਰਲ ਬੋਲੀ, ਸੁਚੱਜੀ ਪਾਤਰ ਉਸਾਰੀ ਅਤੇ ਲੋਕ ਬੋਲਚਾਲ ਵਾਲੀ ਬੋਲੀ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਜਲਦੀ ਸਮਝ ਆ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਮਨਜੀਤ ਕੌਰ ਅੰਬਾਲਵੀ ਵਧਾਈ ਦੀ ਪਾਤਰ ਹੈ ਤੇ ਭਵਿਖ ਵਿੱਚ ਉਸ ਕੋਲੋਂ ਹੋਰ ਚੰਗੇ ਬਾਲ ਨਾਟਕ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਲਿਖਣ ਦੀ ਉਮੀਦ ਕੀਤੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ।

60 ਪੰਨਿਆਂ, 150 ਰੁਪਏ ਕੀਮਤ ਵਾਲੀ ਇਹ ਪੁਸਤਕ ਗੋਸਲ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਨ ਪਿੰਡ ਗੋਸਲ, ਡਾਕ ਸਹਾਰਨ ਮਾਜਰਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਲੁਧਿਆਣਾ ਨੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਤ ਕੀਤੀ ਹੈ।

ਸੰਪਰਕ: ਮਨਜੀਤ ਕੌਰ ਅੰਬਾਲਵੀ: 9416271625

ਸਾਬਕਾ ਜਿਲ੍ਹਾ ਲੋਕ ਸੰਪਰਕ ਅਧਿਕਾਰੀ

Punjab News - Quami Ekta Punjabi Newspaper (ਕੌਮੀ ਏਕਤਾ) » ਸਭਿਆਚਾਰ

ਪੰਜਾਬੀ ਬੋਲੀ ਰਮਜ਼ਾਂ, ਰੁਕਾਵਟਾਂ ਤੇ ਰਾਹ ਪੁਸਤਕ ਇਤਿਹਾਸਕ ਦਸਤਾਵੇਜ਼: ਉਜਾਗਰ ਸਿੰਘ

*ਇਹ ਬਸਤਰ ਸਾਂਭ ਕੇ ਰੱਖਿਓ, ਇਹ ਸ਼ਸ਼ਤਰ ਸਾਂਭ ਕੇ ਰੱਖਿਓ*

‘ਬੁੱਢਾ ਦਲ ਦੇ ਮੁਖੀ ਜਥੇਦਾਰ ਸਾਹਿਬਾਨ’ ਪੁਸਤਕ ਇਤਿਹਾਸਕ ਦਸਤਾਵੇਜ਼ : ਉਜਾਗਰ ਸਿੰਘ

ਅਲਫ਼ਾਜ਼ ਦਾ ‘ਛਲਾਵਿਆਂ ਦੀ ਰੁੱਤ’ ਕਹਾਣੀ-ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਆਧੁਨਿਕ ਤਕਨੀਕ ਦਾ ਸ਼ੀਸ਼ਾ: ਉਜਾਗਰ ਸਿੰਘ

ਡਾ.ਸਰਬਜੀਤ ਕੰਗਣੀਵਾਲ ਦੀ ਪੁਸਤਕ ‘ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਖੱਬੀ ਲਹਿਰ’ ਦਾ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ (1947 ਤੋਂ ਸੋਵੀਅਤ ਸੰਘ ਦੇ ਪਤਨ ਤੱਕ): ਉਜਾਗਰ ਸਿੰਘ

ਅੱਜ ਬਾੜੀ ਉਦਾਸ ਹੈ ….!!

ਮਨੁੱਖੀ ਮਨ ਅਤੇ ਸਮਾਜਿਕ ਸਰੋਕਾਰਾਂ ਦੀ ਬਾਤ ਪਾਉਂਦੀ ਪੁਸਤਕ ‘ਮਨ ਵਣਜਾਰਾ’ : ਗੁਰਪ੍ਰੀਤ ਸਿੰਘ ਬਿਲਿੰਗ

ਵਿਦਿਅਕ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਨੇਤਰਹੀਣ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਦੀਆਂ ਸਮੱਸਿਆਵਾਂ ਨੂੰ ਨਜ਼ਰਅੰਦਾਜ਼ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ – ਗੋਇਲ

ਰੂਪ ਢਿੱਲੋਂ ਦਾ ‘ਰਾਂਝਾ’ ਨਾਵਲ ਬਰਤਾਨਵੀ ਤੇ ਪੰਜਾਬੀ ਸਭਿਆਚਾਰ ਦਾ ਸੁਮੇਲ : ਉਜਾਗਰ ਸਿੰਘ

ਮਨਜੀਤ ਕੌਰ ਅੰਬਾਲਵੀ ਦਾ ‘ਮਿੱਟੀ ਬੋਲ ਪਈ ਤੇ ਹੋਰ ਬਾਲ ਨਾਟਕ’ ਬਾਲ ਮਨਾ ਦੀ ਤਰਜ਼ਮਾਨੀ : ਉਜਾਗਰ ਸਿੰਘ

ਇਹ ਬਸਤਰ ਸਾਂਭ ਕੇ ਰੱਖਿਓ, ਇਹ ਸ਼ਸ਼ਤਰ ਸਾਂਭ ਕੇ ਰੱਖਿਓ