ਇਤਿਹਾਸ ਕਦੇ ਸੁੱਤੀਆਂ ਰੂਹਾਂ ਨੇ ਨਹੀਂ ਲਿਖਿਆ। ਇਤਿਹਾਸ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਲਿਖਿਆ ਹੈ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮੱਥੇ ਉੱਤੇ ਚਿੰਤਨ ਦੀ ਲੋਅ ਜਗਦੀ ਰਹੀ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਜਿਊਂਦੇ ਰਹੇ, ਅਤੇ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਅੰਦਰ ਜ਼ਮਾਨੇ ਨਾਲ ਮੁਕਾਬਲਾ ਕਰਨ ਦਾ ਹੌਸਲਾ ਸੀ।
ਸਿਰਫ਼ ਚੇਤਨ ਮੱਥੇ—ਜਾਗਦੀਆਂ ਅਕਲਾਂ—ਹੀ ਨਵੇਂ ਇਤਿਹਾਸ ਰਚਦੇ ਆਏ ਹਨ।
ਮੱਥਾ ਸਿਰਫ਼ ਸਰੀਰ ਦਾ ਅੰਗ ਨਹੀਂ, ਇਹ ਮਨੁੱਖੀ ਵਿਵੇਕ ਦਾ ਦਰਬਾਰ ਹੈ। ਜਦ ਮੱਥਾ ਸੋਚਦਾ ਹੈ, ਸਮਾਜ ਬਦਲਦਾ ਹੈ; ਜਦ ਮੱਥਾ ਜਾਗਦਾ ਹੈ, ਕੌਮਾਂ ਜਾਗਦੀਆਂ ਹਨ। ਪੱਥਰਾਂ ਉੱਤੇ ਲਿਖੇ ਸ਼ਿਲਾਲੇਖਾਂ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਇਤਿਹਾਸ ਉਹ ਹੈ ਜੋ ਮਨੁੱਖੀ ਚੇਤਨਾ ਦੇ ਮੱਥੇ ਉੱਤੇ ਲਿਖਿਆ ਉੱਕਰਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਦੁਨੀਆ ਦੇ ਹਰ ਵੱਡੇ ਮੋੜ ਪਿੱਛੇ ਚੇਤਨ ਮੱਥਿਆਂ ਦੀ ਰੌਸ਼ਨੀ ਰਹੀ ਹੈ। ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦੀ ਤਪੱਸਿਆ, ਦਰਸ਼ਨਿਕਾਂ ਦੀ ਵਿਚਾਰ-ਯਾਤਰਾ, ਵਿਗਿਆਨੀਆਂ ਦੀ ਖੋਜ, ਕਵੀਆਂ ਦੀ ਅੱਗ ਵਰਗੀ ਬੋਲੀ—ਇਹ ਸਾਰੇ ਇਤਿਹਾਸ ਦੇ ਨਵੇਂ ਪੰਨੇ ਸਨ।
ਇਤਿਹਾਸ ਰਚਣ ਵਾਲੇ -ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਮਨੁੱਖਤਾ ਨੂੰ ਚੇਤਨਾ ਦੀ ਰੌਸ਼ਨੀ ਦਿੱਤੀ ਅਤੇ ਨਵੇਂ ਯੁੱਗ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਕੀਤੀ। ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਨੇ ਆਪਣੀ ਸਿਆਣਪ ਤੇ ਜਾਗਰੂਕਤਾ ਨਾਲ ਪੰਜਾਬੀ ਰਾਜ ਦੀ ਬੁਨਿਆਦ ਮਜ਼ਬੂਤ ਕੀਤੀ। ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਵਰਗੇ ਜਵਾਨਾਂ ਨੇ ਚੇਤਨ ਮੱਥੇ ਨਾਲ ਇਨਸਾਨੀ ਆਜ਼ਾਦੀ ਦੀ ਨਵੀਂ ਕਹਾਣੀ ਲਿਖੀ।ਆਧੁਨਿਕ ਵਿਦਵਾਨ ਅਤੇ ਸਮਾਜਸੇਵੀ ਵੀ ਆਪਣੀ ਚੇਤਨਾ ਨਾਲ ਨਵੇਂ ਵਿਚਾਰਾਂ ਨੂੰ ਜਨਮ ਦੇ ਰਹੇ ਹਨ।
ਜਿਹੜੇ ਲੋਕ ਸਿਰਫ਼ ਹਾਲਾਤਾਂ ਨੂੰ ਸਵੀਕਾਰਦੇ ਰਹੇ, ਉਹ ਸਮੇਂ ਦੇ ਹਾਸ਼ੀਏ ਉੱਤੇ ਰਹੇ; ਜਿਹਨਾਂ ਨੇ ਹਾਲਾਤਾਂ ਨੂੰ ਚੁਣੌਤੀ ਦਿੱਤੀ, ਉਹੀ ਸੂਰਜ ਬਣੇ।
ਚੇਤਨਾ ਦਾ ਮੱਥਾ ਬਗਾਵਤ ਵੀ ਹੈ, ਬੁੱਧ ਵੀ ਹੈ। ਇਹ ਤਲਵਾਰ ਨਾਲੋਂ ਤਿਖਾ ਅਤੇ ਦੀਵੇ ਨਾਲੋਂ ਨਰਮ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਢਾਹੁੰਦਾ ਵੀ ਹੈ, ਤੇ ਰਚਦਾ ਵੀ ਹੈ।
ਇਤਿਹਾਸ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਰਾਜਿਆਂ ਦੇ ਜੰਗਾਂ ਦਾ ਨਹੀਂ, ਜਾਗਰੂਕ ਮਨਾਂ ਦੇ ਸੰਘਰਸ਼ਾਂ ਦਾ ਨਾਮ ਹੈ।
ਅੱਜ ਦੇ ਸਮਕਾਲੀ ਪਰਿਪੇਖ ਵਿੱਚ ਇਹ ਗੱਲ ਹੋਰ ਵੀ ਡੂੰਘੀ ਲੱਗਦੀ ਹੈ। ਮਸ਼ੀਨਾਂ ਦੇ ਇਸ ਯੁੱਗ ਵਿੱਚ ਜਾਣਕਾਰੀ ਬੇਅੰਤ ਹੈ, ਪਰ ਚੇਤਨਾ ਘਟ ਰਹੀ ਹੈ। ਸ਼ੋਰ ਬਹੁਤ ਹੈ, ਵਿਚਾਰ ਘੱਟ ਹਨ। ਭੀੜ ਬਹੁਤ ਹੈ, ਦਿਸ਼ਾ ਘੱਟ ਹੈ। ਅਜਿਹੇ ਵੇਲੇ ਨਵਾਂ ਇਤਿਹਾਸ ਉਹੀ ਲਿਖੇਗਾ ਜਿਸਦਾ ਮੱਥਾ ਸਿਰਫ਼ ਗਿਆਨ ਨਾਲ ਨਹੀਂ, ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਨਾਲ ਵੀ ਚੇਤਨ ਹੋਵੇਗਾ।
ਚੇਤਨ ਮੱਥਾ ਉਹ ਹੈ ਜੋ ਸਵਾਲ ਪੁੱਛੇ—ਕਿਉਂ? ਕਿਵੇਂ? ਕਿੱਥੇ? ਇਹੀ ਸਵਾਲ ਸਭਿਆਚਾਰਾਂ ਨੂੰ ਅੱਗੇ ਲੈ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਜਿਹੜੀ ਕੌਮ ਸਵਾਲ ਛੱਡ ਦਿੰਦੀ ਹੈ, ਉਹ ਵਿਕਾਸ ਵੀ ਛੱਡ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਚਿੰਤਨ ਬਿਨਾਂ ਸਮਾਜ ਭੀੜ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਚੇਤਨਾ ਨਾਲ ਉਹ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤੀ ਬਣਦਾ ਹੈ।
ਇਤਿਹਾਸਕਾਰੀ ਸਾਨੂੰ ਦੱਸਦੀ ਹੈ ਕਿ ਤਖ਼ਤਾਂ ਨਾਲੋਂ ਵੱਧ ਕਲਮਾਂ ਨੇ ਦੁਨੀਆਂ ਬਦਲੀ। ਵਿਚਾਰ ਹਾਰਦੇ ਨਹੀਂ। ਇੱਕ ਜਾਗਦਾ ਮੱਥਾ ਹਜ਼ਾਰ ਸੁੱਤੀਆਂ ਰਾਤਾਂ ਅੱਖਾਂ ਰੂਹਾਂ ਨੂੰ ਜਗਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਇੱਕ ਚੇਤਨ ਮਨ ਪੀੜ੍ਹੀਆਂ ਦੀ ਦਿਸ਼ਾ ਬਦਲ ਸਕਦਾ ਹੈ।
ਦਾਰਸ਼ਨਿਕ ਸੱਚ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਇਤਿਹਾਸ ਪਹਿਲਾਂ ਮਨ ਵਿੱਚ ਜਨਮ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਫਿਰ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ। ਜਿਹੜਾ ਮਨੁੱਖ ਆਪਣੇ ਅੰਦਰ ਨਵਾਂ ਸੰਸਾਰ ਦੇਖ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਉਹੀ ਬਾਹਰ ਨਵਾਂ ਸੰਸਾਰ ਸਿਰਜਦਾ ਬਣਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਇਤਿਹਾਸ ਕਲਮ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਕਲਪਨਾ ਵਿੱਚ ਲਿਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਅੱਜ ਸਾਨੂੰ ਚੇਤਨ ਮੱਥਿਆਂ ਦੀ ਲੋੜ ਹੈ—ਅਜਿਹੇ ਮਨ ਜੋ ਤਕਨੀਕ ਨੂੰ ਮਨੁੱਖਤਾ ਨਾਲ ਜੋੜਨ, ਵਿਗਿਆਨ ਨੂੰ ਸੰਵੇਦਨਾ ਨਾਲ, ਅਤੇ ਤਰੱਕੀ ਨੂੰ ਨੈਤਿਕਤਾ ਨਾਲ। ਨਵੇਂ ਇਤਿਹਾਸ ਦੀ ਲਿਖਤ ਸਿਰਫ਼ ਰਾਜਨੀਤੀ ਨਹੀਂ, ਚੇਤਨਾ ਦੀ ਕ੍ਰਾਂਤੀ ਮੰਗਦੀ ਹੈ।
ਸੱਚ ਤਾਂ ਇਹ ਹੈ—ਨਵੇਂ ਇਤਿਹਾਸ ਹੱਥ ਨਹੀਂ ਲਿਖਦੇ, ਪਹਿਲਾਂ ਮੱਥੇ ਲਿਖਦੇ ਹਨ।
ਅਤੇ ਜਦ ਮੱਥਾ ਚੇਤਨ ਹੋਵੇ, ਤਦ ਸਮਾਂ ਵੀ ਉਸਦੇ ਅੱਗੇ ਆਪਣਾ ਰੁਖ ਮੋੜ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।
ਸੋ ਸਿਰਫ਼ ਚੇਤਨ ਮੱਥੇ ਹੀ ਨਵੇਂ ਇਤਿਹਾਸ ਲਿਖਦੇ ਹਨ—ਬਾਕੀ ਤਾਂ ਸਿਰਫ਼ ਇਤਿਹਾਸ ਪੜ੍ਹਦੇ ਹਨ।