ਪਰ ਸਵਾਲ ਉੱਠਦਾ ਹੈ ਕਿ ਜਦੋਂ ਚੰਦਰਮਾ ਦੇ ਉੱਤੇ ਹਾਲਾਤ ਰਹਿਣ ਯੋਗ ਹੀ ਨਹੀਂ ਹਨ, ਨਾ ਉੱਥੇ ਆਕਸੀਜਨ ਹੈ ਅਤੇ ਨਾ ਹੀ ਸਹੀ ਮਾਤਰਾ ਵਿੱਚ ਪਾਣੀ। ਨਾ ਉਥੇ ਵਾਯੂਮੰਡਲ ਹੈ ਅਤੇ ਨਾ ਹੀ ਉਥੇ ਕੋਈ ਉਗਾਉਣ ਲਈ ਫਸਲ ਅੰਨ ਹੈ। ਉਸ ਦੇ ਕਈ ਖੇਤਰ ਤਾਂ ਅਜਿਹੇ ਹਨ ਜਿੱਥੇ ਕਦੇ ਸੂਰਜ ਦੀ ਰੋਸ਼ਨੀ ਵੀ ਨਹੀਂ ਪਹੁੰਚੀ। ਇੰਨ੍ਹੇ ਉਲਟ ਹਾਲਾਤ ਹੋਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਵੀ ਸਾਡੇ ਵਿਗਿਆਨੀ ਚੰਦਰਮਾ ਦੀ ਖਿੱਚ ਵੱਲ ਕਿਉਂ ਵਧੇ ਜਾ ਰਹੇ ਹਨ?

ਚੰਦਰਮਾ ਦੀ ਸਤਾ ਦੇ ਉੱਤੇ ਸੂਰਜ ਦੀ ਰੋਸ਼ਨੀ ਸਿੱਧੀ ਪੈਂਦੀ ਹੈ। ਸੂਰਜ ਦੀ ਰੋਸ਼ਨੀ ਨੂੰ ਚੰਦਰਮਾ ਦੀ ਸਤਾ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਣ ਲਈ ਵਾਤਾਵਰਨ ਦੀ ਰੁਕਾਵਟ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦੀ ਕਿਉਂਕਿ ਚੰਦਰਮਾ ਦੇ ਉੱਤੇ ਵਾਤਾਵਰਨ ਹੈ ਹੀ ਨਹੀਂ। ਇਸ ਦਾ ਫਾਇਦਾ ਚੁੱਕ ਕੇ ਚੰਦਰਮਾ ਦੀ ਸਤ੍ਹਾ ਦੇ ਉੱਤੇ ਵੱਡੇ ਸੋਲਰ ਪੈਨਲ ਲਗਾ ਕੇ ਬਿਜਲੀ ਪੈਦਾ ਕੀਤੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਪਰ ਸਵਾਲ ਫੇਰ ਉਹੀ ਹੈ ਕਿ ਉਥੇ ਇਸ ਦਾ ਕੀ ਫਾਇਦਾ ਜਾਂ ਇਹ ਧਰਤੀ ਤੇ ਪੁੱਜੇਗੀ ਕਿਵੇਂ?

ਚੰਦਰਮਾ ਉੱਤੇ ਹੀਲੀਅਮ-3 ਬਹੁਤ ਜਿਆਦਾ ਮਾਤਰਾ ਵਿੱਚ ਹੈ। ਇਸ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਨਾਭਿਕੀ ਸੰਯੋਜਨ ਕਿਰਿਆ ਵਿਚ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਕਿਰਿਆ ਰਾਹੀਂ ਬਿਜਲੀ ਪੈਦਾ ਕੀਤੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਸੂਰਜ ਵਿੱਚ ਵੀ ਨਾਭਿਕੀ ਸੰਯੋਜਨ ਕਿਰਿਆ ਹੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਪਰ ਫਰਕ ਸਿਰਫ ਇੰਨਾ ਹੈ ਕਿ ਉਥੇ ਹਾਈਡਰੋਜਨ ਦੇ ਨਾਭਿਕਾਂ ਦਾ ਸੰਯੋਜਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਪਰ ਚੰਦਰਮਾ ਤੋਂ ਮਿਲਣ ਵਾਲੇ ਹੀਲੀਅਮ ਦੇ ਨਾਭਿਕਾਂ ਦਾ ਸੰਯੋਜਨ ਕਰਵਾ ਕੇ ਬਿਜਲੀ ਪੈਦਾ ਕੀਤੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਬਿਜਲੀ ਵਾਤਾਵਰਨ ਪੱਖੀ ਤੇ ਪ੍ਰਦੂਸ਼ਣ ਮੁਕਤ ਹੋਵੇਗੀ। ਪਰ ਸਵਾਲ ਇਹ ਉੱਠਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਧਰਤੀ ਤੇ ਪੁੱਜੇਗੀ ਕਿਵੇਂ?

ਪਿੱਛੇ ਜਿਹੇ ਅਮਰੀਕੀ ਰੱਖਿਆ ਖੋਜ ਏਜੰਸੀ ਨੇ ਲੇਜਰ ਤਕਨੀਕ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਕੇ ਬਿਨਾਂ ਤਾਰ ਤੋਂ ਪੰਜ ਮੀਲ ਦੂਰ ਬਿਜਲੀ ਭੇਜਣ ਦਾ ਸਫਲਤਾ ਪੂਰਵਕ ਪ੍ਰਯੋਗ ਕੀਤਾ ਸੀ। ਫਿਨਲੈਂਡ ਦੇ ਵਿਗਿਆਨਿਕਾਂ ਨੇ ਵੀ ਬਿਨਾਂ ਤਾਰਾਂ ਤੋਂ ਹਵਾ ਵਿੱਚ ਬਿਜਲੀ ਇੱਕ ਥਾਂ ਤੋਂ ਦੂਜੀ ਥਾਂ ਭੇਜਣ ਦਾ ਸਫਲ ਪ੍ਰਯੋਗ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਹਾਲਾਂਕਿ ਉਹਨਾਂ ਵੱਲੋਂ ਕੀਤੇ ਪ੍ਰਯੋਗ ਵਿੱਚ ਬਿਜਲੀ ਜਿਆਦਾ ਦੂਰੀ ਤਾਂ ਤੈਅ ਨਹੀਂ ਕਰਦੀ ਪਰ ਹਵਾ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਥਾਂ ਤੋਂ ਦੂਜੀ ਥਾਂ ਤੇ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਇਹ ਪ੍ਰਯੋਗ ਆਵਾਜ਼ ਦੀਆਂ ਤਰੰਗਾਂ, ਲੇਜ਼ਰ ਕਿਰਨਾਂ ਅਤੇ ਰੇਡੀਓ ਫਰੀਕੁਐਂਸੀ ਦਾ ਇਸਤੇਮਾਲ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਕਨੀਕ ਨੂੰ ਹੋਰ ਵਿਕਸਿਤ ਕਰਨ ਦੇ ਉਪਰਾਲੇ ਕੀਤੇ ਜਾ ਸਕਦੇ ਹਨ ਤਾਂ ਕਿ ਬਿਜਲੀ ਨੂੰ ਇੱਕ ਥਾਂ ਤੋਂ ਦੂਜੀ ਥਾਂ ਬਿਨਾਂ ਤਾਰਾਂ ਦੇ ਹਵਾ ਰਾਹੀਂ ਜਿਆਦਾ ਦੂਰੀ ਤੱਕ ਭੇਜਿਆ ਜਾ ਸਕੇ। ਜੇ ਇਹ ਪ੍ਰਯੋਗ ਸਫਲ ਸਿੱਧ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਲੰਬੀ ਦੂਰੀ ਤੱਕ ਬਿਜਲੀ ਭੇਜਣਾ ਸੰਭਵ ਹੋ ਸਕਿਆ ਤਾਂ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ ਭਵਿੱਖ ਵਿੱਚ ਚੰਦਰਮਾ ਤੋਂ ਇਸੇ ਤਕਨੀਕ ਦੇ ਰਾਹੀਂ ਬਿਜਲੀ ਧਰਤੀ ਤੇ ਭੇਜ ਦਿੱਤੀ ਜਾਵੇ। ਚੰਦਰਮਾ ਦੀ ਸਤ੍ਹਾ ਉੱਤੇ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤੇ ਜਾਣ ਵਾਲੇ ਸੋਲਰ ਪੈਨਲਾਂ ਤੋਂ ਇਸ ਤਕਨੀਕ ਨਾਲ ਬਿਜਲੀ ਧਰਤੀ ਤੇ ਭੇਜ ਕੇ ਕ੍ਰਾਂਤੀਕਾਰੀ ਕਦਮ ਚੁੱਕੇ ਜਾ ਸਕਦੇ ਹਨ।

ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਚੰਦਰਮਾ ਦੀ ਸਤ੍ਹਾ ਦੇ ਅੰਦਰ ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਵਡਮੁੱਲੀਆਂ ਧਾਤਾਂ ਵੀ ਹਨ ਜਿਨਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਟਾਈਟੇਨੀਅਮ, ਲੋਹਾ ਆਦਿ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਹਨ। ਇਹਨਾਂ ਦਾ ਖਨਨ ਕਰਕੇ ਅਤੇ ਇਹਨਾਂ ਨੂੰ ਧਰਤੀ ਤੇ ਲਿਆ ਕੇ ਇਸ ਦੀ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਵਧੀਆ ਵਰਤੋਂ ਕੀਤੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਦੇਸ਼ਾਂ ਦੀ ਅੱਖ ਚੰਦ ਦੇ ਖਣਿਜ ਭੰਡਾਰਾਂ ਤੇ ਵੀ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ ।

ਇਸ ਸਾਰੇ ਤੋਂ ਇੱਕ ਗੱਲ ਤਾਂ ਲੱਗਦੀ ਹੈ ਕਿ ਆਉਣ ਵਾਲੇ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ ਚੰਦਰਮਾ ਉੱਤੇ ਕਬਜ਼ਾ ਕਰਨ ਦੀ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਹੋੜ ਲੱਗ ਜਾਵੇਗੀ। ਹਰ ਦੇਸ਼ ਉਥੋਂ ਦੀਆਂ ਧਾਤਾਂ ਖਣਿਜਾਂ ਉੱਤੇ ਆਪਣਾ ਕਬਜ਼ਾ ਕਰਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰੇਗਾ। ਸ਼ਾਇਦ ਵੱਖ ਵੱਖ ਦੇਸ਼ ਇਸੇ ਸੋਚ ਦੇ ਕਾਰਨ ਹੀ ਚੰਦਰਮਾ ਵੱਲ ਵਹੀਰਾਂ ਘਤ ਰਹੇ ਹਨ। ਜੇ ਅਜਿਹਾ ਸੰਭਵ ਹੋ ਸਕਿਆ ਤਾਂ ਧਰਤੀ ਤੇ ਚੰਦਰਮਾ ਦੇ ਖਣਿਜ ਅਤੇ ਧਾਤਾਂ ਲਿਆ ਕੇ ਧਰਤੀ ਤੇ ਜੀਵਨ ਤਾਂ ਸੁਖਾਲਾ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ ਪਰ ਇਸ ਨਾਲ ਪੁਲਾੜ ਯੁੱਧ ਲੱਗ ਜਾਵੇਗਾ। ਵੱਖ-ਵੱਖ ਦੇਸ਼ ਪੁਲਾੜ ਵਿੱਚ ਜੰਗ ਲੜਨਗੇ ਅਤੇ ਆਪਣੀ ਅਹਿਮੀਅਤ ਅਤੇ ਸੁਪਰਮੇਸੀ ਸਿੱਧ ਕਰਨ ਲਈ ਸਪੇਸ ਵਾਰ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਬਣਨਗੇ। ਆਉਣ ਵਾਲਾ ਭਵਿੱਖ ਇਹਨਾਂ ਸਾਰੀਆਂ ਚੀਜ਼ਾਂ ਤੋਂ ਪਰਦਾ ਚੁੱਕੇਗਾ ਅਤੇ ਇਹਨਾਂ ਦੇ ਜਵਾਬ ਸਾਨੂੰ ਦਵੇਗਾ। ਆਓ ਚੰਗੇ ਭਵਿਖ ਦੀ ਕਾਮਨਾ ਕਰੀਏ ।

ਗੁਆਂਢੀਆਂ ਦਾ ਗੋਲ ਮਟੋਲ ਜਿਹਾ ਮੁੰਡਾ ਜਿਸ ਨੂੰ ਲਾਡ ਨਾਲ ਸਾਰੇ ਗੋਲਾ ਕਹਿੰਦੇ ਹੁੰਦੇ ਸਨ,ਜੋ ਕਦੇ ਘਰ ਟਿਕ ਕੇ ਨਹੀਂ ਸੀ ਬੈਠਦਾ, ਉਹ ਵੀ ਇਕ ਦਿਨ ਐਵੇਂ ਫਿਰਦਾ ਫਿਰਾਂਦਾ ਜਿੱਥੇ ਉਹ ਹੋਰ ਸਾਥੀਆਂ ਨਾਲ ਤਾਸ਼ ਦੀ ਬਾਜ਼ੀ ਲਾਕੇ ਜੂਆ ਖੇਡ ਰਿਹਾ ਸੀ,ਉਥੇ ਜਾ ਪਹੁੰਚਿਆ।ਉਸ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਲਸ਼ਕਰ ਘੂਰੀ ਵੱਟ ਕੇ ਕਹਿਣ ਲੱਗਾ” ਚੱਲ ਉਏ ਸਹੁਰੀ ਦਿਆ ਤੂੰ ਕਿੱਥੇ ਆ ਵੜਿਆਂ ਗੋਲਿਆ”।ਉਹ ਕਹਿਣ ਲੱਗਾ, ਕੋਈ ਨਹੀਂ ਮੈਂ ਚਾਚੀ ਨੂੰ ਜਾ ਕੇ ਦੱਸ ਦੇਣਾ ਕਿ ਚਾਚਾ ਚੱਕੀ ਵਾਲੇ ਹਾਤੇ ਵਿਚ ਜੂਆ ਖੇਡ ਰਿਹਾ ਹੈ,ਭਾਂਵੇਂ ਤੂੰ ਆਪ ਜਾ ਕੇ ਵੇਖ ਲੈ, ਉਹ ਘਰ ਵਾਲੀ ਤੋਂ ਆਪਣੀਆਂ ਕਮਜ਼ੋਰੀਆਂ ਕਰਕੇ ਕੇ ਇਵੇਂ ਡਰਦਾ ਸੀ ਜਿਵੇਂ ਕੋਈ ਮੁਜਰਮ ਕਿਸੇ ਕੀਤੇ ਜੁਰਮ ਵਿੱਚ ਕਿਸੇ ਚਸ਼ਮ ਦੀਦ ਦੀ ਗੁਵਾਹੀ ਤੋਂ ਡਰਦਾ ਹੈ।ਉਹ ਗੋਲੇ ਨੂੰ ਇੱਕ ਢਊਆ ਪੈਸਾ ਫੜਾ ਕੇ ਬੋਲਿਆ ਚੱਲ ਦੌੜ ਜਾ ਇੱਥੋਂ ਤੇ ਜੇ ਚਾਚੀ ਨੂੰ ਮੇਰੇ ਬਾਰੇ ਦੱਸਿਆ ਤਾਂ ਯਾਦ ਰੱਖੀਂ ਬੱਚੂ, ਕੁੱਟ ਕੁੱਟ ਕੇ ਤੇਰਾ ਧੂਆਂ ਕੱਢ ਕੇ ਤੇਰਾ ਗੋਲੇ ਦਾ ਢੌਲੂ ਬਣਾ ਦਿਆਂਗਾ।

ਚਾਚੇ ਲਸ਼ਕਰ ਦਾ ਦਿੱਤਾ ਹੋਇਆ ਉਹ ਪੈਸਾ ਲੈ ਕੇ ਗੋਲੇ ਨੂੰ ਜਿੱਨਾ ਚਾਅ ਚੜ੍ਹਿਆ, ਉਨਾ ਚਾਅ ਤਾਂ ਗੋਲੇ ਨੂੰ ਕਦੇ ਨਵਾਂ ਝੱਗਾ ਪਾਉਣ ਤੇ ਵੀ ਕਦੇ ਨਹੀਂ ਚੜ੍ਹਿਆ ਸੀ। ਮਾਂ ਤੋਂ ਇਕ ਪੈਸਾ ਲੈਣ ਲਈ ਤਾਂ ਗੋਲਾ ਕਈ ਵਾਰ ਸਾਰਾ ਦਿਨ ਤਰਲੇ ਕੱਢਦਾ ਹੁੰਦਾ ਸੀ ,ਤੇ ਮਾਂ ਦੁਕਾਨ ਤੋਂ ਸੌਦਾ ਲੈਣ ਵੇਲੇ ਉਸ ਨੂੰ ਫੁੱਲੀਆਂ ਦੇ ਝੂੰਗੇ ਨਾਲ ਹੀ ਪਰਚਾ ਦਿਆ ਕਰਦੀ ਸੀ।ਪੈਸਾ ਮੁੱਠੀ ਵਿੱਚ ਲਕੋ ਕੇ ਘਰ ਜਾਣ ਦੀ ਬਜਾਏ ਉਹ ਚਾਚੀ ਦੇ ਵੇਹੜੇ ਜਾ ਵੜਿਆ ਤੇ ਵੇਹੜੇ ਵਿੱਚ ਬੈਠੀ ਚਾਚੀ ਦੁਆਲੇ ਫੁੰਮਣੀਆਂ ਪਾਉਣ ਲੱਗ ਪਿਆ। ਉਹ ਮੈਨੂੰ ਪੁੱਛਣ ਲੱਗੀ ਕਿ ਵੇ ਗੋਲਿਆ ਇਹ ਮੁੱਠੀ ਵਿੱਚ ਕੀ ਫੜਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ।ਉਹ ਚਾਚੀ ਨੂੰ ਮੁੱਠੀ,ਖੋਲ੍ਹਦੇ ਹੋਏ ਬੋਲਿਆ ਚਾਚੀ ਵੇਖ ਮੇਰੇ ਕੋਲ ਪੈਸਾ ਹੈ। ਚਾਚੀ ਕਹਿਣ ਲੱਗੀ ਵੇ ਤੈਨੂੰ ਕਿੱਥੋਂ ਮਿਲਿਆ ਇਹ ਪੈਸਾ, ਉਹ ਕਹਿਣ ਲੱਗਾ ਨਾ ਚਾਚੀ, ਉਹ ਪੈਸੇ ਵਾਲੀ ਗੱਲ ਮੈਂ ਨਹੀਂ ਦੱਸਣੀ,ਚਾਚੇ ਨੇ ਕਿਹਾ ਸੀ, ਜੇ ਚਾਚੀ ਨੂੰ ਇਹ ਗੱਲ ਦੱਸੀ ਤਾਂ ਕੁੱਟ ਬੜੀ ਪਏ ਗੀ। ਚਾਚੀ ਦਾ ਅਸਲ ਗੱਲ ਸਮਝ ਕੇ ਗੋਲੇ ਦੀ ਮਾਸੂਮੀਅਤ ਵੇਖ ਕੇ ਬਦੋ ਬਦੀ ਹਾਸਾ ਨਿਕਲ ਗਿਆ।

ਉਹ ਹੱਟੀ ਗਿਆ ਤੇ ਧੇਲੇ ਦੀ ਮੁੰਗ ਫਲੀ ਰਿਉੜੀਆਂ ਨਾਲ ਝੋਲੀ ਵਿੱਚ ਪਾਈ, ਤੇ ਖਾਂਦਾ ਖਾਂਦਾ ਘਰ ਪਹੁੰਚ ਗਿਆ ਤੇ, ਪੁਛਣ ਤੇ ਸਾਰੀ ਗੱਲ ਉਸ ਨੇ ਮਾਂ ਨੂੰ ਦੱਸ ਦਿੱਤੀ, ਤੇ ਬਾਕੀ ਬਚਿਆ ਧੇਲਾ ਉਸ ਨੂੰ ਫੜਾ ਕੇ ਕਹਿਣ ਲੱਗਾ, ਲੈ ਬੇਬੇ ਇਹ ਧੇਲਾ ਸਾਂਭ ਕੇ ਰੱਖ ਛੱਡ ਮੇਰੇ ਵਾਸਤੇ,ਧੇਲਾ ਉਦੋਂ ਪੈਸੇ ਦਾ ਅੱਧ ਹੁੰਦਾ ਸੀ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਦੋਂ ਧੇਲੀ ਰੁਪਈਏ ਦਾ ਅੱਧ ਹੁੰਦੀ ਸੀ।ਗੋਲੇ ਨੂੰ ਚਾਚਾ ਲਸ਼ਕਰ ਸੱਚੀਂ ਮੁਚੀਂ ਉਦੋਂ ਬੜਾ ਮੈਨੂੰ ਬੜਾ ਅਮੀਰ ਬੰਦਾ ਲੱਗਦਾ ਸੀ।

ਲਸ਼ਕਰ ਫੌਜੀ ਮੀਟ ਖਾਣ ਦਾ ਵੀ ਤਗੜਾ ਸ਼ੌਕੀਨ ਸੀ, ਕੁੱਕੜ ਮੱਛੀ, ਤਾਂ ਉਹ ਆਪ ਹੱਥੀਂ ਬਣਾ ਕੇ ਖਾਂਦਾ ਸੀ, ਪਰ ਉਹ ਬੱਕਰੇ ਝਟਕਾਉਣ ਵਿੱਚ ਵੀ ਬੜਾ ਮਾਹਿਰ ਸੀ, ਇੱਕੋ ਟੱਪ ਨਾਲ ਦੋ ਦੋ ਬੱਕਰੇ ਝਟਕਾ ਲੈਣਾ ਲਸ਼ਕਰ ਫੌਜੀ ਦਾ ਹੀ ਕੰਮ ਸੀ।ਕਿਸੇ ਦਿਨ ਦਿਹਾਰ ਜਾਂ ਵਿਆਹ ਸ਼ਾਦੀਆਂ ਤੇ ਬੱਕਰੇ ਝਟਕਾਉਣ ਲਈ ਖਾਸ ਕਰ ਲਸ਼ਕਰ ਫੌਜੀ ਨੂੰ ਹੀ ਬੁਲਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ।ਇਸ ਕੰਮ ਬਦਲੇ ਉਹਨੋਂ ਵੀ ਵਿੱਚੋਂ ਸੇਰ ਕੁ ਮੀਟ ਇਸ ਕੰਮ ਦੇ ਬਦਲੇ ਮਿਲ ਜਾਂਦਾ ਸੀ।

ਦੇਸ਼ ਦੀ ਵੰਡ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਹੋਰਨਾਂ ਸ਼ਰਨਾਰਥੀਆਂ ਵਾਂਗ ਲਸ਼ਕਰ ਵੀ ਪਿੰਡ ਪਿੰਡ ਖੱਜਲ ਖੁਆਰ ਹੁੰਦਾ ਰਿਹਾ,ਕਦੇ ਕਿਤੇ ਅਮਰੂਦ ਵੇਚਣ ਦਾ ਟੋਕਰਾ ਰੱਖੀ ਬੈਠਾ ਵੇਖਿਆ ਜਾਂਦਾ, ਕਦੇ ਕੋਈ ਖਰਬੂਜ਼ੇ ਹਦਵਾਣਿਆਂ ਦੇ ਢੇਰ ਤੇ ਹਦਵਾਣੇ ਖਰਬੂਜ਼ੇ ਵੇਚਦਾ ਵੇਖਿਆ ਜਾਂਦਾ, ਪਰ ਉਸ ਦੀ ਇੱਕ ਗੱਲ ਤਾਂ ਪੱਕੀ ਸੀ ਕਿ ਉਹ ਚੋਰੀ ਚਕਾਰੀ ਨਹੀਂ ਸੀ ਕਰਦਾ ਅਤੇ ਝੂਠ ਵੀ ਬਹੁਤ ਘੱਟ ਬੋਲਦਾ ਸੀ।।ਆਖਿਰ ਫਿਰਦੇ ਫਿਰਾਂਦੇ ਨੇ ਉਸ ਨੇ ਇਕ ਛੋਟੇ ਜਿਹੇ ਕਸਬੇ ਵਿੱਚ ਆਪਣਾ ਪੱਕਾ ਟਿਕਾਣਾ ਬਣਾ ਕੇ ਇੱਕ ਝਟਕਈ ਦਾ ਖੋਖਾ ਬਣਾ ਲਿਆ। ਜਿਸ ਤੋਂ ਥੋੜ੍ਹੀ ਦੂਰ ਹੀ ਸ਼ਰਾਬ ਦਾ ਠੇਕਾ ਵੀ ਸੀ। ਹੁਣ ਉਸ ਦਾ ਖਾਣ ਪੀਣ ਦਾ ਬੰਦੋਸਤ ਪੱਕਾ ਹੋ ਗਿਆ ਸੀ ਨਾਲੇ ਰਾਤ ਨੂੰ ਘਰ ਵਾਪਸੀ ਤੇ ਖੋਖੇ ਤੋਂ ਬਚਿਆ ਮੀਟ ਤੇ ਠੇਕੇ ਤੋਂ ਸ਼ਰਾਬ ਦਾ ਅਧੀਆ ਅਤੇ ਮੀਟ ਘਰ ਲੈ ਆਉਂਦਾ ਚਾਚੀ ਅਤੇ ਨਿਆਣੇ ਵੀ ਮੀਟ ਖਾਣ ਦੇ ਸ਼ੌਕੀਨ ਸਨ।ਹੁਣ ਔਲਾਦ ਵੀ ਵੱਡੀ ਹੋ ਚੁਕੀ ਸੀ।ਇੱਕੋ ਇੱਕ ਮੁੰਡਾ ਸੀ ਜੋ ਫੌਜ ਵਿੱਚ ਭਰਤੀ ਹੋ ਗਿਆ,ਘਰ ਦਾ ਗੁਜ਼ਾਰਾ ਮਾੜਾ ਮੋਟਾ ਹੋਣ ਲੱਗ ਪਿਆ।

ਸਮੇਂ ਦਾ ਵਾਅ ਵਰੋਲਾ ਕੀ ਪਤਾ ਕਦੋਂ ਆਦਮੀ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਵਿੱਚ ਲਪੇਟ ਕੇ ਕਿੱਥੇ ਸੁਟ ਜਾਵੇ ਕੁੱਝ ਇਵੇਂ ਹੀ ਹੋਇਆ ਲਸ਼ਕਰ ਫੌਜੀ ਨਾਲ ਵੀ, ਜਿੱਸ ਨੇ ਉਸ ਦੇ ਗ੍ਰਿਹਸਥ ਗੱਡੀ ਜ਼ਰਾ ਸੌਖੀ ਹੋਈ ਚਾਲ ਵਿੱਚ ਰੋੜਾ ਅਟਕਾਉਣ ਦਾ ਕੰਮ ਕੀਤਾ, ਇਕ ਦਿਨ ਕੁਝ ਬੰਦੇ ਉਸ ਦੇ ਨਾਲ ਦੇ ਠੇਕੇ ਤੇ ਕਿਸੇ ਪੁਰਾਣੇ ਵੈਰ ਕਰਕੇ ਲੜ ਪਏ, ਜਿਸ ਕਰਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇਕ ਜਣੇ ਦਾ ਮੌਕੇ ਤੇ ਹੀ ਕਤਲ ਹੋ ਗਿਆ। ਲਸ਼ਕਰ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਕੋਲ ਜਾ ਕੇ ਖੜ੍ਹ ਕੇ ਵੇਖਣ ਲੱਗ ਪਿਆ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਚਸ਼ਮ ਦੀਦ ਗੁਵਾਹ ਬਣਾ ਲਿਆ।ਕੇਸ ਕੋਰਟ ਵਿੱਚ ਜਾ ਲੱਗਾ।ਦੋਵੇਂ ਪਾਰਟੀਆਂ ਉਸ ਨੂੰ ਆਪੋ ਆਪਣੇ ਪੱਖ ਤੇ ਜ਼ੋਰ ਪਾਉਣ ਲੱਗੀਆਂ।ਤਰੀਕਾਂ ਤੇ ਤਰੀਕਾਂ ਪੈਣ ਲੱਗੀਆਂ, ਕਦੇ ਉਸ ਨੂੰ ਇਕ ਪਾਰਟੀ ਉਸ ਨੂੰ ਗੁਵਾਹੀ ਨਾ ਦੇਣ ਵਾਸਤੇ ਜ਼ੋਰ ਪਾਉਣ ਲੱਗੀ ਅਤੇ ਧਮਕੀਆਂ ਵੀ ਦੇਣ ਲੱਗੀ ਦੂਜੀ ਧਿਰ ਗਵਾਹੀ ਤੇ ਪੱਕੇ ਰਹਿਣ ਲਈ ਜ਼ੋਰ ਪਾਉਂਦੀ ਰਹੀ।ਲਸ਼ਕਰ ਵਿਚਾਰੇ ਦੀ ਜਾਣ ਜਿਵੇਂ ਕੜਿੱਕੀ ਵਿੱਚ ਫਸ ਗਈ। ਕੇਸ ਵਿੱਚ ਬਾਰ ਬਾਰ ਤਰੀਕਾਂ ਪੈਣ ਕਰਕੇ ਉਸ ਦੇ ਕਾਰੋਬਾਰ ਵਿੱਚ ਰੁਕਾਵਟ ਵੀ ਪੈਣੀ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਗਈ।

ਲਸ਼ਕਰ ਫੌਜੀ ਨੂੰ ਗੁਵਾਹੀ ਤੋਂ ਮੁਕਰਣ ਲਈ ਬੜੇ ਲਾਲਚ,ਅਤੇ ਜਾਨੋਂ ਮਾਰਣ ਦੀਆਂ ਧਮਕੀਆਂ ਵੀ ਮਿਲੀਆਂ ਪਰ ਉਸ ਨੇ ਗਵਾਹੀ ਤੋਂ ਮੁਕਰਣ ਲਈ ਕਿਸੇ ਨਾਲ ਕੋਈ ਸਮਝੋਤਾ ਨਾ ਕੀਤਾ।ਪਰ ਉਹ ਹਰ ਵੇਲੇ ਇਸੇ ਚਿੰਤਾ ਵਿੱਚ ਹੀ ਫਸਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਕਿ ਕਿਵੇਂ ਇਸ ਰਾਹ ਜਾਂਦੀ ਮੁਸੀਬਤ ਤੋਂ ਪੱਲਾ ਛੁਡਾਵੇ।ਇਕ ਦਿਨ ਉਹ ਆਪਣੇ ਮੀਟ ਵਾਲੇ ਖੋਖੇ ਤੇ ਬੈਠਾ ਹੋਇਆ ਦੁਕਾਨ ਦਾ ਕੰਮ ਕਰ ਰਿਹਾ ਸੀ।ਦੁਕਾਣ ਤੇ ਕੁੱਝ ਅਣ ਪਛਾਤੇ ਬੰਦੇ ਆਏ ਤੇ ਤੇਜ਼ਾਬ ਨਾਲ ਭਰੀ ਹੋਈ ਬੋਤਲ ਉਸ ਦੇ ਮੂੰਹ ਤੇ ਸੁੱਟ ਕੇ ਛਾਈਂ ਮਾਂਈਂ ਹੋ ਗਏ।ਚਾਚਾ ਬੇਹੋਸ਼ ਹੋ ਗਿਆ, ਕਿਸੇ ਡਰਦੇ ਨੇ ਨਾ ਚੁਕਿਆ ਘਰ ਵਾਲੀ ਨੂੰ ਪਤਾ ਲੱਗਣ ਤੇ ਹਸਪਤਾਲ ਵਿੱਚ ਲਿਜਾਣ ਕਰਕੇ ਮਾੜੇ ਮੋਟੇ ਇਲਾਜ ਨਾਲ ਉਸ ਦੀ ਜਾਣ ਤਾਂ ਬਚ ਗਈ ਪਰ ਚੇਹਰਾ ਖਰਾਬ ਹੋਣ ਦੇ ਨਾਲ ਦੋਵੇਂ ਅੱਖਾਂ ਬੁਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬੇਕਾਰ ਹੋ ਗਈਆਂ।ਥਾਣੇ ਪਰਚਾ ਲਿਖਾਇਆ ਗਿਆ ਪੁਲਿਸ ਵਾਲੇ ਘਰ ਆਏ ਤਾਂ ਸ਼ੱਕ ਵਿੱਚ ਕਿਸੇ ਬੰਦੇ ਦਾ ਨਾਂ ਨਾ ਲੈਣ ਕਰਕੇ ਅਤੇ ਕੋਈ ਚਸ਼ਮ ਦੀਦ ਗੁਵਾਹ ਨਾ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਅਤੇ ਦੂਸਰੀ ਧਿਰ ਨੇ ਪੁਲਸ ਵਾਲਿਆਂ ਨੂੰ ਕੁਝ ਦੇ ਦਿਵਾ ਕੇ ਪਰਚਾ ਰਫਾ ਦਫਾ ਹੋ ਗਿਆ।ਉਹ ਘਰ ਮੰਜੇ ਤੇ ਬੈਠ ਗਿਆ ,ਦੋਹਾਂ ਪਾਰਟੀਆਂ ਚੋਂ ਕੋਈ ਵੀ ਉਸ ਦੀ ਸਾਰ ਲੈਣ ਲਈ ਨਹੀਂ ਬਹੁੜਿਆ, ਦੁਕਾਨ ਦਾ ਸਾਰਾ ਕੰਮ ਠੱਪ ਹੋ ਗਿਆ। ਉਸ ਦਾ ਆਸਰਾ ਹੁਣ ਸਿਰਫ ਉਸਦਾ ਇਕਲੋਤਾ ਮੁੰਡਾ ਜੋ ਫੌਜ ਵਿੱਚ ਨੌਕਰੀ ਕਰਦਾ ਸੀ ,ਉਸੇ ਤੇ ਹੀ ਸੀ।ਜਿਸ ਦੇ ਛੋਟੇ ਛੋਟੇ ਦੋ ਬੱਚੇ ਸਨ।ਘਰ ਵਾਲੀ ਵੀ ਹੁਣ ਕੁਝ ਕਰਨ ਦੇ ਇਲਾਵਾ ਬਸ ਝੂਰਣ ਜੋਗੀ ਹੀ ਰਹਿ ਗਈ ਸੀ।ਉਹ ਹੀ ਉਸ ਨੂੰ ਲੋੜ ਅਨੁਸਾਰ ਇਧਰ ਉਧਰ ਕਰਦੀ ਰਹਿੰਦੀ ਸੀ। ਰਿਸ਼ਤੇ ਦਾਰ ਸਾਕ ਸੰਬੰਧੀ ਖ਼ਬਰ ਸੁਰਤ ਲੈਣ ਲਈ ਕੁੱਝ ਦਿਨ ਆਉਂਦੇ ਜਾਂਦੇ ਰਹੇ।ਫਿਰ ਹੌਲੀ ਹੌਲੀ ਵਸਦਾ ਰਸਦਾ ਘਰ ਸੁੰਨ ਮਸਾਣ ਜਿਹਾ ਲੱਗਣ ਲੱਗ ਪਿਆ।

ਤੁਰਨ ਫਿਰਨ ਤੋਂ ਆਤੁਰ ਹੋਏ ਚਾਚੇ ਲਸ਼ਕਰ ਦੀ ਹਾਲਤ ਮੰਜੇ ਤੇ ਹੀ ਬੈਠੇ ਰਹਿਣ ਕਰਕੇ ਦਿਨੋ ਦਿਨ ਵਿਗੜਦੀ ਗਈ।ਹੁਣ ਉਹ ਬੇ ਪਛਾਣਾ ਜਿਹਾ ਹੋ ਗਿਆ ਸੀ ਤੇ ਉਸਦੀ ਯਾਦਾਸ਼ਤ ਵੀ ਲਗ ਪਗ ਜੁਵਾਬ ਦੇ ਚੁਕੀ ਸੀ।ਕਤਲ ਦੇ ਜਿਸ ਕੇਸ ਵਿੱਚ ਉਸ ਨੂੰ ਚਸ਼ਮ ਦੀਦ ਗੁਵਾਹ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ,ਉਹ ਵੀ ਅਜੇ ਅਦਾਲਤਾਂ ਵਿੱਚ ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਲਟਕਦਾ ਆ ਰਿਹਾ ਸੀ।ਇਕ ਦਿਨ ਚਾਚੇ ਦੇ ਹੱਕ ਵਿੱਚ ਗੁਵਾਹੀ ਦੁਆਉਣ ਵਾਲੀ ਧਿਰ ਦੇ ਬੰਦੇ ਉਸ ਦੇ ਘਰ ਆਏ ਤੇ ਉਸ ਦੀ ਹਾਲਤ ਵੇਖ ਕੇ ਕੁੱਝ ਗੱਲਾਂ ਬਾਤਾਂ ਕਰਕੇ ਚਲੇ ਗਏ।ਕਚਹਿਰੀ ਵਿੱਚ ਲੰਮੀਆਂ ਲੰਮੀਆਂ ਤਰੀਕਾਂ ਪੈਂਦੀਆਂ ਰਹੀਆਂ।

ਇੱਕ ਦਿਨ ਕਚਹਿਰੀ ਤੋਂ ਪਿਆਦਾ ਸੰਮਣ ਲੈ ਕੇ ਆਇਆ ਤੇ ਪਿੰਡ ਦੇ ਮੁਅਤਬਰਾ ਕੋਲੋਂ ਉਸ ਦੀ ਹਾਲਤ ਦੀ ਸਾਰੀ ਰਪੋਰਟ ਕਰਾ ਕੇ ਲੈ ਗਿਆ। ਲਸ਼ਕਰ ਦੀ ਹਾਲਤ ਹੁਣ ਬਹੁਤ ਚਿੰਤਾ ਜਨਕ ਬਣੀ ਹੋਈ ਸੀ। ਲੰਮਾ ਸਮਾਂ ਮੰਜੇ ਪਏ ਰਹਿਣ ਕਰਕੇ ਖਰਾਬ ਹੋਈ ਹਾਲਤ ਵੇਖ ਕੇ ਘਰ ਵਾਲੀ ਨੇ ਆਪਣੇ ਫੌਜੀ ਮੁੰਡੇ ਨੂੰ ਤਾਰ ਭੇਜ ਕੇ ਕੁਝ ਦਿਨਾਂ ਲਈ ਛੁੱਟੀ ਮੰਗਵਾ ਲਿਆ।ਜੋ ਉਸ ਦੀ ਮਾੜੀ ਮੋਟੀ ਦੇਖ ਭਾਲ ਕਰਦਾ ਰਿਹਾ ਪਰ ਉਸ ਦੀ ਹਾਲਤ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਸੁਧਾਰ ਨਾ ਹੋਇਆ। ਕੁਝ ਹੀ ਦਿਨਾਂ ਬਾਅਦ ਲਸ਼ਕਰ ਫੌਜੀ ਦੇ ਪ੍ਰਾਣ ਪਖੇਰੂ ਸਦਾ ਲਈ ਉਡਾਰੀ ਮਾਰ ਗਏ। ਉਸੇ ਦਿਨ ਹੀ ਕਿਸੇ ਨੇ ਦੱਸਿਆ ਕਿ ਜਿਸ ਕੇਸ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਉਹ ਚਸ਼ਮ ਦੀਦ ਗੁਵਾਹ ਸੀ ਉਸ ਕੇਸ ਵਿੱਚ ਕਿਸੇ ਚਸ਼ਮ ਦੀਦ ਗੁਵਾਹੀ ਨਾ ਭੁਗਤਣ ਕਰਕੇ, ਕਾਤਲ ਬਰੀ ਹੋ ਚੁਕਾ ਸੀ।ਅਰਥੀ ਨਾਲ ਜਾਂਦੇ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕਈ ਬੰਦੇ ਹੌਲੀ ਹੌਲੀ ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਗੱਲਾਂ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ, ਵੇਖੋ ਰੱਬ ਦੇ ਰੰਗ ਇਕ ਪਾਸੇ ਕੋਈ ਚਸ਼ਮ ਦੀਦ ਗੁਵਾਹੀ ਨਾ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਕੋਈ ਕਾਤਲ ਬਰੀ ਹੋ ਚੁਕਾ ਹੈ। ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ ਇਹ ਲਸ਼ਕਰ ਫੌਜੀ ਵਚਾਰਾ ਕੋਈ ਚਸ਼ਮ ਦੀਦ ਗੁਵਾਹ ਨਾ ਮਿਲਣ ਕਰਕੇ ਮੌਤ ਦੀ ਕਾਲ ਕੋਠੜੀ ਵਿੱਚ ਸਦਾ ਲਈ ਬੰਦ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ।

ਧਰਤੀ ਦੀ ਹਿੱਕ ਤੇ ਉੱਤੇ ਭਾਰ ਲੱਗਦਾ।

ਕਦ ਰੁਕੇ ਤਲਖ਼ ਹਵਾ ਸੋਚਦਾ ਰਹਿੰਦਾ,

ਸੋਚਾਂ ਦੇ ਜਾਲ ਅੰਦਰ ਉਦਾਸ ਲੱਗਦਾ।

ਪਰਵਾਸ ਦੇ ਨ੍ਹੇਰ ਵਾਵਰੋਲਿਆਂ ਵਿੱਚ,

ਇਕੱਲੇਪਣ ਵਿੱਚ ਬੜਾ ਖੁਆਰ ਲੱਗਦਾ।

ਖ਼ਾਹਿਸੀ ਝੱਖੜਾਂ ਵਿਚ ਝੰਬਿਆ ਮਨ ਵੀ,

ਭੁੱਬਲ ਉਤੇ ਪਾਣੀ ਦੀ ਬੁਝਾਰ ਲੱਗਦਾ।

ਪੜ੍ਹ ਪੜ੍ਹ ਫ਼ਾਜ਼ਿਲ ਬਣੇ ਬੇਰੁਜ਼ਗਾਰ ਵਾਂਗ,

ਰੋਟੀ ਟੁੱਕਰ ਖਾਤਰ ਮੁਹਤਾਜ਼ ਲੱਗਦਾ।

ਸੀਨੇ ਵਿਚ ਅਰਮਾਨਾਂ ਦੇ ਭਾਂਬੜ ਪਾਲ ,

ਫਰਜ਼ਾਂ ਦੱਬੀ ਲਵਾਰਿਸ਼ ਲਾਸ਼ ਲੱਗਦਾ।

ਸੋਹਲ ਕਰੂੰਬਲਾਂ ਪੁੰਗਰਨਗੀਆਂ ਫੇਰ,

“ਅਮਰ” ਸਮਾਂ ਦੀ ਆਸ ਅਰਦਾਸ ਲੱਗਦਾ।

ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਜਮੀਨਾਂ ਦੇ ਸਿਵਲ ਕੋਰਟ ਕੇਸ ਸੂਰੂ ਕਰਨ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਡਰਾਫਟਮੈਨ ਤੋਂ ਨਕਸਾ ਬਣਾਉਣਾ ਅਤੇ ਕਾਨੂੰਨੀ ਮਾਮਲੇ ਦੀ ਇਸ ਫਾਇਲ ਵਿੱਚ ਇਹ ਨਕਸ਼ਾ ਲਗਾਉਣਾ ਧੋਖਾ/ਫਰਾਡ/420/ ਅਤੇ ਨਿਯਮਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਕੋਰਟ ਨੂੰ ਗਾਲ ਕੱਢਣ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਹੈ।ਫੇਕ ਡਾਕੂਮੈਂਟ ਹੈ। ਨਿਯਮਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਜਮੀਨ ਦਾ ਨਕਸ਼ਾ ਡਰਾਫਟਮੈਨ ਨਹੀ ਬਣਾ ਸਕਦਾ ਹੈ।ਕਿਉਂਕਿ ਡਰਾਫਟਮੈਨ ਦੇ ਕੋਰਸ/ਡਿਪਲੋਮਾਂ ਆਦਿ ਵਿੱਚ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਜਮੀਨਾਂ ਦੇ ਮਾਮਲੇ/ਪਮਾਇਸ/ਸਿਧਾਂਤ ਦਾ ਵਰਨਣ ਨਹੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਡਰਾਫਟਮੈਨ ਕੋਲ ਕੋਈ ਰੈਵਿਨੀਊ ਰਿਕਾਰਡ ਨਹੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਡਰਾਫਟਮੈਨ ਰੈਵਿਨੀਊ ਦੀ ਤਕਨੀਕੀ ਜਾਣਕਾਰੀ/ਰਿਕਾਰਡ ਦਾ ਮਾਹਿਰ ਨਹੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।ਡਰਾਫਟਮੈਨ ਕੋਲ ਸਿਸਰਾ/ਅਕਸ/ਫੀਲਡ ਬੁੱਕ/ ਅਤੇ ਮਾਲ ਵਿਭਾਗ ਦਾ ਰਿਕਾਰਡ ਨਹੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।ਡਰਾਫਟਮੈਨ ਸਿਰਫ ਮਕਾਨ/ਘਰ/ਪੁਲ ਆਦਿ ਦਾ ਨਕਸ਼ਾ ਬਣਾ ਸਕਦਾ ਹੈ।ਡਰਾਫਟਮੈਨ ਸਿਰਫ ਅਸਟੀਮੇਟ ਬਣਾ ਸਕਦਾ ਹੈ।ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਜਮੀਨਾਂ ਦਾ ਨਕਸ਼ਾ ਸਿਰਫ ਪਟਵਾਰੀ/ਗਰਦੋਰ/ਕਾਨੂੰਨਗੋ/ਤਹਿਸੀਲਦਾਰ/ ਜਾਂ ਮਾਲ ਵਿਭਾਗ ਦੇ ਨੁਮਾਇੰਦੇ ਹੀ ਬਣਾ ਸਕਦੇ ਹਨ।ਕਿਉਂਕਿ ਉਹਨਾਂ ਕੋਲ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਜਮੀਨਾਂ ਦਾ ਰੈਵਿਨਿਊ ਰਿਕਾਰਡ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਉਹ ਤਕਨੀਕੀ ਤੌਰ ਉੱਤੇ ਮਾਹਿਰ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।ਉਹਨਾਂ ਕੋਲ ਸਿਸਰਾ/ਅਕਸ/ਫੀਲਡ ਬੁੱਕ/ਰੈਵਿਨਿਊ ਰਜਿਸਟਰ ਆਦਿ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਨਿੱਯੁਕਤੀ ਅਤੇ ਸਿਖਲਾਈ ਇਸੇ ਕੰਮ ਲਈ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।ਇਸ ਸਬੰਧੀ ਮਾਨਯੋਗ ਸੁਪਰੀਮ ਕੋਰਟ ਅਤੇ ਮਾਨਯੋਗ ਹਾਈਕੋਰਟ ਦੀਆਂ ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਜੱਜਮੈਂਟ ਹਨ। ਇਹਨਾਂ ਜੱਜਮੈਂਟ ਵਿੱਚ ਮਾਨਯੋਗ ਕੋਰਟਾਂ ਦਾ ਮੰਨਣਾ ਹੈ ਕਿ ਡਰਾਫਟਮੈਨ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਜਮੀਨਾਂ ਦਾ ਨਕਸ਼ਾ ਕੋਰਟ ਕੇਸ/ਕਾਨੂੰਨੀ ਕੇਸਾਂ ਲਈ ਨਹੀ ਬਣਾ ਸਕਦਾ ਹੈ।ਡਰਾਫਟਮੈਨ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਜਮੀਨਾ ਦਾ ਨਕਸ਼ਾ ਬਣਾਉਣ ਲਈ ਅਧਿਕਾਰਿਤ ਅਥਾਰਟੀ ਨਹੀ ਹੈ।ਡਰਾਫਟਮੈਨ ਸਿਰਫ ਮੈਟ੍ਰਿਕ ਪਾਸ ਜਾਂ ਬਾਹਰਵੀਂ ਪਾਸ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਵੈਸੈ ਵੀ ਨਕਸ਼ਾ ਬਣਾਉਣਾ ਅਤੇ ਪਾਸ ਕਰਨਾ

ਡਿਗਰੀਹੋਲਡਰ ਆਰਕੀਟਕਚਰ ਦਾ ਕੰਮ ਹੈ। ਜਿੱਥੋ ਤੱਕ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਜਮੀਨਾ ਦਾ ਮਸਲਾ ਹੈ ਸਿਰਫ ਰੈਵਿਨਿਊ ਡਿਪਾਰਟਮੈਂਟ ਹੀ ਨਕਸ਼ਾ ਬਣਾਉਣ ਦੀ ਅਧਿਕਾਰਿਤ ਅਥਾਰਟੀ ਹੈ। ਇਸ ਸਬੰਧੀ ਮਾਨਯੋਗ ਸੁਪਰੀਮ ਕੋਰਟ ਦੀ ਜੱਜਮੈਂਟ ਮੇਘਮਾਲਾ-ਵੀਐਸ ਨਰਸੀਮਹਾਂ ਰੈਡੀ ਸਾਲ 2010 ਅਤੇ ਦਇਆ ਚੰਦ-ਵੀਐਸ ਤਰੁਨ ਵਰਮਾ ਆਦਿ ਅਤੇ ਹੋਰ ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਜੱਜਮੈਂਟ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਹੋ ਚੁੱਕੀਆਂ ਹਨ।ਫਿਰ ਵੀ ਲੋਅਰ ਕੋਰਟਾਂ ਵਿੱਚ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਜਮੀਨਾਂ ਦੇ ਕੋਰਟ ਕੇਸਾਂ ਵਿੱਚ ਜੱਜ ਡਰਾਫਟਮੈਨਾ ਦੇ ਬਣਾਏ ਨਕਸ਼ੇ ਵਾਲੀਆਂ ਫਾਇਲਾਂ ਨੂੰ ਐਡਮਿਟ ਕਰਦੇ ਆ ਰਹੇ ਹਨ। ਸਿਕਾਇਤਕਰਤਾ ਕੇਸ ਜਿੱਤ ਲੈਣ ਦੀ ਮੰਸ਼ਾ ਨਾਲ ਪਾ੍ਰਇਵੇਟ ਅਣਅਧਿਕਾਰਿਤ ਡਰਾਫਟਮੈਨ ਤੋਂ ਨਕਸ਼ਾ ਬਣਾ ਕੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਤੰਗ-ਪੇ੍ਰਸ਼ਾਨ ਕਰਨ ਅਤੇ ਬਲੈਕਮੇਲ ਕਰਨ ਦੀ ਨੀਤ ਨਾਲ ਕੋਰਟ ਕੇਸ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਜਮੀਨਾਂ ਦਾ ਕਰ ਰਹੇ ਹਨ। ਹੈਰਾਨੀ ਦੀ ਗੱਲ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਜੱਜ ਵੀ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਜਮੀਨਾਂ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਕੋਰਟ ਕੇਸ ਦੀਆਂ ਨਵੀਆਂ ਫਾਇਲਾਂ ਧੜਾ੍ਹਧੜ ਲੋਅਰ ਸਿਵਲ ਕੋਰਟਾਂ /ਸੀਨੀਅਰ ਡਵੀਜਨ ਸਿਵਲ ਕੋਰਟਾਂ ਵਿੱਚ ਐਡਮਿਟ ਕਰਕੇ ਸੰਮਨ ਕਰਦੇ ਜਾ ਰਹੇ ਹਨ।ਇਹ ਨਿਆਂ ਦੇ ਸਿਸਟਮ ਉੱਤੇ ਸਵਾਲ ਖੜਾ੍ਹ ਕਰਦਾ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ।ਇਸ ਹਾਲਾਤ ਨੂੰ ਵੇਖ ਇੰਜ ਲੱਗਦਾ ਹੈ ਜਿਵੇਂ ਜੱਜ ਕੋਰਟ ਕੇਸ ਫਾਇਲਾਂ ਨੂੰ ਸਹੀ ਢੰਗ ਨਾਲ ਨਹੀ ਪੜ੍ਹਦੇ ਹਨ। ਜੱਜਾਂ ਦੀ ਸਿਖਲਾਈ ਸਹੀ ਨਹੀ ਹੈ। ਜੱਜਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਸਿਵਲ ਕੋਰਟ ਕੇਸਾਂ ਦੀ ਵਿਧੀ ਦਾ ਗਿਆਨ ਨਹੀ ਹੈ। ਜੱਜ ਅਤੇ ਵਕੀਲ ਰਲੇ ਹੋਏ ਹਨ।ਜੱਜ ਦਾ ਗਿਆਨ ਅਧੁਰਾ ਹੈ। ਜੱਜ ਪੈਸੈ ਲੈ ਕੇ ਕਰਪਸਨ ਰਾਹੀ ਕੇਸ ਐਡਮਿਟ ਕਰ ਰਹੇ ਹਨ ਅਤੇ ਸੰਮਨ ਜਾਰੀ ਕਰ ਰਹੇ ਹਨ।ਇਸ ਤਰਾਂ ਲੱਗਦਾ ਹੈ ਕਿ ਜੱਜ ਪੀਪੀਐਸਸੀ ਦੇ ਸਾਬਕਾ ਚੇਅਰਮੈਨ ਰਵੀ ਸਿੱਧੂ ਦੇ ਸਮੇਂ ਪੈਸੈ ਦੇ ਕੇ ਨਿੱਯੁਕਤ ਹੋਏ ਹਨ।ਇਸ ਤਰਾਂ ਲੱਗਦਾ ਹੈ ਕਿ ਜੱਜ ਅਤੇ ਵਕੀਲ ਰਲਮਿਲ ਕੇ ਆਮ ਭੋਲੇਭਾਲੇ ਕਿਸਾਨਾਂ/ਪੇਂਡੂ ਜਨਤਾ/ ਅਤੇ ਆਮ ਜਨਤਾਂ ਨੂੰ ਬਲੈਕਮੇਲ ਕਰ ਰਹੇ ਹਨ। ਨਿਯਮਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਜਮੀਨਾਂ ਦੀ ਕਾਨੂੰਨੀ ਪ੍ਰਕਿਰੀਆ ਵਿੱਚ ਕੇਸ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਨੇ ਜੇਕਰ ਡਰਾਫਟਮੈਨ ਤੋਂ ਨਕਸ਼ਾ ਬਣਾ ਕੇ ਕੋਰਟ ਕੇਸ ਫਾਇਲ ਵਿੱਚ ਲਗਾਇਆ ਹੈ ਤਾਂ ਅਜਿਹੇ ਕੇਸ ਪਹਿਲੀ ਪੇਸ਼ੀ ਵਿੱਚ ਡਿਸਮਿਸ/ਖਾਰਜ ਹੋਣੇ ਬਣਦੇ ਸਨ।ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਐਡਮਿਟ ਕਰਨਾ ਨਹੀ ਬਣਦਾ ਹੈ। ਅਜਿਹੀਆਂ ਕੋਰਟ ਕੇਸ ਫਾਇਲਾਂ ਉੱਤੇ ਐਡਮਿਟ ਕਰਦੇ ਸਮੇਂ ਜੱਜਾਂ ਨੂੰ ਇਤਰਾਜ ਲਗਾਉੁਣਾ ਬਣਦਾ ਸੀ।ਅਜਿਹੇ ਕੇਸ ਐਡਮਿਟ ਕਰਦੇ ਸਮੇਂ ਜੱਜਾਂ ਵੱਲੋਂ ਖਾਰਜ ਕਰਨਾ ਬਣਦੇ ਸਨ।ਕਿਉਂਕਿ ਲੋਅਰ ਕੋਰਟਾਂ ਸੁਪਰੀਮ ਕੋਰਟ ਤੋਂ ਉੱਪਰ ਨਹੀ ਹਨ।ਲੋਅਰ ਕੋਰਟਾਂ ਕਾਨੂੰਨ ਤੋਂ ਉੱਪਰ ਨਹੀ ਹਨ। ਪਰ ਜੱਜ ਲੋਅਰ ਕੋਰਟਾਂ ਵਿੱਚ ਲਗਾਤਾਰ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਸੋਸ਼ਣ ਕਰ ਰਹੇ ਹਨ।ਇਸ ਸਥਿਤੀ ਨੂੰ ਵੇਖਦੇ ਹੋਏ ਲੋਅਰ/ਜਿਲਾ ਸਿਵਲ ਕੋਰਟ ਵਿੱਚ ਚਲ ਰਹੇ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਜਮੀਨਾਂ ਦੇ ਕੇਸ ਜਿਹਨਾਂ ਦੀਆਂ ਫਾਇਲਾਂ ਵਿੱਚ ਡਰਾਫਟਮੈਨਾਂ ਦੇ ਬਣਾਏ ਨਕਸ਼ੇ ਲੱਗੇ ਹਨ ਉਹ ਕੋਟ ਕੇਸ ਫਾਇਲਾਂ ਵੱਖਰੀਆਂ ਕੀਤੀਆਂ ਜਾਣ।ਉਹਨਾਂ ਸਾਰੀਆਂ ਕੋਟ ਫਾਇਲਾਂ ਨੂੰ ਡਿਸਮਿਸ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ।ਉਹ ਸਾਰੇ ਕੇਸ ਖਾਰਜ ਕੀਤੇ ਜਾਣ।ਉਹਨਾਂ ਕੋਰਟ ਕੇਸ ਫਾਇਲਾਂ ਦੀ ਅਗਲੀ ਪ੍ਰੋਸੀਡੀਂਗ ਬੰਦ ਕੀਤੀ ਜਾਵੇ।ਤਰੀਖ ਦੇ ਨਾਮ ਉੱਤੇ ਡਿਫੈਡੈਂਟ ਨੂੰ ਪ੍ਰੇਸ਼ਾਨ ਨਾ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ। ਆਮ ਜਨਤਾ ਦਾ ਸੋਸ਼ਣ ਬੰਦ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ। ਅਜਿਹੇ ਝੂਠੇ ਸਬੂਤਾਂ/ਨਕਸ਼ੇਆਂ ਵਾਲੀਆਂ ਫਾਇਲਾਂ ਨੂੰ ਅਧਾਰ ਬਣਾ ਕਿ ਨੋਟਿਸ ਜਾਰੀ ਕਰਨ ਅਤੇ ਸੰਨਨ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਜੱਜਾਂ ਦੀ ਜਾਂਚ ਕੀਤੀ ਜਾਵੇ ਉਹਨਾਂ ਦੀਆਂ ਤਨਖਾਹਾਂ ਰੋਕੀਆਂ ਜਾਣ। ਉਹਨਾਂ ਦੀਆਂ ਇੰਨਕਰੀਜਮੈਂਟ ਬੰਦ ਕੀਤੀਆਂ ਜਾਣ। ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਤਬਾਦਲੇ ਕੀਤੇ ਜਾਣ।ਜੇਕਰ ਹੋ ਸਕੇ

ਤਾਂ ਇਹ ਜਾਂਚ ਸੀਬੀਆਈ ਨੂੰ ਦਿੱਤੀ ਜਾਵੇ।ਇਸ ਤਰਾਂ ਦੇ ਭਰਿਸਟ ਜੱਜਾਂ ਨੂੰ ਮੁੱਅਤਲ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ।ਇਸ ਸਬੰਧੀ ਮਾਨਯੋਗ ਸੁਪਰੀਮ ਕੋਰਟ ਅਤੇ ਮਾਨਯੋਗ ਹਾਈ ਕੋਰਟ ਨੂੰ ਡਰਾਫਟਮੈਨ ਦੇ ਨਕਸ਼ੇ ਵਾਲੀਆਂ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਜਮੀਨਾ ਦੇ ਕੇਸਾਂ ਦੀਆਂ ਫਾਇਲਾਂ ਦੀ ਆਡਿਟ ਲੋਅਰ ਕੋਰਟ ਅਤੇ ਸੀਨੀਅਰ ਡਵੀਜਨ ਕੋਰਟਾਂ ਵਿੱਚ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਕੇਸਕਰਤਾ ਅਤੇ ਡਰਾਫਟਮੈਨਾ ਨੂੰ ਬਣਦੀ ਸਜਾ ਦੇਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਬਲੈਕਲਿਸਟ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਜਾਂਚ ਹੋਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।ਲੋਅਰ ਕੋਰਟਾਂ ਅਤੇ ਸੀਨੀਅਰ ਡਵੀਜਨ ਸਿਵਲ ਕੋਰਟਾਂ ਦਾ ਕਲੈਰੀਕਲ ਅਮਲਾ ਸੁਪਰਡੈਂਟ,ਸੀਨੀਅਰ ਅਸਿਸਟੈਂਟ,ਡੀਲੀਂਗਹੈਂਡ, ਨਵੇਂ ਕੇਸ ਐਡਮਿਟ ਡੀਲੀਗਹੈਂਡ, ਕਲਰਕ ਵੀ ਇਸ ਮਸਲੇ ਨੂੰ ਗਹਿਰਾਈ ਨਾਲ ਲੈਣ।ਇਸ ਤਰਾਂ ਦੀਆਂ ਸਾਰੀਆਂ ਫਾਇਲਾਂ ਡਿਸਮਿਸ ਕੀਤੀਆਂ ਜਾਣ ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਬੰਦ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਜੋ ਡਿਫੈਂਡੈਂਟ ਬਲੈਕਮੇਲ ਨਾ ਹੋ ਸਕਣ।ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਸੋਸਣ ਨਾ ਹੋ ਸਕੇ।ਅਸੀਂ ਮਾਨਯੋਗ ਕਾਨੂੰਨ ਅਤੇ ਮਾਨਯੋਗ ਕੋਰਟ ਨੂੰ ਸਰਵਉੱਚ ਮੰਨਦੇ ਹਾਂ।

ਹੁਣ ਆਪਾਂ ਤਸਵੀਰ ਦਾ ਦੂਜਾ ਰੁੱਖ ਦੇਖਦੇ ਹਾਂ। ਇਹ ਦੂਜਾ ਰੁੱਖ ਮੈਂ ਖੁਦ ਮਹਿਸੂਸ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਇਹ ਮੇਰੇ ਨਿਜੀ ਵਿਚਾਰ ਹਨ। ਤੁਹਾਡੇ ਵਿਚਾਰ ਇਸ ਤੋਂ ਵੱਖਰੇ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਪਰ ਫਿਰ ਵੀ ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਵਿਚਾਰਾਂ ਨਾਲ ਤੁਹਾਨੂੰ ਰੂਬਰੂ ਕਰਵਾ ਕੇ ਇਸ ਲੇਖ ਦੇ ਸਿਰਲੇਖ ਨੂੰ ਸਹੀ ਕਰਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਦਾ ਹਾਂ।

ਜਦੋਂ ਕਦੇ ਮੈਂ ਤੜਕਸਾਰ ਮੂੰਹ ਹਨੇਰੇ ਸਵੇਰ ਦੀ ਸੈਰ ਨੂੰ ਨਿਕਲਦਾ ਹਾਂ ਤਾਂ ਸੈਰ ਦੌਰਾਨ ਮੈਂ ਕਾਫੀ ਕੁਝ ਨੋਟ ਕਰਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਦਾ ਹਾਂ। ਪਹਿਲਾ ਤਾਂ ਇਹ ਕਿ ਉਸ ਵੇਲੇ ਸਾਡੇ ਸ਼ਹਿਰੀ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਨਗਰ ਕੌਂਸਲ ਦੀਆਂ ਟੂਟੀਆਂ ਵਿੱਚ ਪਾਣੀ ਆ ਚੁੱਕਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਹੁਣ ਜਨਤਕ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਜਿਆਦਾ ਟੂਟੀਆਂ ਤਾਂ ਨਹੀਂ ਲੱਗੀਆਂ ਹੋਈਆਂ, ਪਰ ਜਿੱਥੇ ਵੀ ਲੱਗੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਹਨ, ਮੈਂ ਅਕਸਰ ਦੇਖਦਾ ਹਾਂ ਕਿ ਉਹ ਚੱਲ/ਵਗ ਰਹੀਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਪਾਣੀ ਡੁੱਲ ਰਿਹਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਨਾਲੀਆਂ ਵਿੱਚ ਜਾਇਆ/ਬਰਬਾਦ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।ਪਿਛਲੇ ਲਗਭਗ ਇੱਕ ਦਹਾਕੇ ਤੋਂ ਮੈਂ ਇਹ ਸੁਣਦਾ ਆ ਰਿਹਾ ਹਾਂ ਕਿ ਪਾਣੀ ਦਾ ਲੈਵਲ ਲਗਾਤਾਰ ਹੇਠਾਂ ਜਾ ਰਿਹਾ। ਸਾਨੂੰ ਪਾਣੀ ਦੀ ਦੁਰਵਰਤੋਂ ਨਹੀਂ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ। ਵਰਤੋ ਵੀ ਸੰਜਮ ਨਾਲ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਪਰ ਇਥੇ ਤਾਂ ਪਾਣੀ ਜਾਇਆ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਮੈਂ ਤੇ ਮੇਰੇ ਵਰਗੇ ਕਈ ਲੋਕ ਸੈਰ ਤੇ ਜਾ ਰਹੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਅਕਸਰ ਟੂਟੀਆਂ ਚਲਦੀਆਂ ਹੀ ਰਹਿ ਜਾਂਦੀਆਂ। ਲੋਕ ਦੇਖ ਕੇ ਵੀ ਪੈਂਤਰਾ ਵਾਚ ਜਾਂਦੇ ਹਨ । ਹਾਲਾਂਕਿ ਇੱਕ ਦੋ ਮੈਨੂੰ ਅਜਿਹੇ ਵੀ ਮਿਲਦੇ ਹਨ ਜਿਹੜੇ ਇਹਨਾਂ ਨੂੰ ਗਾਹੇ-ਬਗਾਹੇ ਬੰਦ ਵੀ ਕਰ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਭਾਵ ਉਹ ਆਪਣੇ ਪੜ੍ਹੇ ਲਿਖੇ ਹੋਣ ਦਾ ਸਬੂਤ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਪਰ ਜਿਹੜੇ ਚਲਦੀਆਂ ਟੂਟੀਆਂ ਦੇਖ ਕੇ ਵੀ ਨਹੀਂ ਰੁਕਦੇ ਉਹਨਾਂ ਪੜ੍ਹੇ ਲਿਖਿਆਂ ਨੂੰ ਆਪਾਂ ਕੀ ਕਹਾਂਗੇ? ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਕੀਤੀ ਪੜ੍ਹਾਈ ਦਾ ਜਾਂ ਹਾਸਿਲ ਕੀਤੀ ਡਿਗਰੀ ਦਾ ਕੀ ਫਾਇਦਾ ? ਮੈਂ ਇਹ ਵੀ ਦੇਖਿਆ ਹੈ ਕਿ ਕਈ ਲੋਕ/ਦੁਕਾਨਦਾਰ ਦੁਕਾਨਾਂ ਸਾਫ ਕਰਕੇ ਉਸ ਦਾ ਕਾਗਜੀ ਕੂੜਾ ਸੜਕ ਦੇ ਵਿਚਾਲੇ ਕਰ ਦਿੰਦੇ ਹਨ ਜਾਂ ਕੂੜਾ ਦੁਕਾਨ ਨੇੜਲੇ ਗਟਰ ਦੇ ਉੱਤੇ ਕਰ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਜਿਸ ਨਾਲ ਗਟਰ ਬੰਦ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਤੇ ਮੀਂਹ ਪੈਣ ਤੇ ਪਾਣੀ ਇਕੱਠਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਵੇਲੇ ਅਸੀਂ ਆਪਣਾ ਕਸੂਰ ਨਹੀਂ ਦੱਸਦੇ। ਸਗੋਂ ਸਰਕਾਰ ਦਾ ਕਸੂਰ ਕੱਢ ਕੇ ਆਪਣਾ ਪੱਲਾ ਝਾੜ ਲੈਂਦੇ ਹਨ। ਆਖਰ ਇਹ ਦੁਕਾਨਦਾਰ ਵੀ ਤਾਂ ਕੋਈ ਡਿਗਰੀ ਲੈ ਕੇ ਹੀ ਬੈਠੇ ਹੋਣਗੇ। ਵੱਡੀ ਨਾ ਸਹੀ ਦਸਵੀਂ-ਅੱਠਵੀਂ ਦੀ ਤਾਂ ਇਹਨਾਂ ਨੇ ਲਈ ਹੀ ਹੋਏਗੀ?

ਪੰਚਾਇਤੀ ਟੈਂਕੀਆਂ/ਮੋਟਰਾਂ ਤੋਂ ਦਿੱਤੇ ਕਨੈਕਸ਼ਨਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਆਮ ਤੌਰ ਤੇ ਦੇਖਣ ਵਿੱਚ ਆਇਆ ਹੈ ਕਿ ਇਹਨਾਂ ਤੋਂ ਵੀ ਪਾਣੀ ਲਗਾਤਾਰ ਜਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਇਹਨਾਂ ਦੇ ਮੂਹਰੇ (ਕਈਆਂ ੱਤੇ) ਬੰਦ ਕਰਨ ਲਈ ਟੂਟੀ ਹੀ ਨਹੀਂ ਲੱਗੀ ਹੁੰਦੀ। ਪਾਣੀ ਲਗਾਤਾਰ ਵੱਗਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਡੁੱਲਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ ਭਾਵ ਬਰਬਾਦ ਹੁੰਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ । ਪਰ ਇਸ ਦੇਸ਼ ਦੀ ਪੜ੍ਹੇ ਲਿਖਿਆਂ ਨੂੰ ਕੌਣ ਸਮਝਾਵੇ ਕਿ ਸਾਡੇ ਇਲਾਕੇ ਵਿੱਚ ਪਾਣੀ ਦੀ ਘਾਟ ਪੈ ਰਹੀ ਹੈ ਤੇ ਆਉਣ ਵਾਲੇ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ ਸਾਨੂੰ ਵੱਡੀ ਔਕੜ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਕਰਨਾ ਪੈ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਜੇ ਸਾਨੂੰ ਪੜ੍ਹ ਲਿਖ ਕੇ ਵੀ ਇਹ ਸਮਝ ਨਹੀਂ ਆ ਰਹੀ ਤਾਂ ਫੇਰ ਅਜਿਹੀ ਪੜ੍ਹਾਈ ਨੂੰ ਰਗੜ ਕੇ ਫੋੜੇ ੱਤੇ ਲਾਉਣਾ ?

ਰਹਿੰਦੀ ਖੂੰਦੀ ਕਸਰ ਸਮਰਸੀਬਲਾਂ ਨੇ ਪੂਰੀ ਕੀਤੀ ਹੋਈ ਹੈ। ਸਮਰਸੀਬਲ ਲਗਵਾਉਣਾ ਅੱਜ ਕੱਲ ਆਮ ਗੱਲ ਹੋ ਗਈ ਹੈ ਤੇ ਲਗਭਗ ਹਰ ਘਰ ਵਿੱਚ ਲੱਗਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਪਰ ਮੈਂ ਕਈ ਅਜਿਹੇ ਵੀ ਦੇਖੇ ਹਨ ਜਿਹੜੇ ਇੱਕ ਇੰਚੀ ਪਾਈਪ ਨਾਲ, ਸਵੇਰੇ ਸਮਰਸੀਬਲ ਚਲਾ ਕੇ ਗਲੀਆਂ ਨੂੰ, ਵੇੜਿਆਂ ਨੂੰ ਧੋਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਗਲੀਆਂ ਵਿੱਚ ਵਿਆਹ ਵਾਂਙ ਛੜਕਾ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇੰਞ ਲੱਗਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਜਿਵੇਂ ਇਹਨਾਂ ਨੇ ਸ਼ਰਤ ਲਗਾਈ ਹੋਵੇਗੀ ਕਿ ਧਰਤੀ ਦਾ ਪਾਣੀ ਅਸੀਂ ਹੀ ਖਤਮ ਕਰਨਾ ਹੈ। ਕੀ ਇਹਨਾਂ ਵਿੱਚ ਸਾਖਰ ਹੋਣ ਵਾਲੀ ਕੋਈ ਗੱਲ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦੀ ਹੈ?

ਗਾਹੇ-ਬੇ-ਗਾਹੇ ਮੈਂ ਕਈ ਸਿੱਖਿਆ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਸਾਲ-ਛਮਾਹੀ ਚੱਕਰ ਲਗਾਉਂਦਾ ਹੀ ਰਹਿੰਦਾ ਹਾਂ। ਜਿਹੜੀ ਗੱਲ ਮੈਂ ਕਰਨ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹਾਂ ਉਹ ਕਾਫੀ ਜਰੂਰੀ ਹੈ, ਅਹਿਮ ਹੈ। ਆਪਣੇ ਅਧਿਆਪਕ ਮਿੱਤਰਾਂ ਤੋਂ ਵੀ ਮੈਂ ਇਸ ਬਾਬਤ ਜਾਣਕਾਰੀ ਲੈਂਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹਾਂ। ਲਗਭਗ ਹਰ ਇਕ ਸਕੂਲ / ਕਾਲਜ ਵਿੱਚ ਦਰਖਤ ਲੱਗੇ ਹੋਏ ਹਨ। ਕਈਆਂ ਵਿੱਚ ਤਾਂ ਵੱਡੀ ਗਿਣਤੀ ਵਿੱਚ ਲੱਗੇ ਹੋਏ ਹਨ। ਇਹਨਾਂ ਤੋਂ ਪੱਤੇ ਡਿੱਗਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਵੱਲੋਂ ਕਾਗਜ ਰੂਪੀ ਕੂੜਾ ਵੀ ਕਾਫੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਉਹ ਕੂੜਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜਿਸ ਨੂੰ ਅਸੀਂ ਗੱਲਣਯੋਗ ਦੀ ਜਮਾਤ ਵਿੱਚ ਰੱਖਦੇ ਹਾਂ। ਪਰ ਆਮ ਦੇਖਿਆ ਹੈ ਕਿ ਇਹਨਾਂ ਸਾਰੇ ਅਦਾਰਿਆਂ ਦੇ ਵਿੱਚ ਇਸ ਕੂੜੇ ਨੂੰ ਇਕੱਠਾ ਕਰਕੇ ਅੱਗ ਲਗਾ ਦਿੱਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਹਾਲਾਂਕਿ ਇਸ ਤੋਂ ਬਹੁਤ ਵਧੀਆ ਖਾਦ ਬਣਾਈ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਜਿਹੜੀ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਲਈ ਵਰਤੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਮੈਨੂੰ ਲੱਗਦਾ ਜਿਹੜੇ ਪੰਜ ਚਾਰ ਸਿੱਖਿਆ ਅਦਾਰੇ ਮੈਂ ਦੇਖੇ ਹਨ, ਤੁਸੀਂ ਮੇਰੇ ਤੋਂ ਵੱਧ ਦੇਖੇ ਹੋਣਗੇ, ਸੋਚ ਕੇ ਨੋਟ ਕਰਕੇ ਦੇਖਿਓ ਕਿ ਉਥੇ ਵੀ ਅਜਿਹਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਕਿਤੇ ਖਾਦ ਵਗੈਰਾ ਵੀ ਬਣਦੀ ਹੈ? ਭਾਵ ਇਸ ਨੂੰ ਗਾਲ ਕੇ ਰੂੜੀ ਬਣਾ ਕੇ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ? ਮੈਨੂੰ ਲੱਗਦਾ ਹੈ ਤੁਹਾਡਾ ਜਵਾਬ ਨਾ ਵਿੱਚ ਹੀ ਹੋਵੇਗਾ! ਜਦੋਂ ਸਿੱਖਿਆ ਦੇਣ ਵਾਲੇ ਅਦਾਰਿਆਂ ਵਿੱਚ ਅਜਿਹਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਅਸੀਂ ਦੂਜਿਆਂ ਨੂੰ ਦੋਸ਼ ਕਿਵੇਂ ਦੇ ਸਕਦੇ ਹਾਂ। ਮਤਲਬ ਸਿੱਖਿਆ ਦੇ ਅਦਾਰਿਆਂ ਦੇ ਵਿੱਚ ਵੀ ਸਿੱਖਿਆ ਦਾ ਸਹੀ ਮਕਸਦ ਨਹੀਂ ਸਮਝਾਇਆ/ ਪੜਾਇਆ ਜਾਂ ਵਰਤਿਆ ਜਾ ਰਿਹਾ? ਉਹਨਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਸਿਰਫ ਵਰਕੇ ਉਲਟ ਕਿਤਾਬੀ ਗਿਆਨ ਹੀ ਦਿੱਤਾ ਜਾ ਰਿਹਾ। ਜਿਹੜਾ ਕਿ ਸਮਝ ਆਧਾਰਤ ਘੱਟ ਤੇ ਰਟਾ ਅਧਾਰਤ ਵੱਧ ਹੈ।

ਸਵੇਰ ਵੇਲੇ ਸਫਾਈ ਕਰਕੇ ਕੂੜਾ ਇਕੱਠਾ ਕਰਕੇ ਸੜਕਾਂ ਦੇ ਸਫਾਈ ਕਰਮਚਾਰੀਆਂ ਨੂੰ ਅੱਗ ਲਗਾਉਂਦੇ ਮੈਂ ਆਮ ਵੇਖਿਆ ਹੈ। ਇਹਨਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕਈ ਤਾਂ ਪ੍ਰਾਈਵੇਟ ਸਫਾਈ ਕਰਮਚਾਰੀ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਕਈ ਸਰਕਾਰੀ। ਗੱਲ ਇਹਨਾਂ ਦੀ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ ਇਹਨਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕੁਝ ਜਿਆਦਾ ਪੜ੍ਹੇ ਲਿਖੇ ਨਾ ਹੋਣ। ਪਰ ਇਹਨਾਂ ਦੇ ਅਫਸਰ ਤਾਂ ਪੜ੍ਹੇ ਲਿਖੇ ਹੀ ਹਨ। ਉਹ ਤਾਂ ਸਮਝਾ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਦੂਜੀ ਗੱਲ ਅੱਗ ਲਗਾਉਣ ਨਾਲ ਕੂੜੇ ਦਾ ਆਇਤਨ ਘਟ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਤੇ ਇਹਨਾਂ ਨੂੰ ਸੁੱਟਣਾ ਭਾਵ ਬੰਨੇ ਲਗਾਣਾ ਸੌਖਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਕੂੜਾ ਸੁੱਟਣ ਦੀ ਥਾਂ ਦੀ ਘਾਟ ਕਾਰਨ ਇੱਕ ਵੱਡੀ ਸਮੱਸਿਆ ਹੈ। ਇਹ ਇਹਨਾਂ ਸਫਾਈ ਕਰਮਚਾਰੀਆਂ ਨੇ ਹੱਲ ਨਹੀਂ ਕਰਨੀ। ਇਹ ਤਾਂ ਏ ਸੀ ਵਾਲੇ ਕਮਰਿਆਂ ਵਿੱਚ ਬੈਠੇ ਅਫਸਰਾਂ ਨੇ ਹੀ ਕਰਨੀ ਹੈ। ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਗੱਲ ਸ਼ਹਿਰੀ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਇਕੱਠਾ ਕੀਤਾ ਕੂੜਾ ਜਿਆਦਾਤਰ ਨਾ ਗਲਣਯੋਗ ਭਾਵ ਪਲਾਸਟਿਕ ਲਿਫਾਫਿਆਂ ਆਦਿ ਦਾ ਹੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਜੇਕਰ ਇਹਨਾਂ ਲਿਫਾਫਿਆਂ, ਪਲਾਸਟਿਕ, ਕੁਰਕਰਿਆਂ ਦੇ ਪੈਕਟਾਂ ਦੇ ਰੈਪਰਾ ਆਦਿ ਤੇ ਪਾਬੰਦੀ ਲਗਾਈ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਸ਼ਹਿਰੀ ਕੂੜਾ, ਹਾਲਾਂਕਿ ਪੇਂਡੂ ਖੇਤਰ ਦਾ ਵੀ ਲਗਭਗ ਸਾਰਾ ਕੂੜਾ ਗਲਨਯੋਗ ਹੋਵੇਗਾ। ਜਿਹੜਾ ਜਿੱਥੇ ਮਰਜ਼ੀ ਸੁੱਟ ਦਿੱਤਾ ਜਾਵੇ ਕੁਝ ਦਿਨਾਂ ਬਾਅਦ ਆਪਣੇ ਆਪ ਗਲ ਜਾਵੇਗਾ। ਪਰ ਇਹ ਗੱਲ ਪੜ੍ਹੇ ਲਿਖਿਆਂ ਨੂੰ ਸਮਝਾਵੇ ਕੌਣ? ਜੇ ਸਮਝਾਉਗੇ ਤਾਂ ਉਹ ਕਹਿਣਗੇ ਅਸੀਂ ਵੀ ਤਾਂ ਪੜੇ ਹੋਏ ਹਾਂ। ਭਾਈ ਇਹੋ ਜਿਹੀ ਪੜ੍ਹਾਈ ਤੋਂ ਲੈਣਾ ਕੀ ਜਿਹੜੀ ਸਮਝ ਅਧਾਰਤ ਹੀ ਨਾ ਹੋਵੇ?

ਇਸ ਲਈ ਮੈਨੂੰ ਨਿਜੀ ਰੂਪ ਚ ਤਾਂ ਇੰਞ ਹੀ ਲੱਗਦਾ ਹੈ ਕਿ ਅਸੀਂ ਪੜ੍ਹ ਤਾਂ ਰਹੇ ਹਾਂ, ਜਮਾਤਾਂ ਪਾਸ ਕਰ ਰਹੇ ਹਾਂ, ਕਿਤਾਬਾਂ ਉਲਟ ਕੇ ਵਰਕਿਆਂ ਨੂੰ ਲਗਾਤਾਰ ਪੜ੍ਹ ਕੇ ਪ੍ਰੀਖਿਆ ਦੇ ਰਹੇ ਹਾਂ, ਪਰ ਸਾਡਾ ਦਿਮਾਗ ਪੜ੍ਹੇ ਲਿਖਿਆਂ ਵਾਲਾ ਕਾਰਜ ਨਹੀਂ ਕਰ ਰਿਹਾ? ਅਸੀਂ ਪੜ੍ਹ ਲਿਖ ਕੇ ਵੀ ਅਨਪੜ ਹੀ ਜਾਪ ਰਹੇ ਹਾਂ ਜਾਂ ਅਨਪੜ੍ਹ ਬਣ ਰਹੇ ਹਾਂ ਜਾਂ ਮਜਬੂਰੀ ਸਾਨੂੰ ਅਨਪੜ੍ਹ ਬਣਾ ਰਹੀ ਹੈ।

ਅਸਲ ਵਿਚ ਕਸੂਰ ਕਿਸੇ ਕੱਲੇ ਕਹਿਰੇ ਜਾਂ ਇਕ ਦੋ ਅਦਾਰਿਆਂ ਦਾ ਨਹੀਂ ਹੈ? ਸਾਰਾ ਆਵਾ ਹੀ ਊਤਿਆ ਪਿਆ ਹੈ। ਇਸ ਸਾਰੇ ਆਵੇ ਨੂੰ ਪੁੱਠਾ ਕਰਨ ਵਿੱਚ, ਮੈਨੂੰ ਲੱਗਦਾ ਹੈ ਸਾਡਾ ਸਾਰਿਆਂ ਦਾ ਹੀ ਯੋਗਦਾਨ ਹੈ। ਸਾਡਾ ਸਿੱਖਿਆ ਢਾਂਚਾ ਆਪਣਾ ਅਸਲ ਮਨੋਰਥ ਪੂਰਾ ਨਹੀਂ ਕਰ ਰਿਹਾ ਜਾਪਦਾ? ਇਸ ਤੇ ਵੱਡੀ ਨਜ਼ਰਸਾਨੀ ਕਰਨ ਦੀ ਲੋੜ ਜਾਪਦੀ ਹੈ। ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਅਜਿਹੀ ਸਿੱਖਿਆ ਦਿੱਤੀ ਜਾਵੇ ਜਿਹੜੀ ਉਹਨਾਂ ਲਈ, ਪਰਿਵਾਰ ਲਈ, ਸਮਾਜ ਲਈ, ਇਸ ਧਰਤੀ ਲਈ ਲਾਹੇਵੰਦ ਹੋਵੇ। ਜਿਹੜੀ ਸਮੱਸਿਆਵਾਂ ਦਾ ਹੱਲ ਕਰਨ ਦਾ ਢੰਗ ਦਸ ਸਕੇ। ਇਹ ਨਹੀਂ ਕਿ ਇੱਕ ਸਮੱਸਿਆ ਨੂੰ ਦੂਜੇ ਤੇ ਥੋਪ ਦਿੱਤਾ ਜਾਵੇ। ਦੂਜੀ ਸਮੱਸਿਆ ਨੂੰ ਤੀਜੇ ਤੇ ਥੋਪ ਦਿੱਤਾ ਜਾਵੇ। ਸਿੱਖਿਆ ਪੂਰਨ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰੈਕਟੀਕਲ ਅਧਾਰਤ ਹੋਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਕਿਤਾਬੀ ਗਿਆਨ ਤਾਂ ਅਸੀਂ ਪਿਛਲੇ ਕਈ ਦਹਾਕਿਆਂ ਤੋਂ ਦੇ-ਲੈ ਰਹੇ ਹਾਂ, ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਵਾਂਙ। ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਨੇ ਤਾਂ ਸਾਨੂੰ ਆਪਣੇ ਪਿੱਛੇ ਲਾਉਣਾ ਸੀ। ਪਰ ਅਸੀਂ ਤਾਂ ਹੁਣ ਆਜ਼ਾਦ ਹਾਂ। ਸਾਨੂੰ ਇਸ ਬਾਰੇ ਸੋਚ ਵਿਚਾਰ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਰਾਜਨੀਤੀ ਤੋਂ ਉੱਪਰ ਉੱਠ ਕੇ, ਪਾਰਟੀਬਾਜੀ ਨੂੰ ਤਲਾਂਜਲੀ ਦੇ ਕੇ ਨਵੇਂ ਸਿਲੇਬਸ ਪ੍ਰੈਕਟੀਕਲ ਅਧਾਰਿਤ ਸਿੱਖਿਆ ਸਿਰਜਣੀ ਪਵੇਗੀ ਜਿਹੜੀ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਦਾ, ਸਮਾਜ ਦਾ ਸਹੀ ਮਾਰਗਦਰਸ਼ਨ ਕਰ ਸਕੇ।

ਮਜਬੂਰੀ ਹਰ ਲੈਵਲ ਤੇ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ ਤੇ ਹਾਲ ਵੀ ਹਰ ਪੱਧਰ ਤੇ ਹੀ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਇੱਛਾ ਸ਼ਕਤੀ ਦੀ ਕਮੀ ਹੈ। ਇਹ ਇੱਛਾ ਸ਼ਕਤੀ ਸਾਨੂੰ ਜਗਾਉਣੀ ਹੀ ਪੈਣੀ ਹੈ। ਨਹੀਂ ਤਾਂ ਸਾਡਾ ਦੇਸ਼ ਪੜੇ ਲਿਖਿਆਂ ਦਾ ਅਨਪੜ੍ਹ ਦੇਸ਼ ਬਣ ਜਾਵੇਗਾ।

ਇਸਦਾ ਨਿਰਮਾਣ ਕਾਰਜ 1929 ਵਿਚ ਆਰੰਭ ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਪੰਜ ਸਾਲ ਬਾਅਦ 1933 ਵਿਚ ਮੁਕੰਮਲ ਹੋ ਗਿਆ। ਇਸਦਾ ਨਾਂ ਸ਼ਾਹੀ ਪਰਿਵਾਰ ਦੇ ਮੈਂਬਰ ਡਿਊਨ ਆਫ਼ ਕਨਾਟ ਅਤੇ ਸਟ੍ਰਾਥਰਨ ਦੇ ਨਾਮ ‘ਤੇ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ। ਰੌਬਰਟ ਟੋਰ ਰਸਲ ਅਤੇ ਡਬਲਯੂ ਐਚ ਨਿਕੋਲਸ ਇਸਦੇ ਆਰਕੀਟੈਕਟ ਸਨ। ਸਰ ਸੋਭਾ ਸਿੰਘ, ਸਰਦਾਰ ਬਹਾਦਰ ਧਰਮ ਸਿੰਘ ਸੇਠੀ ਅਤੇ ਸਰਦਾਰ ਬਹਾਦੁਰ ਨਰਾਇਣ ਸਿੰਘ ਦੀ ਵੀ ਨਿਰਮਾਣ ਕਾਰਜ ਵਿਚ ਅਹਿਮ ਭੂਮਿਕਾ ਰਹੀ। ਇਸਦਾ ਡਿਜ਼ਾਈਨ ਇਉਂ ਤਿਆਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਕਿ ਇੰਗਲੈਂਡ ਦੀਆਂ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਇਮਾਰਤਾ ਰਾਇਲ ਕ੍ਰੇਸੈਂਟ ਅਤੇ ਰੋਮਨ ਕੋਲੋਸੀਅਮ ਵਾਂਗ ਨਜ਼ਰ ਆਏ। ਅੱਜ ਕਨਾਟ ਪਲੇਸ ਦੁਨੀਆਂ ਦੇ ਮਹਿੰਗੇੇ ਬਜ਼ਾਰਾਂ ਵਿਚੋਂ ਇਕ ਹੈ।

ਪਾਠਕਾਂ ਨੂੰ ਹੈਰਾਨੀ ਹੋਵੇਗੀ ਕਿ ਨਿਰਮਾਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਇਹ ਨੀਮ-ਪਹਾੜੀ ਇਲਾਕਾ ਸੀ ਜਿੱਥੇ ਚਾਰੇ ਪਾਸੇ ਕਿੱਕਰ ਦੇ ਰੁੱਖ ਨਜ਼ਰ ਆਉਂਦੇ ਸਨ। ਆਸ-ਪਾਸ ਕੁਝ ਪਿੰਡ ਸਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਵਿਕਾਸ ਦੇ ਨਾਂ ‘ਤੇ ਖਾਲੀ ਕਰਵਾ ਲਿਆ ਗਿਆ।

ਕਨਾਟ ਪਲੇਸ-ਦੋ ਮੰਜ਼ਿਲਾ ਹੈ ਅਤੇ ਲੱਗਭਗ ਗੋਲ ਚੱਕਰ ਵਿਚ ਹੈ। ਹਰੇਕ ਦੁਕਾਨ, ਸ਼ੋਅਰੂਮ ਖੁਲ੍ਹਾ ਡੁਲ੍ਹਾ ਹੈ ਜਿੱਥੇ ਹਰ ਸਮੇਂ ਗਾਹਕਾਂ ਅਤੇ ਘੁੰਮਣ-ਫਿਰਨ ਦੇ ਸ਼ੌਕੀਨ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਰੌਣਕ ਲੱਗੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ।

ਮੈਂ ਕਦੋਂ ਵੀ ਦਿੱਲੀ ਜਾਂਦਾ ਹਾਂ, ਕਨਾਟ ਪਲੇਸ ਜਾਣਾ ਨਹੀਂ ਭੁੱਲਦਾ। ਕਿਤਾਬਾਂ ਵਾਲੀਆਂ ਦੁਕਾਨਾਂ ’ਤੇ। ਜਿਹੜੀ ਕਿਤਾਬ ਕਿਧਰੋਂ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦੀ ਕਨਾਟ ਪਲੇਸ ਵਿਚੋਂ ਮਿਲ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਜਾਂ ਫਿਰ ਕੋਈ ਮਨਪਸੰਦ ਕੋਟ, ਬੂਟ ।

ਕਨਾਟ ਪਲੇਸ ਦੇ ਗੋਲ ਸਰਕਲ ਵਿਚੋਂ 12 ਸੜਕਾਂ ਬਾਹਰ ਵੱਲ ਨਿਕਲਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਸਦੇ ਵਿਚਕਾਰਲੀ ਪਾਰਕ ਦੇ ਇਕ ਪਾਸੇ 1970 ਵਿਚ ਅੰਡਰ-ਗਰਾਊਂਡ ਬਜ਼ਾਰ ਦਾ ਨਿਰਮਾਣ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਜਿਸਨੂੰ ਪਾਲਿਕਾ ਬਜ਼ਾਰ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਖਰੀਦੋ-ਫਿਰੋਖ਼ਤ ਲਈ ਪਾਲਿਕਾ ਬਜ਼ਾਰ ਵੀ ਯਾਤਰੀਆਂ ਲਈ ਖਿੱਚ ਦਾ ਕੇਂਦਰ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।

ਇਤਿਹਾਸਕ ਰੀਗਲ ਇਮਾਰਤ ਨੂੰ 2017 ਵਿਚ ਮੈਡਮ ਤੁਸਾਦ ਵੈਕਸ ਮਿਊਜ਼ੀਅਮ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਫਿਰ ਤੋਂ ਖੋਲ੍ਹਿਆ ਗਿਆ। ਇਹ ਭਾਰਤ ਵਿਚ ਆਪਣੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਮਿਊਜ਼ੀਅਮ ਹੈ।

ਕਨਾਟ ਪਲੇਸ ਦੇ ਸੈਂਟਰ ਵਾਲੀ ਪਾਰਕ ਦੇ ਹੇਠਾਂ 2005-06 ਵਿਚ ਮੈਟਰੋ ਸਟੇਸ਼ਨ ਦਾ ਨਿਰਮਾਣ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਮੈਟਰੋ ਸਟੇਸ਼ਨ ਮੁਕੰਮਲ ਹੋਣ ਉਪਰੰਤ ਪਾਰਕ ਦਾ ਪੁਨਰ-ਨਿਰਮਾਣ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਇਹ ਸਾਰਾ ਦਿਨ ਰੁੱਝਿਆ ਰਹਿਣ ਵਾਲਾ ਸਟੇਸ਼ਨ ਹੈ।

ਕਲਾਟ ਪਲੇਸ ਸੈਂਟਰਲ ਪਾਰਕ ਤਰ੍ਹਾਂ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਸਰਗਰਮੀਆ ਦਾ ਕੇਂਦਰ ਹੈ। ਉਰਦੂ ਹੈਰੀਟੇਜ ਫੈਸਟੀਵਲ, ਯੁਵਾ ਮਹਾਂ-ਉਤਸਵ, ਆਵਾਮ ਕੀ ਆਵਾਜ਼ ਸੰਗੀਤਕ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ਇਥੇ ਹੀ ਕਰਵਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਪਾਰਕ ਦੇ ਵਿਚਾਲੇ 2014 ਤੋਂ 207 ਫੁੱਟ ਦੀ ਉਚਾਈ ’ਤੇ 90 ਣ 60 ਆਕਾਰ ਦਾ ਤਿਰੰਗਾ ਲਹਿਰਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ।

ਕਨਾਟ ਪਲੇਸ ਹਫ਼ਤ ਦੇ ਸੱਤੇ ਦਿਨ ਖੁਲ੍ਹਦਾ ਹੈ। ਸਵੇਰੇ 10 ਵਜੇ ਤੋਂ ਰਾਤ 8.30 ਵਜੇ ਤੱਕ। ਦੁਕਾਨਾਂ ਦੇ ਅੱਗੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਘੁੰਮਦਾ ਖੁਲ੍ਹਾ ਵਰਾਂਡਾ ਕਨਾਟ ਪਲੇਸ ਨੂੰ ਚਾਰ ਚੰਨ ਲਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਗਰਮੀ ਸਰਦੀ ਵਿਚ, ਮੀਂਹ ਕਣੀ ਵਿਚ ਵੀ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਘੁੰਮਣ-ਫਿਰਨ, ਖਰੀਦੋ-ਫਿਰੋਖਤ ਕਰਨ ਵਿਚ ਸੌਖ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ।

ਕਨਾਟ ਪਲੇਸ ਨੇ ਹੁਣ ਤੱਕ 92 ਸਾਲ ਦਾ ਸਫ਼ਰ ਤੈਅ ਕਰ ਲਿਆ ਹੈ। ਇਸ ਦੌਰਾਨ ਇਸਨੇ ਅਨੇਕਾਂ ਰੰਗ-ਢੰਗ ਵੇਖੇ। ਕਦੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਦਾ ਵਿਰੋਧ ਕਰ ਰਹੇ ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਦੁਕਾਨਾਂ ਨੂੰ ਅੱਗਾਂ ਲਾਈਆਂ। ਕਦੇ ਸਿਆਸਤ ਤੋਂ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਹੋ ਕੇ ਇਸਦੇ ਨਾਂ ਬਦਲੇ ਗਏ।

ਵਿਸ਼ਵ ਵਿਚ ਦਿੱਲੀ ਦੀ ਪਹਿਚਾਣ ਕਨਾਟ ਪਲੇਸ ਨਾਲ ਜੁੜੀ ਹੋਈ ਹੈ। ਇਸੇ ਕਾਰਨ ਦੇਸ਼ ਵਿਦੇਸ਼ ਤੋਂ ਦਿੱਲੀ ਆਉਣ ਵਾਲੇ ਯਾਤਰੀ ਕਨਾਟ ਪਲੇਸ ਜ਼ਰੂਰ ਘੁੰਮਣ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਨਤੀਜੇ ਵਜੋਂ ਇਥੇ ਹਮੇਸ਼ਾਂ ਚਹਿ ਪਹਿਲ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ। ਦੇਸ਼ ਵਿਦੇਸ਼ ਦੇ ਯਾਤਰੀਆਂ ਦਾ ਅਨੁਭਵ ਸੁਖਦ ਹੋਵੇ ਅਤੇ ਉਹ ਚੰਗਾ ਪ੍ਰਭਾਵ ਲੈ ਕੇ ਜਾਣ ਇਸ ਲਈ ਸੰਬੰਧਤ ਅਦਾਰਾ ਇਸਦੀ ਦਸ਼ਾ ਸੁਧਾਰਨ ਲਈ ਕਾਰਜਸ਼ੀਲ ਹੈ।

ਜਲਦੀ ਹੀ ਇਥੇ ਦੇਸ਼ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਖਾਦੀ ਮਾਲ ਖੁਲ੍ਹਣ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ ਜਿਥੇ ਗਾਹਕਾਂ ਦੀ ਸਹੂਲਤ ਅਤੇ ਪਸੰਦ ਦਾ ਖਾਸ ਧਿਆਨ ਰੱਖਿਆ ਜਾਵੇਗਾ। ਏ.ਆਈ. (ਆਰਟੀਫ਼ੀਸ਼ੀਅਲ ਇੰਟੈਲੀਜੈਂਸ) ਦਾ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਮਾਡਲ ਦੱਸੇਗਾ ਕਿ ਕਿਹੜੇ ਰੰਗ ਅਤੇ ਡਿਜ਼ਾਇਨ ਦਾ ਖਾਦੀ ਕੱਪੜਾ ਰੱਖਣਾ ਲਾਹੇਵੰਦ ਹੋਵੇਗਾ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਹ ਮਾਡਲ ਗਾਹਕਾਂ ਨੂੰ ਦੱਸੇਗਾ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ’ਤੇ ਕਿਹੜੇ ਰੰਗ ਅਤੇ ਡਿਜ਼ਾਈਨ ਦੇ ਕੱਪੜੇ ਵਧੇਰੇ ਫੱਬਣਗੇ।

ਕਨਾਟ ਪਲੇਸ ਦਿੱਲੀ ਆਪਣੇ ਡਿਜ਼ਾਈਨ, ਜੀਵੰਤ ਮਾਹੌਲ, ਵੰਨ ਸਵੰਨੇ ਸ਼ੋਅਰੂਮ, ਰੈਸਟੋਰੈਂਟ ਅਤੇ ਮਨੋਰੰਜਨ ਸਥਾਨਾਂ ਕਰਕੇ ਵੀ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੈ। ਇਥੇ ਕਈ ਸਿਨੇਮਾਂ ਘਰ ਅਤੇ ਕੌਫ਼ੀ ਹਾਊਸ ਹਨ। ਇਹ ਸਥਾਨ ਦਿੱਲੀ ਦੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਇਲਾਕਿਆਂ ਨਾਲ ਸਿੱਧੇ, ਸੌਖੇ ਤੇ ਬਿਹਤਰ ਢੰਗ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ।

ਕਨਾਟ ਪਲੇਸ ਦੀ ਸੈਂਟਰਲ ਪਾਰਕ ਹੇਠਾਂ ਮੈਟਰੋ ਸਟੇਸ਼ਨ ਬਣਨ ਨਾਲ ਇੱਥੇ ਆਉਣਾ ਜਾਣਾ ਹੋਰ ਅਸਾਨ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਸੇ ਕਾਰਨ ਪਹਿਲਾਂ ਦੇ ਮੁਕਾਬਲੇ ਹੁਣ ਇੱਥੇ ਚਹਿਲ-ਪਹਿਲ ਹੋਰ ਵੱਧ ਗਈ ਹੈ।

ਜੂਨ 2026 ਤੋਂ ਚੱਲ ਰਿਹਾ ਇਹ ਅੰਦੋਲਨ ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ ਨੀਟ-ਯੂਜੀ ਪ੍ਰੀਖਿਆ ਵਿੱਚ ਕਥਿਤ ਪੇਪਰ ਲੀਕ ਅਤੇ ਹੋਰ ਅਨਿਯਮਿਤਾਵਾਂ ਤੋਂ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਦੀਆਂ ਸਮੱਸਿਆਵਾਂ ਉੱਤੇ ਕੇਂਦਰਿਤ ਸੀ। ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਨੇ ਇਸ ਗੱਲ ਉੱਤੇ ਗੁੱਸਾ ਜ਼ਾਹਰ ਕੀਤਾ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਭਵਿੱਖ ਨਾਲ ਖੇਡਿਆ ਗਿਆ ਹੈ ਅਤੇ ਸਰਕਾਰ ਤੋਂ ਜਵਾਬਦੇਹੀ ਮੰਗੀ। ਪਰ ਜਿਵੇਂ-ਜਿਵੇਂ ਹਫ਼ਤੇ ਬੀਤਦੇ ਗਏ ਅਤੇ ਖਾਸ ਕਰਕੇ ਜੁਲਾਈ ਮਹੀਨੇ ਵਿੱਚ, ਇਹ ਅੰਦੋਲਨ ਆਪਣੇ ਮੂਲ ਉਦੇਸ਼ ਤੋਂ ਭਟਕ ਗਿਆ। ਇਸ ਲਈ 20 ਜੁਲਾਈ ਨੂੰ “ਸੰਸਦ ਚਲੋ” ਮਾਰਚ ਦੌਰਾਨ ਪੁਲਿਸ ਨਾਲ ਟਕਰਾਅ ਹੋਇਆ, ਲਾਠੀਚਾਰਜ ਅਤੇ ਹੋਰ ਕਾਰਵਾਈਆਂ ਹੋਈਆਂ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਵੀ ਪ੍ਰੋਟੈਸਟ ਜਾਰੀ ਰਿਹਾ, ਪਰ ਇਸ ਵਿੱਚ ਨਵੇਂ ਚਿਹਰੇ ਅਤੇ ਨਵੀਆਂ ਆਵਾਜ਼ਾਂ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਣ ਲੱਗੀਆਂ। ਕੁਝ ਲੋਕ ਇਸ ਨੂੰ ਯੁਵਾ ਲਹਿਰ ਜਾਂ “ਕਾਕਰੋਚ ਜਨਤਾ ਪਾਰਟੀ” ਵਜੋਂ ਪੇਸ਼ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਜਮੀਨੀ ਹਕੀਕਤ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਇਸ ਵਿੱਚ ਖੱਬੇ-ਪੱਖੀ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਸੰਗਠਨਾਂ ਅਤੇ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਤੱਤਾਂ ਦਾ ਪ੍ਰਭਾਵ ਵਧਦਾ ਗਿਆ ਹੈ।

ਇਸ ਧਰਨੇ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਚਿੰਤਾਜਨਕ ਗੱਲ ਇਹ ਸੀ ਕਿ ਨੀਟ ਲੀਕ ਵਰਗੀ ਗੰਭੀਰ ਮੁੱਦੇ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ ਹੋਰ ਵਿਖੰਡਨਕਾਰੀ ਨਾਰੇ ਅਤੇ ਗਤੀਵਿਧੀਆਂ ਉੱਭਰ ਆਈਆਂ ਸਨ। ਰਿਪੋਰਟਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਇੱਥੇ “ਆਜ਼ਾਦੀ” ਵਰਗੇ ਨਾਰੇ ਲਗਾਏ ਗਏ, ਜੋ ਕਿ ਕਈ ਵਾਰ ਦੇਸ਼ ਵਿਰੋਧੀ ਤੱਤਾਂ ਵੱਲੋਂ ਵਰਤੇ ਜਾਣ ਵਾਲੇ ਨਾਅਰੇ ਹਨ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਕਸ਼ਮੀਰ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਮੁੱਦਿਆਂ, ਆਰਟੀਕਲ 370 ਦੀ ਬਹਾਲੀ, ਉਮਰ ਖਾਲਿਦ ਵਰਗੀਆਂ ਹਸਤੀਆਂ ਦੀ ਰਿਹਾਈ ਅਤੇ ਹੋਰ ਅਜਿਹੇ ਨਾਰੇ ਵੀ ਸੁਣੇ ਗਏ ਸਨ ਜੋ ਸਿੱਧਾ ਦੇਸ਼ ਦੀ ਏਕਤਾ ਅਤੇ ਅਖੰਡਤਾ ਉੱਤੇ ਸਵਾਲ ਖੜ੍ਹੇ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਹਿੰਦੂ ਧਰਮ ਅਤੇ ਇਸ ਨਾਲ ਜੁੜੀਆਂ ਹਸਤੀਆਂ ਨੂੰ ਬਦਨਾਮ ਕਰਨ ਵਾਲੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਵੀ ਉੱਭਰੀਆਂ। ਕੁਝ ਥਾਵਾਂ ਤੇ ਦੇਵੀ-ਦੇਵਤਾਵਾਂ ਨਾਲ ਜੁੜੀਆਂ ਬੇਤੁਕੀਆਂ ਅਤੇ ਅਪਮਾਨਜਨਕ ਟਿੱਪਣੀਆਂ, ਆਰਐੱਸਐੱਸ ਵਿਰੁੱਧ ਨਾਅਰੇ, ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਵਿਰੁੱਧ ਘਿਣਾਉਣੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਅਤੇ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਹੋਰ ਗਤੀਵਿਧੀਆਂ ਨੇ ਇਸ ਅੰਦੋਲਨ ਨੂੰ ਇੱਕ ਨਵਾਂ ਰੂਪ ਦਿੱਤਾ। ਇਹ ਸਭ ਉਸ ਵਕਤ ਹੋ ਰਿਹਾ ਸੀ ਜਦੋਂ ਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਧਾਰਮਿਕ ਸਦਭਾਵਨਾ ਅਤੇ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਏਕਤਾ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਲੋੜ ਹੈ।

ਇਸ ਤੋਂ ਵੀ ਵਧ ਕੇ ਚਿੰਤਾ ਦੀ ਗੱਲ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਇਸ ਧਰਨੇ ਵਿੱਚ ਅਜਿਹੀਆਂ ਹਸਤੀਆਂ ਅਤੇ ਸਮੂਹਾਂ ਨੂੰ ਮੌਕਾ ਮਿਲਿਆ ਹੈ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਉੱਤੇ ਪਹਿਲਾਂ ਤੋਂ ਹੀ ਦੇਸ਼ ਵਿਰੋਧੀ ਅਤੇ ਹਿੰਦੂ ਵਿਰੋਧੀ ਰਵੱਈਏ ਦੇ ਆਰੋਪ ਲੱਗਦੇ ਰਹੇ ਹਨ। ਖੱਬੇ-ਪੱਖੀ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਸੰਗਠਨਾਂ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਕੁਝ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਕਾਰਕੁੰਨਾਂ ਤੱਕ, ਇਸ ਅੰਦੋਲਨ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਹਾਜ਼ਰੀ ਨੇ ਇਸ ਪ੍ਰੋਟੈਸਟ ਦੀ ਸ਼ੁੱਧਤਾ ਉੱਤੇ ਸਵਾਲ ਖੜ੍ਹੇ ਕੀਤੇ ਹਨ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਨਿਹੰਗ ਸਿੱਖਾਂ ਨਾਲ ਹੋਏ ਟਕਰਾਅ ਵਰਗੀਆਂ ਘਟਨਾਵਾਂ ਨੇ ਵੀ ਇਸ ਅੰਦੋਲਨ ਨੂੰ ਇੱਕ ਅਜਿਹਾ ਰੂਪ ਦਿੱਤਾ ਹੈ ਜੋ ਸਿਰਫ਼ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਦੀ ਸਮੱਸਿਆ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਨਹੀਂ ਰਿਹਾ। ਇੱਕ ਪਾਸੇ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਆਪਣੀਆਂ ਮੰਗਾਂ ਲਈ ਬੈਠੇ ਹਨ, ਉੱਥੇ ਹੀ ਬਾਹਰੀ ਤੱਤਾਂ ਵੱਲੋਂ ਇਸ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਏਜੈਂਡੇ ਲਈ ਵਰਤਣ ਦੀਆਂ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ਾਂ ਹੋ ਰਹੀਆਂ ਸਨ। ਰਾਤ ਦੇ ਵੇਲੇ ਡਾਂਸ ਪਾਰਟੀ ਵਰਗੀਆਂ ਗਤੀਵਿਧੀਆਂ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਗੰਭੀਰ ਚਰਚਾ ਦੀ ਥਾਂ ਉੱਤੇ ਵਿਵਾਦਿਤ ਨਾਅਰਿਆਂ ਤੱਕ, ਇਹ ਸਭ ਇਸ ਗੱਲ ਦਾ ਸੰਕੇਤ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਅੰਦੋਲਨ ਆਪਣੇ ਮੂਲ ਸਿਧਾਂਤ ਤੋਂ ਭਟਕ ਚੁੱਕਾ ਸੀ।

ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਪਾਰਟੀਆਂ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਇਸ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੇਰੇ ਸਪਸ਼ਟ ਸੀ। ਵਿਰੋਧੀ ਧਿਰਾਂ, ਖਾਸ ਕਰਕੇ ਕਾਂਗਰਸ ਅਤੇ ਹੋਰ ਖੱਬੇ-ਪੱਖੀ ਸਮੂਹ, ਇਸ ਅੰਦੋਲਨ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਏਜੈਂਡੇ ਲਈ ਵਰਤ ਰਹੀਆਂ ਸਨ। ਰਾਹੁਲ ਗਾਂਧੀ ਵਰਗੇ ਆਗੂਆਂ ਵੱਲੋਂ ਇਸ ਵਿੱਚ ਸਰਗਰਮੀ ਅਤੇ ਇਸ ਨੂੰ ਸਰਕਾਰ ਵਿਰੁੱਧ ਇੱਕ ਵੱਡਾ ਮੁੱਦਾ ਬਣਾਉਣ ਦੀਆਂ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ਾਂ ਨੇ ਇਸ ਨੂੰ ਇੱਕ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਖੇਡ ਵਿੱਚ ਬਦਲ ਦਿੱਤਾ। ਜਦੋਂ ਕਿ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਪੀਐੱਮ ਮੋਦੀ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਵਿੱਚ ਫਾਸਟ-ਟ੍ਰੈਕ ਅਦਾਲਤਾਂ ਬਣਾਉਣ ਅਤੇ ਸਖ਼ਤ ਕਾਰਵਾਈ ਦਾ ਐਲਾਨ ਕੀਤਾ ਸੀ, ਤਦ ਵੀ ਪ੍ਰੋਟੈਸਟਰ ਇਸ ਨੂੰ ਨਜ਼ਰਅੰਦਾਜ਼ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ ਖਾਸ ਮੰਤਰੀ ਦਾ ਅਸਤੀਫਾ ਮੰਗ ਰਹੇ ਸਨ। ਇਹ ਸਭ ਇਸ ਗੱਲ ਵੱਲ ਇਸ਼ਾਰਾ ਕਰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਸ ਅੰਦੋਲਨ ਨੂੰ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਦੀ ਭਲਾਈ ਲਈ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਲਾਭ ਲਈ ਵਰਤਿਆ ਜਾ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀ ਰਾਜਨੀਤੀ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਦੀਆਂ ਅਸਲੀ ਸਮੱਸਿਆਵਾਂ ਨੂੰ ਹੱਲ ਕਰਨ ਦੀ ਥਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਇੱਕ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਹਥਿਆਰ ਵਜੋਂ ਵਰਤਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਵਿਖੰਡਨ ਫੈਲਾਉਂਦੀ ਹੈ।

ਇਸ ਧਰਨੇ ਵਿੱਚ ਹੋਰ ਵੀ ਕਈ ਘਟੀਆ ਹਰਕਤਾਂ ਸਾਹਮਣੇ ਆਈਆਂ। ਇੱਕ ਪਾਸੇ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਗਰਮੀ ਵਿੱਚ ਬੈਠੇ ਸਨ ਅਤੇ ਭੋਜਨ ਵਾਲੰਟੀਅਰਾਂ ਤੋਂ ਮਦਦ ਲੈ ਰਹੇ ਸਨ, ਉੱਥੇ ਹੀ ਬਾਹਰੀ ਤੱਤਾਂ ਵੱਲੋਂ ਇਸ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਏਜੈਂਡੇ ਲਈ ਵਰਤਣ ਦੀਆਂ ਰਿਪੋਰਟਾਂ ਹਨ। ਹਿੰਦੂਵਾਦ ਨੂੰ ਬਦਨਾਮ ਕਰਨ ਵਾਲੀਆਂ ਗੱਲਾਂ, ਸਮਾਜ ਨੂੰ ਧਾਰਮਿਕ ਆਧਾਰ ਉੱਤੇ ਵੰਡਣ ਵਾਲੀਆਂ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ਾਂ ਅਤੇ ਦੇਸ਼ ਦੀ ਏਕਤਾ ਉੱਤੇ ਸਵਾਲ ਉਠਾਉਣ ਵਾਲੇ ਨਾਅਰੇ ਇਸ ਗੱਲ ਦਾ ਸਬੂਤ ਹਨ ਕਿ ਇਹ ਅੰਦੋਲਨ ਹੁਣ ਸਿਰਫ਼ ਪ੍ਰੀਖਿਆ ਲੀਕ ਤੱਕ ਸੀਮਿਤ ਨਹੀਂ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਇਸ ਨੇ ਇੱਕ ਅਜਿਹਾ ਰੂਪ ਧਾਰਨ ਕਰ ਲਿਆ ਸੀ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਹਿੱਤਾਂ ਨਾਲੋਂ ਵਿਅਕਤੀਗਤ ਜਾਂ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਹਿੱਤ ਵਧੇਰੇ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਬਣ ਗਏ ਸਨ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਗਤੀਵਿਧੀਆਂ ਨਾ ਸਿਰਫ਼ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਦੀ ਇਮਾਨਦਾਰੀ ਉੱਤੇ ਸਵਾਲ ਖੜ੍ਹਾ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ, ਸਗੋਂ ਸਮੁੱਚੇ ਸਮਾਜ ਲਈ ਖਤਰਨਾਕ ਹਨ।

ਇਸ ਸਭ ਨੂੰ ਧਿਆਨ ਵਿੱਚ ਰੱਖਦਿਆਂ ਇਸ ਧਰਨੇ ਨੂੰ “ਨੀਚ ਪ੍ਰੋਟੈਸਟ” ਕਿਹਾ ਜਾਣਾ ਬਿਲਕੁਲ ਜਾਇਜ਼ ਹੈ। ਇੱਕ ਅੰਦੋਲਨ ਜੋ ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਦੀਆਂ ਜਾਇਜ਼ ਮੰਗਾਂ ਲਈ ਸੀ, ਉਹ ਜਦੋਂ ਘਟੀਆ ਰਾਜਨੀਤੀ, ਵਿਖੰਡਨਕਾਰੀ ਨਾਅਰਿਆਂ, ਹਿੰਦੂ ਵਿਰੋਧੀ ਰਵੱਈਏ ਅਤੇ ਦੇਸ਼ ਵਿਰੋਧੀ ਤੱਤਾਂ ਦਾ ਮੰਚ ਬਣ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਇਸ ਨੂੰ ਉੱਚਾ ਨਾਮ ਦੇਣਾ ਇਸ ਦੀ ਅਸਲੀਅਤ ਨਾਲ ਧੋਖਾ ਹੋਵੇਗਾ। ਨੀਚ ਇਸ ਲਈ ਕਿਉਂਕਿ ਇਸ ਨੇ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਦੀਆਂ ਅਸਲੀ ਸਮੱਸਿਆਵਾਂ ਨੂੰ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਲਾਭ ਲਈ ਵਰਤਿਆ, ਹਿੰਦੂ ਧਰਮ ਅਤੇ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਏਕਤਾ ਨੂੰ ਬਦਨਾਮ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਇੱਕ ਗੰਭੀਰ ਮੁੱਦੇ ਨੂੰ ਇੱਕ ਘਟੀਆ ਖੇਡ ਵਿੱਚ ਬਦਲ ਦਿੱਤਾ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਦੇਸ਼ ਦੇ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ ਦੀ ਮਾਤਾ ਵਿਰੁਧ ਅਭੱਦਰ ਭਾਸ਼ਾ ਦੀ ਹੱਦਾਂ ਟੱਪ ਕੇ ਦੇਸ਼ ਦੀਆਂ ਨੌਜਾਵਾਨ ਧੀਆਂ ਵੱਲੋਂ ਟਿੱਪਣੀਆਂ ਕੀਤੀਆਂ ਗਈਆਂ, ਜੋ ਕਿ ਬੇਹੱਦ ਨਿੰਦਣਯੋਗ ਸੀ।ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਸਟੇਜ ਤੋਂ ਮਹਿਲਾ ਸਪੋਕਸ ਪਰਸਨ ਵੱਲੋਂ ਆਪਣੇ ਪ੍ਰਾਈਵੇਟ ਪਾਰਟਸ ਵੱਲ ਇਸ਼ਾਰਾ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ” ਮੇਰਾ ਲਿੰਗ ਮੇਰੀ ਅਜ਼ਾਦੀ” ਦੇ ਅਭੱਦਰ ਨਾਅਰੇ ਲਗਾਏ ਗਏ।ਇਸ ਪੂਰੇ ਪ੍ਰੋਟੈਸਟ ਦੌਰਾਨ ਦੇਸ਼ ਦੀਆਂ ਨੌਜਵਾਨ ਧੀਆਂ ਵੱਲੋਂ ਅਜਿਹੀ ਅਭੱਦਰ ਭਾਸ਼ਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਬੇਹੱਦ ਗੰਦੇ ਨਾਅਰੇ ਲਗਾਏ ਗਏ, ਜਿਹਨਾਂ ਲਈ ਸ਼ਬਦਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਕੇ ਵੀ ਦੱਸਿਆ ਨਹੀਂ ਜਾ ਸਕਦਾ। ਸਰਕਾਰ ਵੱਲੋਂ ਫਾਸਟ-ਟ੍ਰੈਕ ਅਦਾਲਤਾਂ ਵਰਗੀਆਂ ਠੋਸ ਕਾਰਵਾਈਆਂ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਇਸ ਅੰਦੋਲਨ ਦਾ ਰੂਪ ਇਸ ਗੱਲ ਦਾ ਸਬੂਤ ਹੈ ਕਿ ਇਸ ਵਿੱਚ ਕੁਝ ਤੱਤਾਂ ਦਾ ਏਜੈਂਡਾ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਤੋਂ ਵੱਖਰਾ ਸੀ।

ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਦੀਆਂ ਸਮੱਸਿਆਵਾਂ ਹੱਲ ਹੋਣੀਆਂ ਚਾਹੀਦੀਆਂ ਹਨ, ਪਰ ਉਸ ਲਈ ਇੱਕ ਸ਼ਾਂਤ, ਉਦੇਸ਼ਮੁਖੀ ਅਤੇ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਹਿੱਤਾਂ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਅੰਦੋਲਨ ਲੋੜੀਂਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਤੱਕ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਘਟੀਆ ਹਰਕਤਾਂ ਅਤੇ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਖੇਡਾਂ ਚੱਲਦੀਆਂ ਰਹਿਣਗੀਆਂ, ਉਦੋਂ ਤੱਕ ਇਸ ਅੰਦੋਲਨ ਦਾ ਅਸਲੀ ਉਦੇਸ਼ ਪੂਰਾ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦਾ। ਇਸ ਲਈ ਇਸ ਨੂੰ ਇਸ ਦੇ ਅਸਲੀ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਦੇਖਣਾ ਅਤੇ “ਨੀਚ ਪ੍ਰੋਟੈਸਟ” ਵਜੋਂ ਉਜਾਗਰ ਕਰਨਾ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਜੋ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਅਤੇ ਆਮ ਲੋਕ ਇਸ ਦੀਆਂ ਅਸਲੀਅਤਾਂ ਤੋਂ ਵਾਕਿਫ਼ ਹੋ ਸਕਣ ਅਤੇ ਭਵਿੱਖ ਵਿੱਚ ਅਜਿਹੀਆਂ ਗਲਤੀਆਂ ਤੋਂ ਬਚ ਸਕਣ। ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਏਕਤਾ ਅਤੇ ਧਾਰਮਿਕ ਸਦਭਾਵਨਾ ਨੂੰ ਬਰਕਰਾਰ ਰੱਖਣਾ ਹਰ ਇੱਕ ਭਾਰਤੀ ਦਾ ਫਰਜ਼ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਲਈ ਅਜਿਹੇ ਅੰਦੋਲਨਾਂ ਉੱਤੇ ਗਹਿਰੀ ਨਜ਼ਰ ਰੱਖਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।

ਦਿਲ ‘ਚ ਵਸਾ ਕੇ ਰਖੀਂ,ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਿਆਰ ਨੂੰ।
ਤੂੰ ਠੋਕਰਾਂ ਨਾ ਮਾਰੀਂ ਕਿਤੇ,ਮਾਣ ਸਤਿਕਾਰ ਨੂੰ।
ਇਹੋ ਜਿਹੀ ਜੋਤ ਮੁੜ, ਘਰ ‘ਚ ਨਹੀਂ ਜਗਣੀ;
ਕਰ ਲੈ ਤੂੰ ਸੇਵਾ ਫਿਰ, ਮਾਂ ਨਹੀਉਂ ਲੱਭਣੀ।
ਬਾਪੂ ਦੀ ਵੀ ਸਿਰ ਉਤੇ, ਛਾਂ ਨਹੀਉਂ ਲੱਭਣੀ।

ਮਾਂ ਦੀਆਂ ਲੋਰੀਆਂ ਤੂੰ, ਚੰਨਾ ਭੁੱਲ ਜਾਵੀਂ ਨਾ।
ਬਾਪ ਦੀ ਕਮਾਈ ਨੂੰ, ਮਿੱਟੀ ‘ਚ ਮਿਲਾਵੀਂ ਨਾ।
ਤੂੰ ਸ਼ਗਨ ਮਨਾਵੀਂ ਸਾਰੇ, ਕਰੀਂ ਨਾ ਬੇ-ਸ਼ਗਨੀਂ;
ਕਰ ਲੈ ਤੂੰ ਸੇਵਾ ਫਿਰ, ਮਾਂ ਨਹੀਉਂ ਲੱਭਣੀ।
ਬਾਪੂ ਦੀ ਵੀ ਸਿਰ ਉਤੇ, ਛਾਂ ਨਹੀਉਂ ਲੱਭਣੀ।

ਸੁੱਖਾਂ ਦੀਆਂ ਲੜੀਆਂ ਜੋ,ਮਾਪਿਆਂ ਨੇਂ ਗੁੰਦੀਆਂ।
ਕਈ ਆਸਾਂ ਬੱਚਿਆਂ ਤੇ, ਰਖੀਆਂ ਨੇਂ ਹੁੰਦੀਆਂ।
ਮਾੱਪਿਆਂ ਦੀ ਰੀਝ ਨਾ ਤੂੰ, ਮਿੱਟੀ ਵਿਚ ਦੱਬਣੀ;
ਕਰ ਲੈ ਤੂੰ ਸੇਵਾ ਫਿਰ, ਮਾਂ ਨਹੀਉਂ ਲੱਭਣੀ।
ਬਾਪੂ ਦੀ ਵੀ ਸਿਰ ਉਤੇ, ਛਾਂ ਨਹੀਉਂ ਲੱਭਣੀ।

ਤੇਰੇ ਘਰ ਰੱਬ ਤੋਂ , ਪਿਆਰੇ ਮਾਂ – ਬਾਪ ਨੇ।
ਕਿਉਂ ਹੁਣ ਬੁਢ੍ਹੇ ਮਾਪੇ, ਤੇਰੇ ਲਈ ਸਰਾਪ ਨੇ।
ਕਰੋ ਮਾਪਿਆ ਦੀ ਸੇਵਾ,ਤੱਤੀ ਵਾ ਨਹੀ ਲਗਣੀਂ,
ਬਾਪੂ ਦੀ ਵੀ ਸਿਰ ਉਤੇ, ਛਾਂ ਨਹੀਉਂ ਲੱਭਣੀ।
ਕਰ ਲੈ ਤੂੰ ਸੇਵਾ ਫਿਰ, ਮਾਂ ਨਹੀਉਂ ਲੱਭਣੀ।

ਮਾਤਾ-ਪਿਤਾ ਨੂੰ ਕਦੇ, ਦਿਲ ਚੋਂ ਭੁੱਲਾਇਉ ਨਾ।
ਬਜ਼ੁਰਗਾਂ ਤੇ ਭੁੱਲ ਕੇ ਵੀ,ਕਹਿਰ ਕਮਾਇਉ ਨਾ।
ਮਾਪਿਆਂ ਤੋਂ ਠੰਡੀ “ਸੁਹਲ” ਵਾ ਨਹੀ ਵਗਣੀ,
ਵਿਹੜੇ ਵਿਚ ਬੈਠੀ ਤੈਨੂੰ, ਮਾਂ ਨਹੀਉਂ ਲੱਭਣੀ।
ਬਾਪੂ ਦੀ ਵੀ ਸਿਰ ਉਤੇ, ਛਾਂ ਨਹੀਉਂ ਲੱਭਣੀ।

ਗਏ ਸਨ। ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ ਹੀ ਬਤੌਰ ਆਜ਼ਾਦ ਉਮੀਦਵਾਰ ਚੋਣ ਜਿੱਤਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸੁਰਜੀਤ ਸਿੰਘ ਬਰਨਾਲਾ ਦੀ ਵਜ਼ਾਰਤ ਵਿਚ ਗ੍ਰਹਿ ਰਾਜ ਮੰਤਰੀ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ। ਉਹ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਸਿੰਘ ਬਾਦਲ ਮੁੱਖ ਮੰਤਰੀ ਦੀ ਸਰਕਾਰ ਵਿੱਚ ਵੀ ਦੋ ਵਾਰ ਮੰਤਰੀ ਰਹੇ ਸਨ। ਪੰਜਾਬ ਸਰਕਾਰ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਵਿੱਤ, ਯੋਜਨਾ, ਗ੍ਰਹਿ ਅਤੇ ਸਹਿਕਾਰਤਾ ਸਮੇਤ ਕਈ ਅਹਿਮ ਵਿਭਾਗਾਂ ਦੀ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਸੰਭਾਲੀ। ਖਾਸ ਤੌਰ ’ਤੇ ਵਿੱਤ ਮੰਤਰੀ ਵਜੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪਛਾਣ ਇੱਕ ਗੰਭੀਰ, ਪੜ੍ਹੇ-ਲਿਖੇ ਅਤੇ ਅੰਕੜਿਆਂ ਤੇ ਨੀਤੀਆਂ ਨੂੰ ਸਮਝਣ ਵਾਲੇ ਸਿਆਸਤਦਾਨ ਵਜੋਂ ਬਣੀ। ਕੈਪਟਨ ਕੰਵਲਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦੀ ਸਿਆਸਤ ਦਾ ਇੱਕ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਪੱਖ ਇਹ ਸੀ ਕਿ ਉਹ ਸਿਰਫ਼ ਸਿਆਸੀ ਨਾਅਰਿਆਂ ਤੱਕ ਸੀਮਤ ਰਹਿਣ ਦੀ ਬਜਾਏ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਨ ਅਤੇ ਨੀਤੀ-ਨਿਰਮਾਣ ਦੇ ਮਸਲਿਆਂ ਨੂੰ ਗੰਭੀਰਤਾ ਨਾਲ ਲੈਂਦੇ ਸਨ। ਸਹਿਕਾਰਤਾ ਖੇਤਰ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਡੂੰਘੀ ਦਿਲਚਸਪੀ ਅਤੇ ਪੇਂਡੂ ਅਰਥਚਾਰੇ ਨੂੰ ਮਜ਼ਬੂਤ ਕਰਨ ਦੀ ਸੋਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਜਨਤਕ ਜੀਵਨ ਦਾ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਹਿੱਸਾ ਸੀ।

ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸ਼ਖ਼ਸੀਅਤ ਵਿੱਚ ਸਿਆਸਤਦਾਨ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਇੱਕ ਸਿਪਾਹੀ ਵਾਲਾ ਅਨੁਸ਼ਾਸਨ ਵੀ ਨਜ਼ਰ ਆਉਂਦਾ ਸੀ। ਉਹ ਸਪੱਸ਼ਟ ਗੱਲ ਕਰਨ ਅਤੇ ਆਪਣੀ ਗੱਲ ਨੂੰ ਤਰਕ ਨਾਲ ਰੱਖਣ ਲਈ ਜਾਣੇ ਜਾਂਦੇ ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਲੋਕ ਅਕਸਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸਾਦਗੀ ਅਤੇ ਲੋਕਾਂ ਨਾਲ ਸਿੱਧੇ ਸੰਪਰਕ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਇਹੀ ਕਾਰਨ ਹੈ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਇਸ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚੋਂ ਅਲਵਿਦਾ ਲੈਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਲੋਕਪ੍ਰਿਯਤਾ ਕਾਇਮ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਉਹ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਗ੍ਰਹਿ ਰਾਜ ਮੰਤਰੀ ਸਨ, ਉਹ ਸਮਾਂ ਬੜਾ ਅਸਥਿਰਤਾ ਵਾਲਾ ਅਤੇ ਨਾਜ਼ੁਕ ਸੀ। ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਹਾਲਾਤ ਬਹੁਤੇ ਚੰਗੇ ਨਹੀਂ ਸਨ। ਗ੍ਰਹਿ ਮੰਤਰੀ ਹੁੰਦਿਆਂ ਹੋਇਆਂ ਵੀ ਪੁਲਿਸ ਕੇਂਦਰ ਦੇ ਇਸ਼ਾਰੇ ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਹੁਕਮਾਂ ਨੂੰ ਅਣਡਿਠ ਕਰਦੀ ਸੀ, ਪ੍ਰੰਤੂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਇਕ ਸਾਬਕਾ ਫੌਜੀ ਅਧਿਕਾਰੀ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਆਪਣੀ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਸੰਜਮ ਅਤੇ ਕਾਬਲੀਅਤ ਨਾਲ ਅਜਿਹੀ ਨਿਭਾਈ ਸੀ, ਜਿਸ ਕਰਕੇ ਉਹ ਸਫਲ ਹੋਏ ਸਨ। ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਮਕਬੂਲ ਹੋਣ ਲਈ ਨੇਤਾਵਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਇਮਾਨਦਾਰੀ ਤੇ ਕਾਬਲੀਅਤ ਦਾ ਸਬੂਤ ਦੇਣਾ ਪੈਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਸਦੇ ਉਹ ਪ੍ਰਤੀਕ ਸਨ। ਕੈਪਟਨ ਕੰਵਲਜੀਤ ਸਿੰਘ ਸੱਚੇ ਸੁੱਚੇ ਕਿਰਦਾਰ ਵਾਲਾ ਸਿਆਸਤਦਾਨ ਸੀ। ਵਗਾਰ ਕਰਵਾਉਣ ਦਾ ਤਾਂ ਸਵਾਲ ਹੀ ਪੈਦਾ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ ਸੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਟਾਫ ਦਾ ਕੋਈ ਵੀ ਮੈਂਬਰ ਕਿਸੇ ਅਧਿਕਾਰੀ ਨੂੰ ਕੈਪਟਨ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਇਜ਼ਾਜ਼ਤ ਤੋਂ ਬਿਨਾ ਫੋਨ ਵੀ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦਾ ਸੀ। ਸਿਆਸਤ ਵਿਚ ਸੰਜੀਦਗੀ ਅਤੇ ਸਿਆਸੀ ਬਚਨਵੱਧਤਾ ਅਤਿਅੰਤ ਜ਼ਰੂਰ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਪ੍ਰੰਤੂ ਬਹੁਤੇ ਸਿਆਸਤਦਾਨਾ ਵਿਚ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੋਹਾਂ ਨੁਕਤਿਆਂ ਦੀ ਅਣਹੋਂਦ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਸਿਆਸਤ ਨੂੰ ਤਿਗੜਮਬਾਜ਼ੀ ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਿਹੜਾ ਸਿਆਸਤਦਾਨ ਮੌਕਾ ਤਾੜਕੇ ਕਿਸੇ ਵੀ ਢੰਗ ਨਾਲ ਵੋਟਾਂ ਵਟੋਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਉਸਨੂੰ ਅੱਜ ਕਲ੍ਹ ਸਫਲ ਸਿਆਸਤਦਾਨ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਮਰਹੂਮ ਕੈਪਟਨ ਕੰਵਲਜੀਤ ਸਿੰਘ ਪੰਜਾਬ ਦਾ ਅਜਿਹਾ ਸਿਆਸਤਦਾਨ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਇਕੱਲੇ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕੇ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਨਾਲ ਹੀ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਉਹ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਹਰ ਇਲਾਕੇ ਵਿੱਚ ਪੂਰੀ ਬਚਨਵੱਧਤਾ ਨਾਲ ਵਿਕਾਸ ਕਰਵਾਉਂਦੇ ਸਨ। ਆਪਣੀ ਨੌਕਰੀ ਦੌਰਾਨ ਮੰਤਰੀਆਂ ਨੂੰ ਮੈਂ ਖ਼ੁਦ ਵੇਖਿਆ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਆਪਣੇ ਹਲਕੇ ਦੇ ਕੰਮ ਕਾਰਾਂ ਦੀਆਂ ਸਿਫਾਰਸ਼ਾਂ ਕਰਨ ਲਈ ਮੁੱਖ ਸਕੱਤਰ ਅਤੇ ਵਿਭਾਗੀ ਸਕੱਤਰਾਂ ਦੇ ਦਫ਼ਤਰਾਂ ਵਿਚ ਜਾ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕਹਿੰਦੇ ਸਨ, ਪ੍ਰੰਤੂ ਕੈਪਟਨ ਕੰਵਲਜੀਤ ਸਿੰਘ ਮੁੱਖ ਸਕੱਤਰ ਸਮੇਤ ਸਾਰੇ ਅਧਿਕਾਰੀਆਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਕੋਲ ਬੁਲਾਕੇ ਕੰਮ ਕਰਵਾਉਂਦੇ ਸਨ। ਅਧਿਕਾਰੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪੂਰਾ ਸਤਿਕਾਰ ਦਿੰਦੇ ਸਨ। ਕੈਪਟਨ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਸਿਆਸਤ ਪਾਰਦਰਸ਼ੀ ਸੀ, ਇਸ ਲਈ ਮੈਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਕੋਲ ਮੁੱਖ ਸਕੱਤਰ ਅਤੇ ਮੰਤਰੀ ਆਪ ਆਕੇ ਹੁਕਮ ਲੈਂਦੇ ਵੇਖੇ ਹਨ। ਇਥੋਂ ਤੱਕ ਕਿ ਜੇਕਰ ਉਹ ਪਹਿਲਾਂ ਕਿਸੇ ਵਿਅਕਤੀ ਨਾਲ ਗੱਲ ਕਰ ਰਹੇ ਹੁੰਦੇ ਤਾਂ ਗੱਲ ਮੁਕੰਮਲ ਕਰਕੇ ਹੀ ਮੰਤਰੀ ਜਾਂ ਮੁੱਖ ਸਕੱਤਰ ਨੂੰ ਮਿਲਦੇ ਸਨ।

ਕੈਪਟਨ ਕੰਵਲਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦਾ ਜਨਮ ਦਾਰਾ ਸਿੰਘ ਐਡਵੋਕੇਟ ਦੇ ਘਰ 1 ਸਤੰਬਰ 1942 ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ 1971 ਵਿੱਚ ਬੰਗਲਾਦੇਸ਼ ਲਿਬਰੇਸ਼ਨ ਜੰਗ ਵਿੱਚ ਹਿੱਸਾ ਲਿਆ। ਕੈਪਟਨ ਕੰਵਲਜੀਤ ਸਿੰਘ ਨੇ 1972 ਵਿੱਚ ਫ਼ੌਜ ਵਿੱਚੋਂ ਸੇਵਾ ਮੁਕਤੀ ਲੈ ਲਈ ਸੀ। ਫਿਰ ਉਹ ਸਿਆਸਤ ਵਿੱਚ ਆ ਗਏ ਤੇ ਸੁਰਜੀਤ ਸਿੰਘ ਬਰਨਾਲਾ ਅਤੇ ਪਰਕਾਸ਼ ਸਿੰਘ ਬਾਦਲ ਮੁੱਖ ਮੰਤਰੀ ਦੀ ਵਜ਼ਾਰਤ ਵਿੱਚ ਗ੍ਰਹਿ, ਵਿਤ, ਯੋਜਨਾ ਤੇ ਸਹਿਕਾਰਤਾ ਵਿਭਾਗ ਦੇ ਮੰਤਰੀ ਰਹੇ ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਜੱਦੀ ਪਿੰਡ ਅਮਲੋਹ ਨੇੜੇ ਸਲਾਣਾ ਹੈ। ਦਾਰਾ ਸਿੰਘ ਐਡਵੋਕੇਟ ਵੀ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਮੰਤਰੀ ਰਹੇ ਹਨ। ਕੈਪਟਨ ਕੰਵਲਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦਾ ਵਿਆਹ ਸਰਬਜੀਤ ਕੌਰ ਨਾਲ ਹੋਇਆ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਇੱਕ ਲੜਕਾ ਜਸਜੀਤ ਸਿੰਘ ਬੰਨੀ ਅਤੇ ਇੱਕ ਲੜਕੀ ਮਨਪ੍ਰੀਤ ਕੌਰ ਡੌਲੀ ਹੈ। ਅੱਜ ਕਲ੍ਹ ਮਨਪ੍ਰੀਤ ਕੌਰ ਡੌਲੀ ਕੈਪਟਨ ਕੰਵਲਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਡੇਰਾ ਬਸੀ ਹਲਕੇ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਬਾਖ਼ੂਬੀ ਵਿਚਰ ਰਹੀ ਹੈ। ਕੈਪਟਨ ਕੰਵਲਜੀਤ ਸਿੰਘ 29 ਮਾਰਚ 2009 ਨੂੰ ਸਵਰਗਵਾਸ ਹੋ ਗਏ ਸਨ।

ਭਾਈ ਕਾਨ੍ਹ ਸਿੰਘ ਨਾਭਾ ਦਾ ਜਨਮ 30 ਅਗਸਤ 1861 ਈ. ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨਾਨਕੇ ਘਰ, ਰਿਆਸਤ ਪਟਿਆਲਾ ਦੇ ਪਿੰਡ ਬਨੇਰਾ ਖੁਰਦ ਵਿਖੇ ਮਾਤਾ ਹਰਿ ਕੌਰ ਦੀ ਕੁੱਖੋਂ ਹੋਇਆ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਪਰਿਵਾਰ ਧਾਰਮਿਕਤਾ, ਸੇਵਾ ਅਤੇ ਰਿਆਸਤੀ ਪਰੰਪਰਾ ਨਾਲ ਡੂੰਘੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜੁੜਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪੂਰਵਜ ਬਾਬਾ ਨੌਧ ਸਿੰਘ ਪਿੰਡ ਪਿੱਥੋ, ਬਠਿੰਡਾ ਦੇ ਪਤਵੰਤੇ ਵਿਅਕਤੀ ਸਨ ਅਤੇ ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦੇ ਮੁਸਾਹਿਬ ਵੀ ਰਹੇ। ਇਸੇ ਵਿਰਾਸਤ ਨੂੰ ਅੱਗੇ ਵਧਾਉਂਦਿਆਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਿਤਾ ਬਾਬਾ ਨਾਰਾਇਣ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ ਨਾਭਾ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸਕ ਗੁਰ-ਅਸਥਾਨ ਡੇਰਾ ਬਾਬਾ ਅਜਾਪਾਲ ਸਿੰਘ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕੀਤੀ।

ਬਾਬਾ ਨਾਰਾਇਣ ਸਿੰਘ ਜੀ ਉੱਚ ਧਾਰਮਿਕ ਬਿਰਤੀ ਅਤੇ ਅਸਾਧਾਰਣ ਯਾਦ-ਸ਼ਕਤੀ ਦੇ ਮਾਲਕ ਸਨ। ਗੁਰਬਾਣੀ ਪ੍ਰਤੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਗਹਿਰੀ ਲਗਨ ਅਤੇ ਅਨੁਸ਼ਾਸਿਤ ਜੀਵਨ-ਚਰਿਆ ਨੇ ਬਾਲ ਕਾਨ੍ਹ ਸਿੰਘ ਦੇ ਮਨ ਉੱਤੇ ਡੂੰਘਾ ਅਸਰ ਪਾਇਆ। ਗਿਆਨ ਦੀ ਤ੍ਰੇਹ, ਅਧਿਐਨ ਦੀ ਲਗਨ ਅਤੇ ਸੁਚੱਜੀ ਜੀਵਨ-ਰਹਿਣੀ ਦੀ ਬੁਨਿਆਦ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਘਰ ਦੇ ਇਸੇ ਧਾਰਮਿਕ ਅਤੇ ਸੰਸਕਾਰਮਈ ਵਾਤਾਵਰਣ ਵਿੱਚੋਂ ਮਿਲੀ।

ਭਾਈ ਕਾਨ੍ਹ ਸਿੰਘ ਦੀ ਵਿੱਦਿਆ-ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਕਿਸੇ ਇੱਕ ਵਿਸ਼ੇ ਜਾਂ ਇੱਕ ਗੁਰੂ ਤੱਕ ਸੀਮਿਤ ਨਹੀਂ ਰਹੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਭਾਈ ਭੂਪ ਸਿੰਘ, ਭਾਈ ਰਾਮ, ਭਾਈ ਭਗਵਾਨ ਸਿੰਘ ਦੁੱਗ, ਜਵਾਹਰ ਸਿੰਘ, ਪੰਡਿਤ ਸ਼੍ਰੀਧਰ, ਬੰਸੀਧਰ, ਭਾਈ ਵੀਰ ਸਿੰਘ ਜਲਾਲਕੇ, ਬਾਵਾ ਕਲਿਆਣ ਦਾਸ ਅਤੇ ਮਹੰਤ ਗੱਜਾ ਸਿੰਘ ਵਰਗੇ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਕੋਲੋਂ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਦੀ ਸਿੱਖਿਆ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ। ਦਿੱਲੀ ਅਤੇ ਲਖਨਊ ਦੇ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਪਾਸੋਂ ਫ਼ਾਰਸੀ ਦਾ ਅਧਿਐਨ ਕੀਤਾ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸੰਗੀਤ, ਬਾਗਬਾਨੀ, ਸੈਰ-ਸਪਾਟੇ ਅਤੇ ਕੁਦਰਤ ਨਾਲ ਵੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਲਗਾਅ ਸੀ। ਇਸੇ ਕਾਰਨ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਵਿਦਵਤਾ ਕੇਵਲ ਪੁਸਤਕੀ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਅਨੁਭਵ ਅਤੇ ਜੀਵਨ-ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਸੀ।

ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਾਹਿਤਕ ਜੀਵਨ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ‘ਰਾਜ ਧਰਮ’ (1884) ਨਾਲ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ‘ਟੀਕਾ ਜੈਮਨੀ ਅਸਵਮੇਧ’, ‘ਨਾਟਕ ਭਾਵਾਰਥ ਦੀਪਿਕਾ’ ਅਤੇ ‘ਟੀਕਾ ਵਿਸ਼ਨੂੰ ਪੁਰਾਣ’ ਵਰਗੀਆਂ ਰਚਨਾਵਾਂ ਸਾਹਮਣੇ ਆਈਆਂ। ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਸਿੰਘ ਸਭਾ ਲਹਿਰ ਦੀ ਜਾਗ੍ਰਿਤ ਚੇਤਨਾ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਕਲਮ ਨੂੰ ਨਵੀਂ ਦਿਸ਼ਾ ਦਿੱਤੀ। ਹੁਣ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਲਿਖਤ ਦਾ ਕੇਂਦਰ ਸਿੱਖ ਸਿਧਾਂਤਾਂ ਦੀ ਸਪੱਸ਼ਟ ਵਿਆਖਿਆ, ਸਿੱਖ ਪਛਾਣ ਦੀ ਮਜ਼ਬੂਤੀ ਅਤੇ ਗੁਰਮਤਿ ਦੀ ਮੂਲ ਭਾਵਨਾ ਨੂੰ ਉਜਾਗਰ ਕਰਨਾ ਬਣ ਗਿਆ।

ਇਸੇ ਦੌਰ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ‘ਹਮ ਹਿੰਦੂ ਨਹੀਂ’, ‘ਗੁਰਮਤ ਪ੍ਰਭਾਕਰ’, ‘ਗੁਰਮਤ ਸੁਧਾਕਰ’, ‘ਸੱਦ ਕਾ ਪਰਮਾਰਥ’ ਅਤੇ ‘ਗੁਰੁ ਗਿਰਾ ਕਸੌਟੀ’ ਵਰਗੀਆਂ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਪੁਸਤਕਾਂ ਦੀ ਰਚਨਾ ਕੀਤੀ। ਖ਼ਾਸ ਤੌਰ ’ਤੇ ‘ਹਮ ਹਿੰਦੂ ਨਹੀਂ’ ਨੇ ਸਿੱਖ ਧਾਰਮਿਕ ਪਛਾਣ ਸਬੰਧੀ ਚੱਲ ਰਹੇ ਬੌਧਿਕ ਵਿਚਾਰ-ਵਿਮਰਸ਼ ਨੂੰ ਇੱਕ ਮਜ਼ਬੂਤ ਸਿਧਾਂਤਕ ਆਧਾਰ ਦਿੱਤਾ। ਇਸ ਰਚਨਾ ਰਾਹੀਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਤਰਕ, ਇਤਿਹਾਸਕ ਸੰਦਰਭ ਅਤੇ ਧਾਰਮਿਕ ਅਧਿਐਨ ਦੇ ਆਧਾਰ ’ਤੇ ਸਿੱਖ ਪਰੰਪਰਾ ਦੀ ਵਿਲੱਖਣਤਾ ਨੂੰ ਉਜਾਗਰ ਕੀਤਾ।

ਭਾਈ ਕਾਨ੍ਹ ਸਿੰਘ ਨਾਭਾ ਦੀ ਵਿਦਵਤਾ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਸ਼ਿਖਰ ‘ਗੁਰੁਸ਼ਬਦ ਰਤਨਾਕਰ ਮਹਾਨ ਕੋਸ਼’ ਹੈ। 1930 ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਇਹ ਗ੍ਰੰਥ ਕੇਵਲ ਇੱਕ ਸ਼ਬਦ-ਕੋਸ਼ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਸਿੱਖ ਧਰਮ, ਗੁਰਬਾਣੀ, ਪੰਜਾਬੀ ਭਾਸ਼ਾ, ਇਤਿਹਾਸ, ਦਰਸ਼ਨ, ਭੂਗੋਲ ਅਤੇ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਦਾ ਵਿਸ਼ਾਲ ਗਿਆਨ-ਭੰਡਾਰ ਹੈ। ਇਸ ਮਹਾਨ ਰਚਨਾ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਵਰ੍ਹਿਆਂ ਦੀ ਖੋਜ, ਸੰਦਰਭ-ਸੰਗ੍ਰਹਿ, ਅਧਿਐਨ ਅਤੇ ਅਸਾਧਾਰਣ ਮਿਹਨਤ ਸਮਾਈ ਹੋਈ ਹੈ।

‘ਮਹਾਨ ਕੋਸ਼’ ਦੇ ਪੰਨੇ ਪਲਟਦਿਆਂ ਇਹ ਮਹਿਸੂਸ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇੱਕ ਮਨੁੱਖ ਨੇ ਆਪਣੀ ਸਮੁੱਚੀ ਜੀਵਨ-ਊਰਜਾ ਨੂੰ ਗਿਆਨ ਦੇ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿੱਚ ਰੂਪਾਂਤਰਿਤ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਹੋਵੇ। ਅੱਜ ਵੀ ਗੁਰਬਾਣੀ, ਗੁਰਮਤਿ, ਪੰਜਾਬੀ ਭਾਸ਼ਾ ਅਤੇ ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸ ਦੇ ਖੋਜਾਰਥੀਆਂ ਲਈ ਇਹ ਇੱਕ ਅਮੋਲਕ ਸੰਦਰਭ-ਗ੍ਰੰਥ ਹੈ।

ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵੱਲੋਂ ਸੰਪਾਦਿਤ ‘ਅਨੇਕਾਰਥ ਕੋਸ਼’ ਅਤੇ ‘ਨਾਮਮਾਲਾ ਕੋਸ਼’ ਨੇ ਹਿੰਦੀ ਅਤੇ ਬ੍ਰਜ ਭਾਸ਼ਾ ਦੇ ਕਾਵਿ-ਗ੍ਰੰਥਾਂ ਦੇ ਸ਼ਬਦਾਰਥ ਸਮਝਣ ਲਈ ਪੰਜਾਬੀ ਪਾਠਕਾਂ ਨੂੰ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਸਹਾਇਤਾ ਦਿੱਤੀ। ‘ਗੁਰਛੰਦ ਦਿਵਾਕਰ’ ਅਤੇ ‘ਗੁਰੁਸ਼ਬਦਾਲੰਕਾਰ’ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਛੰਦ-ਸ਼ਾਸਤਰ ਅਤੇ ਅਲੰਕਾਰ-ਸ਼ਾਸਤਰ ਦੇ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਵੀ ਵਿਲੱਖਣ ਪਛਾਣ ਦਿਵਾਈ।

ਭਾਈ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਸ਼ਖ਼ਸੀਅਤ ਦਾ ਇੱਕ ਹੋਰ ਦਿਲਚਸਪ ਪੱਖ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਡਾਇਰੀ-ਲਿਖਣ ਦੀ ਆਦਤ ਸੀ। ਉਹ ਆਪਣੇ ਸਮੇਂ ਦੀਆਂ ਘਟਨਾਵਾਂ, ਮੁਲਾਕਾਤਾਂ, ਯਾਤਰਾਵਾਂ ਅਤੇ ਰਿਆਸਤੀ ਹਾਲਾਤਾਂ ਨੂੰ ਨਿਯਮਿਤ ਤੌਰ ’ਤੇ ਦਰਜ ਕਰਦੇ ਸਨ। ਇਸ ਲਈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਡਾਇਰੀਆਂ ਕੇਵਲ ਨਿੱਜੀ ਟਿੱਪਣੀਆਂ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਉਸ ਯੁੱਗ ਦੇ ਅਣਲਿਖੇ ਇਤਿਹਾਸ ਦੀਆਂ ਜੀਵੰਤ ਖਿੜਕੀਆਂ ਹਨ।

ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਅੰਗਰੇਜ਼ ਵਿਦਵਾਨ ਮੈਕਸ ਆਰਥਰ ਮੈਕਾਲਿਫ ਨੂੰ ਸਿੱਖ ਧਰਮ, ਗੁਰਬਾਣੀ ਅਤੇ ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸ ਦੀ ਡੂੰਘੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਵੀ ਭਾਈ ਕਾਨ੍ਹ ਸਿੰਘ ਨਾਭਾ ਦਾ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਯੋਗਦਾਨ ਰਿਹਾ। ਮੈਕਾਲਿਫ ਦੀ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਰਚਨਾ ‘ਠਹੲ ਸ਼ਕਿਹ ੍ਰੲਲਗਿiੋਨ’ ਦੀ ਤਿਆਰੀ ਅਤੇ ਅੰਤਿਮ ਪਰੂਫ਼ ਪੜ੍ਹਨ ਵਿੱਚ ਭਾਈ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਅਹਿਮ ਸਹਿਯੋਗ ਦਿੱਤਾ। ਇਸ ਸਬੰਧ ਰਾਹੀਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਵਿਦਵਤਾ ਦਾ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਪੱਖ ਵੀ ਸਾਹਮਣੇ ਆਉਂਦਾ ਹੈ।

ਭਾਈ ਕਾਨ੍ਹ ਸਿੰਘ ਨਾਭਾ ਸਿਰਫ਼ ਕਲਮ ਦੇ ਧਨੀ ਹੀ ਨਹੀਂ ਸਨ, ਸਗੋਂ ਰਿਆਸਤੀ ਪ੍ਰਬੰਧ, ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਸੂਝ-ਬੂਝ ਅਤੇ ਦਰਬਾਰੀ ਮਰਯਾਦਾ ਵਿੱਚ ਵੀ ਨਿਪੁੰਨ ਸਨ। ਉਹ ਕਈ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਦੇ ਜਾਣਕਾਰ, ਦੂਰਦਰਸ਼ੀ ਨੀਤੀਵਾਨ ਅਤੇ ਬਹੁਪੱਖੀ ਵਿਅਕਤਿਤਵ ਦੇ ਮਾਲਕ ਸਨ। ਇਸੇ ਕਰਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ‘ਪੰਥ ਰਤਨ’, ‘ਭਾਈ ਸਾਹਿਬ’ ਅਤੇ ‘ਸਰਦਾਰ ਬਹਾਦੁਰ’ ਵਰਗੇ ਸਨਮਾਨਾਂ ਨਾਲ ਯਾਦ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

23 ਨਵੰਬਰ 1938 ਨੂੰ ਨਾਭਾ ਵਿਖੇ ਇਹ ਮਹਾਨ ਗਿਆਨ-ਪੁਰਖ ਇਸ ਫਾਨੀ ਸੰਸਾਰ ਤੋਂ ਰੁਖ਼ਸਤ ਹੋ ਗਿਆ, ਪਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਕਲਮ ਦਾ ਚਾਨਣ ਅੱਜ ਵੀ ਮੰਦ ਨਹੀਂ ਪਿਆ।

ਭਾਈ ਕਾਨ੍ਹ ਸਿੰਘ ਨਾਭਾ ਦਾ ਜੀਵਨ ਸਾਨੂੰ ਇਹ ਸਿੱਖਾਉਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਗਿਆਨ ਜਦੋਂ ਨਿੱਜੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਤੋਂ ਉੱਪਰ ਉੱਠ ਕੇ ਕੌਮੀ ਵਿਰਾਸਤ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਇੱਕ ਮਨੁੱਖ ਦੀ ਸਾਧਨਾ ਕਈ ਪੀੜ੍ਹੀਆਂ ਦਾ ਰਾਹ ਰੌਸ਼ਨ ਕਰ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਪੁਸਤਕਾਂ ਅੱਜ ਵੀ ਬੋਲਦੀਆਂ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ‘ਮਹਾਨ ਕੋਸ਼’ ਅੱਜ ਵੀ ਰਾਹ ਦਿਖਾਉਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਵਿਦਵਤਾ ਪੰਜਾਬੀਅਤ ਦੇ ਮੱਥੇ ਉੱਤੇ ਗਿਆਨ ਦੀ ਅਮਰ ਜੋਤ ਵਾਂਗ ਜਗਮਗਾ ਰਹੀ ਹੈ।

ਸੱਚਮੁੱਚ, ਭਾਈ ਕਾਨ੍ਹ ਸਿੰਘ ਨਾਭਾ ਕੇਵਲ ਇੱਕ ਵਿਅਕਤੀ ਨਹੀਂ, ਇੱਕ ਸੰਸਥਾ ਸਨ; ਕੇਵਲ ਇੱਕ ਲੇਖਕ ਨਹੀਂ, ਇੱਕ ਪੂਰਾ ਯੁੱਗ ਸਨ।