ਜੇ ਕਰ ਮੀਡੀਆ ਵੀ ਅਜਿਹੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਉਸੇ ਹੀ ਨਜਰ ਨਾਲ ਦੇਖਦਾ, ਲਿਖਦਾ, ਤੋਲਦਾ ਹੋਇਆ ਦੋ ਸ਼ਬਦ ਲਿਖਦਾ ਹੈ ਜਿਸ ਨਾਲ ਧਨਪਤੀਆਂ ਦੀ ਔਲਾਦ ਦੀ ਕਾਮਯਾਬੀ ਨੂੰ ਤੋਲਦੇ ਹੋਏ ਲਿਖਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਮੇਰੀ ਨਜ਼ਰ ਵਿੱਚ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਉਹ ਮੀਡੀਆ ਵਾਲੇ ਅਜਿਹੇ ਲੋਕ ਸਭ ਨਾਲੋਂ ਵੱਡੇ ਗੁਨਾਹਗਾਰ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਠੀਕ ਹੈ ਧਨਵਾਨ ਆਪਣੀ ਉਪਲਭਦੀ ਅਤੇ ਸ਼ੋਹਰਤ ਦੀ ਗਾਥਾ ਦੋ ਸ਼ੋਹਲੇ ਗਾਉਣ ਲਈ ਮੀਡੀਆ ਦਾ ਧਨ ਨਾਲ ਸਵਾਗਤ ਕਰਦਾ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਧਨ ਹਰ ਇਕ ਦੀ ਲੋੜ ਵੀ ਹੈ, ਮੀਡੀਆ ਦੀ ਵੀ ਹੈ, ਕੋਈ ਦੋ ਰਾਇ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦੀ। ਧਨ ਕਮਾਉਣ ਦੀ ਵੀ ਹੱਦ ਹੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਵਿਚਾਰ ਸਭ ਦਾ ਆਪਣਾ ਹੈ। ਲੇਕਿਨ ਸਮਾਂ ਕਦੇ ਵੀ ਬਦਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਯਾਦ ਰਖਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਮਾਨਵਤਾ ਅਤੇ ਇਨਸਾਫ ਕੁਦਰਤ ਹਮੇਸ਼ਾ ਕਰਦੀ ਆਈ ਹੈ ਅਤੇ ਮਨੁੱਖ ਵੀ ਕਰਦੇ ਰਹੇ ਹਨ। ਹਰ ਅੱਛੇ ਅੱਛੇ ਬੁਰੇ ਕਰਮ ਦਾ ਕੁਦਰਤ ਉਸੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਹਰ ਇੱਕ ਨੂੰ ਮੋੜ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਸੰਤ ਮਹਾਤਮਾਂ ਆਪਣੇ ਆਪਣੇ ਢੰਗ ਨਾਲ ਸਮਝਾਉਂਦੇ ਆਏ ਹਨ ਅਤੇ ਇਸੇ ਲਈ ਸੰਤ ਕਬੀਰ ਜੀ ਨੇ ਸਮਝਾਉਂਦੇ ਹੋਏ ਸਬਰ ਸੰਤੋਖ ਦੀ ਗਲ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਕਿਹਾ ਸੀ,

“ਸਾਈ ਇਤਨਾ ਦੀਜੀਏ, ਜਿਸਮੇਂ ਕੁਟੁਮ ਸਮਾਏ।
ਮੈਂ ਵੀ ਭੂੱਖਾ ਨਾ ਰਹੂੰ, ਸਾਧੂ ਨਾ ਭੁੱਖਾ ਜਾਏ।

ਲੋਕ ਜੋ ਜਾਗਦੇ ਹੋਏ ਸੁਪਨੇ ਦੇਖਦੇ ਹਨ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਦੇ ਹਨ ਮੰਜਿਲ ਉੱਤੇ ਪਹੁੰਚ ਹੀ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਗੁਜਰਾਤ ਦੇ ਬੇਟੀ ਹੀਰਲ ਨੇ ਵੀ ਸੱਚ ਕਰ ਦਿਖਾਇਆ। ਉਸ ਦੇ ਪਿਤਾ ਬਕੁਲਭਾਈ ਅਮਰੇਲੀ ਦੇ ਵਸਨੀਕ ਹਨ ਅਤੇ ਉਹ ਇੱਕ ਨਿਰਮਾਣ ਮਜ਼ਦੂਰ ਵਜੋਂ ਸੂਰਤ ਚਲੇ ਗਏ ਸਨ ਜਿੱਥੇ ਹੀਰਲ ਅਤੇ ਦੋ ਭੈਣ-ਭਰਾਵਾਂ ਸਮੇਤ ਪੂਰਾ ਪਰਿਵਾਰ ਰਹਿੰਦਾ ਸੀ। “ਹੀਰਲ, ਮੇਰੀ ਵੱਡੀ ਧੀ ਬਚਪਨ ਤੋਂ ਹੀ ਪੜ੍ਹਾਈ ਵਿੱਚ ਚੰਗੀ ਰਹੀ ਹੈ। ਮੈਨੂੰ ਮਾਣ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਇੱਕ ਕਲਾਸ ਵਨ ਅਫਸਰ ਬਣ ਗਈ ਹੈ, ”ਬਕੁਲਭਾਈ ਨੇ ਕਿਹਾ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਮਹਾਂਮਾਰੀ ਅਤੇ ਤਾਲਾਬੰਦੀ ਕਾਰਨ ਸੂਰਤ ਵਿੱਚ ਕੰਮ ਮੁੱਕ ਜਾਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਸਾਵਰਕੁੰਡਲਾ ਤਾਲੁਕਾ ਦੇ ਦਧੀਆ ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ ਉਸ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਜੱਦੀ ਘਰ ਪਰਤਣਾ ਪਿਆ।

ਬਕੁਲਭਾਈ ਸੂਰਤ ਵਿੱਚ ਰੋਜ਼ਾਨਾ 150 ਰੁਪਏ ਕਮਾ ਲੈਂਦੇ ਸਨ, ਪਰ ਜਦੋਂ ਉਹ ਵੀ ਆਉਣਾ ਬੰਦ ਹੋ ਗਿਆ, ਤਾਂ ਉਹ ਵਾਪਸ ਆਪਣੇ ਜੱਦੀ ਘਰ ਚਲਾ ਗਿਆ ਅਤੇ ਪਿਛਲੇ ਦੋ ਸਾਲਾਂ ਤੋਂ ਖੇਤੀ ਕਰਨ ਲੱਗ ਪਿਆ, ਜਦੋਂ ਕਿ ਉਸਦੇ ਬੱਚੇ ਸੂਰਤ ਵਿੱਚ ਪੜ੍ਹਦੇ ਰਹੇ। “ਉਹ (ਹੀਰਲ) ਮੇਰੀ ਵਿੱਤੀ ਸਥਿਤੀ ਨੂੰ ਜਾਣਦੀ ਸੀ ਅਤੇ ਪੜ੍ਹਾਈ ‘ਤੇ ਪੈਸਾ ਖਰਚ ਨਹੀਂ ਕਰਦੀ ਸੀ,” ਮਾਣ ਵਾਲੇ ਪਿਤਾ ਨੇ ਦੱਸਿਆ। ਹੀਰਲ ਨੇ ਸੂਰਤ ਅਤੇ ਅਹਿਮਦਾਬਾਦ ਦੋਵਾਂ ਵਿੱਚ ਗੁਜਰਾਤੀ ਮਾਧਿਅਮ ਵਿੱਚ ਪੜ੍ਹਾਈ ਕੀਤੀ। ਉਸਨੇ 10ਵੀਂ ਜਮਾਤ ਵਿੱਚ 90 ਪ੍ਰਤੀਸ਼ਤ ਅੰਕ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੇ ਸਨ, ਪਰ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਮੁਸ਼ਕਲ ਇਹ ਸੀ ਕਿ ਉਸਦੀ ਸਕੂਲ ਫੀਸਾਂ ਬਕਾਇਆ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਉਸਦੀ ਮਾਰਕਸ਼ੀਟ ਰੱਖੀ ਗਈ ਸੀ। 12ਵੀਂ ਜਮਾਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਸਾਇੰਸ, ਇੰਜੀਨੀਅਰਿੰਗ ਕਰਨ ਦੀ ਇੱਛਾ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ, ਉਸਨੇ ਕਾਮਰਸ ਦੀ ਚੋਣ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਕਿਸਮਤ ਉਸ ‘ਤੇ ਹੱਸ ਪਈ। ਉਸ ਨੂੰ ਕਾਲਜ ਵਿਚ ਸਕਾਲਰਸ਼ਿਪ ਮਿਲੀ।

“ਮੈਂ UPSC ਲਈ ਇੱਕ ਵਾਰ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ, ਪਰ ਮੈਂ ਮੁਢਲੀ ਪ੍ਰੀਖਿਆ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕੀ ਕਿਉਂਕਿ ਯੋਗਤਾ ਪੇਪਰ ਗਣਿਤ ‘ਤੇ ਅਧਾਰਤ ਸੀ। ਮੈਂ ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਤਿਆਰੀ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਹੁਣ ਦੁਬਾਰਾ ਪ੍ਰੀਖਿਆ ਦੇਣ ਜਾ ਰਹੀ ਹਾਂ, ”ਹੀਰਲ ਨੇ ਕਿਹਾ, ਜਿਸ ਨੇ ਯੂਪੀਐਸਸੀ ਲਈ ਗੁਜਰਾਤੀ ਸਾਹਿਤ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਵਿਕਲਪਿਕ ਵਿਸ਼ੇ ਵਜੋਂ ਚੁਣਿਆ ਹੈ। UPSC ਲਈ। ਉਸਨੇ ਅਕਤੂਬਰ 2019 ਵਿੱਚ ਘਫਸ਼ਛ ਪ੍ਰੀਲਿਮਜ਼ ਲਈਆਂ, ਪਰ ਕੋਵਿਡ ਨੇ ਮੇਨ ਵਿੱਚ ਦੇਰੀ ਕਰ ਦਿੱਤੀ ਜੋ ਮਾਰਚ 2021 ਵਿੱਚ ਆਯੋਜਿਤ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ। ਉਸਦੀ ਇੰਟਰਵਿਊ ਅਗਸਤ ਵਿੱਚ ਆਯੋਜਿਤ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ।

ਬਚਪਨ ਸੇ ਦੁਖੋਂ ਕਾ ਇਤਨਾ ਬੋਝ ਉਠਾਇਆ ਹੈ …… ਕੀ ਅਬ ਔਰ ਭੋਜ ਉਠਨੇ ਕੀ ਹਿੰਮਤ ਨਹੀਂ ਰਹੀ’ – (ਬਚਪਨ ਤੋਂ ਇੰਨੀ ਕਠਿਨਾਈ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਕਰਨਾ, ਕਿ ਹੁਣ ਲੈਣ ਦੀ ਹਿੰਮਤ ਨਹੀਂ ਹੈ) ਇੱਕ ਸੰਵਾਦ ਜੋ ਸ਼ਾਇਦ ਅਗਵਾਈ ਕਰਦਾ ਹੈ ਇੱਕ 10ਵੀਂ ਜਮਾਤ ਦੀ ਕੁੜੀ ਅਚੇਤ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਨੂੰ ਬਦਲਣ ਵਾਲਾ ਫੈਸਲਾ ਲੈਣ ਲਈ, ਭਾਵੇਂ ਉਹ ਬਾਲੀਵੁੱਡ ਬਲਾਕਬਸਟਰ ਫਿਲਮ, ਸੂਰਜਵੰਸ਼ਮ ਨੂੰ ਦੇਖ ਰਹੀ ਸੀ। ਉਹ ਜਾਣਦੀ ਸੀ ਕਿ ਉਹ ਇੱਕ ‘ਕੁਲੈਕਟਰ’ ਬਣਨਾ ਚਾਹੁੰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਹੀਰਲ ਭੱਲਾ ਨੇ ਇੱਕ ਦਿਨ ਆਈਏਐਸ ਇਮਤਿਹਾਨ ਵਿੱਚ ਕਾਮਯਾਬ ਹੋਣ ਲਈ ਆਪਣਾ ਮਨ ਪੱਕਾ ਕਰ ਲਿਆ।

ਉਸਾਰੀ ਮਜ਼ਦੂਰ ਦੀ ਧੀ ਨੂੰ ਸਫਰ ਤਹਿ ਕਰਨ ਲਈ ਨਾਬਾਲਗ ਲੜਕੀ ਨੇ ਹਰ ਕਦਮ ‘ਤੇ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਮੁਸ਼ਕਲਾਂ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਕਰਨਾ ਪਿਆ, ਉਸ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ, ਨਾਬਾਲਗ ਲੜਕੀ ਨੇ ਇੱਟ ਨਾਲ ਇੱਟ ਖੜਕਾ ਕੇ ਆਪਣੇ ਸੁਪਨੇ ਦੀ ਨੀਂਹ ਰੱਖੀ। ਹਾਲਾਂਕਿ, ਉਸ ਦਾ ਸਾਰਾ ਸਮਰਪਣ ਉਦੋਂ ਸਫਲ ਹੋ ਗਿਆ ਜਦੋਂ ਪਿਛਲੇ ਹਫ਼ਤੇ ਉਸਨੇ ਗੁਜਰਾਤ ਪਬਲਿਕ ਸਰਵਿਸ ਕਮਿਸ਼ਨ(GPSC) ਦੀ ਪ੍ਰੀਖਿਆ ਪਾਸ ਕੀਤੀ, ਪਰ ਭਾਵੇਂ ਉਹ ਡਿਪਟੀ ਕਲੈਕਟਰ ਵਜੋਂ ਆਪਣੀ ਨਿਯੁਕਤੀ ਦੀ ਉਡੀਕ ਕਰ ਰਹੀ ਹੈ, ਹੀਰਲ ਨੇ ਆਪਣੇ ਅੰਤਮ ਟੀਚੇ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਗੁਆਇਆ – ਇੱਕ IAS ਅਧਿਕਾਰੀ ਬਣਨਾ। ਹੀਰਲ ਨੇ ਡਿਪਟੀ ਕਲੈਕਟਰ ਦਫ਼ਤਰ ਤੋਂ, ਉਸਨੇ ਆਈਏਐਸ ਦੇ ਸੁਪਨੇ ਨੂੰ ਪੂਰਾ ਕੀਤਾ।

ਰਾਜ ਦੀ ਕੁੱਲ ਆਬਾਦੀ (32,988,134) ਦੀ 2011 ਦੀ ਮਰਦਮਸ਼ੁਮਾਰੀ ਹੈ। ਝਾਰਖੰਡ ਰਾਜ ਦੀ ਅਨੁਸੂਚਿਤ ਜਨਜਾਤੀ (ਐਸਟੀ) ਦੀ ਆਬਾਦੀ 8,645,042 (ਸਰਨਾ -4,012,622 ਈਸਾਈ-1,338,175 ਸਮੇਤ) ਹੈ। ਜੋ ਕਿ 28% ਆਦਿਵਾਸੀ ਹਨ ਜਦੋਂ ਕਿ 12% ਲੋਕ ਅਨੁਸੂਚਿਤ ਜਾਤੀਆਂ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਹਨ।

ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਗਲ ਕਰੀਏ, ਕੇਂਦਰ ਵੱਲੋਂ ਜਾਰੀ ਦਿਹਾਤੀ ਭਾਰਤ ਲਈ ਸਮਾਜਕ ਆਰਥਿਕ ਅਤੇ ਜਾਤੀ ਜਨਗਣਨਾ -2011 ਦੇ ਆਰਜ਼ੀ ਅੰਕੜੇ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਕਿ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਅਨੁਸੂਚਿਤ ਜਾਤੀ (ਐਸਸੀ) ਆਬਾਦੀ ਵਾਲੇ ਪਰਿਵਾਰਾਂ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਪ੍ਰਤੀਸ਼ਤਤਾ ਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਹੈ। ਇਹ ਅੰਕੜੇ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਮੁੱਖ ਮੰਤਰੀ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਸਿੰਘ ਬਾਦਲ ਦੀ ਉੱਚ ਐਸਸੀ ਆਬਾਦੀ ਵਾਲੇ ਰਾਜਾਂ ਦੇ ਬੁਨਿਆਦੀ ਢਾਂਚੇ ਨੂੰ ਬਿਹਤਰ ਬਣਾਉਣ ਲਈ ਕੇਂਦਰੀ ਫੰਡਾਂ ਦੀ ਮੰਗ ਨੂੰ ਮਜ਼ਬੂਤ ​​ਕਰਨ ਦੀ ਉਮੀਦ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਲਿਖਿਆ ਸੀ ਕਿ ਅੰਕੜਿਆਂ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਪੰਜਾਬ ਦੇ 32,68,562 ਅਬਾਦੀ ਵਿੱਚੋਂ, ਅਨੁਸੂਚਿਤ ਜਾਤੀਆਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ 12,00,764 ਹੈ ਜਿਸਦੀ ਪ੍ਰਤੀਸ਼ਤਤਾ 36.74% ਬਣਦੀ ਹੈ।

ਇਹ ਵੀ ਦਸਿਆ ਕਿ ਵਰਤਮਾਨ ਵਿੱਚ, ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਅਰਥ ਵਿਵਸਥਾ ਕੁੱਲ ਘਰੇਲੂ ਉਤਪਾਦ ਵਿੱਚ 4 5.42 ਟ੍ਰਿਲੀਅਨ (US $ 76 ਬਿਲੀਅਨ) ਅਤੇ ਪ੍ਰਤੀ ਵਿਅਕਤੀ ਜੀਡੀਪੀ ₹ 176,547 (US $ 2,500) ਦੇ ਨਾਲ ਭਾਰਤ ਦੀ 15 ਵੀਂ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਰਾਜ ਦੀ ਅਰਥਵਿਵਸਥਾ ਹੈ, ਜੋ ਭਾਰਤੀ ਰਾਜਾਂ ਵਿੱਚ 17 ਵੇਂ ਸਥਾਨ ‘ਤੇ ਹੈ। ਆਜ਼ਾਦੀ ਦੇ ਬਾਅਦ ਤੋਂ ਪੰਜਾਬ ਮੁੱਖ ਤੌਰ ਤੇ ਇੱਕ ਖੇਤੀ ਪ੍ਰਧਾਨ ਸਮਾਜ ਹੈ। ਇਹ ਮਨੁੱਖੀ ਵਿਕਾਸ ਸੂਚਕਾਂਕ ਵਿੱਚ ਭਾਰਤੀ ਰਾਜਾਂ ਵਿੱਚ ਨੌਵਾਂ-ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਦਰਜਾ ਹੈ। ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਸੈਰ ਸਪਾਟਾ, ਸੰਗੀਤ, ਰਸੋਈ ਅਤੇ ਫਿਲਮ ਉਦਯੋਗ ਹਨ।

ਝਾਰਖੰਡ ਦਾ 2020-21 ਵਿੱਚ ਕੁੱਲ ਘਰੇਲੂ ਉਤਪਾਦ 3.83 ਲੱਖ ਕਰੋੜ (54 ਬਿਲੀਅਨ ਅਮਰੀਕੀ ਡਾਲਰ) ਹੋਣ ਦਾ ਅਨੁਮਾਨ ਹੈ। 2018-19 ਵਿੱਚ ਝਾਰਖੰਡ ਦੀ ਪ੍ਰਤੀ ਵਿਅਕਤੀ ਜੀਡੀਪੀ, 82,430 (US $ 1,200) ਸੀ। ਝਾਰਖੰਡ ਵਿੱਚ ਵੀ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਖਣਿਜ ਸਰੋਤ ਹਨ: ਲੋਹੇ (1), ਕੋਲਾ (3), ਤਾਂਬਾ ਧਾਤ (1), ਮੀਕਾ (1), ਬਾਕਸਾਈਟ (ਤੀਜਾ), ਮੈਂਗਨੀਜ਼, ਚੂਨਾ ਪੱਥਰ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ (ਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਬਰੈਕਿੰਗ ਦੇ ਅੰਦਰ ਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਦਰਜਾਬੰਦੀ) ਤੱਕ ਦੇ ਖਣਿਜ ਚਾਈਨਾ ਕਲੇ, ਫਾਇਰ ਕਲੇ, ਗ੍ਰੈਫਾਈਟ (8 ਵਾਂ), ਕਾਇਨਾਇਟ (ਪਹਿਲਾ), ਕ੍ਰੋਮਾਈਟ (ਦੂਜਾ), ਐਸਬੈਸਟਸ (ਪਹਿਲਾ), ਥੋਰੀਅਮ (ਤੀਜਾ), ਸਿਲੀਮਾਨਾਈਟ, ਯੂਰੇਨੀਅਮ (ਜਾਦੂਗੁਦਾ ਖਾਣਾਂ, ਨਰਵਾ ਪਹਾੜ) (ਪਹਿਲਾ) ਅਤੇ ਇੱਥੋਂ ਤੱਕ ਕਿ ਸੋਨਾ (ਰਾਖਾ ਖਾਣਾਂ) ) (6 ਵਾਂ) ਅਤੇ ਚਾਂਦੀ ਅਤੇ ਕਈ ਹੋਰ ਖਣਿਜ ਪਦਾਰਥ. ਕੋਲੇ ਅਤੇ ਲੋਹੇ ਦੇ ਵੱਡੇ ਭੰਡਾਰ ਜਮਸ਼ੇਦਪੁਰ, ਧਨਬਾਦ, ਬੋਕਾਰੋ ਅਤੇ ਰਾਂਚੀ ਵਰਗੇ ਕੇਂਦਰਾਂ ਵਿੱਚ ਉਦਯੋਗ ਦੀ ਇਕਾਗਰਤਾ ਦਾ ਸਮਰਥਨ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਟਾਟਾ ਸਟੀਲ, ਇੱਕ NSE NIFTY ਂ 500 ਸਮੂਹ ਦਾ ਆਪਣਾ ਕਾਰਪੋਰੇਟ ਦਫਤਰ ਅਤੇ ਟਾਟਾਨਗਰ, ਝਾਰਖੰਡ ਵਿੱਚ ਮੁੱਖ ਪਲਾਂਟ ਹੈ।

ਝਾਰਖੰਡ ਦੀ ਅਰਥਵਿਵਸਥਾ ਵਿੱਚ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਇੱਕ ਹੋਰ ਖੇਤਰ ਹੈ ਜੋ ਆਰਥਿਕਤਾ ਨੂੰ ਵਧਣ ਵਿੱਚ ਸਹਾਇਤਾ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਝਾਰਖੰਡ ਵਿੱਚ, ਕਿਸਾਨ ਕਈ ਫਸਲਾਂ ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਚਾਵਲ, ਕਣਕ, ਮੱਕੀ, ਦਾਲਾਂ, ਆਲੂ ਅਤੇ ਸਬਜ਼ੀਆਂ ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਟਮਾਟਰ, ਗਾਜਰ, ਗੋਭੀ, ਬੈਂਗਣ, ਕੱਦੂ ਅਤੇ ਪਪੀਤਾ ਪੈਦਾ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਹੋਰ ਉਦਯੋਗ ਕਾਟੇਜ ਉਦਯੋਗ ਅਤੇ ਆਈਟੀ ਉਦਯੋਗ ਹਨ।
ਝਾਰਖੰਡ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਦੀਆਂ ਰਾਜ ਦੀਆਂ ਕੁੱਲ 82 ਅਸੈਂਬਲੀ ਸ਼ੀਟਾਂ ਹਨ। ਜਿਹਨਾਂ ਵਿੱਚ ਐਸਸੀ 10 ਅਤੇ ਐਸਟੀ 22 ਹਨ। ਰਾਜ ਵਿੱਚ ਕਾਂਗਰਸ ਬੀਜੇਪੀ ਅਤੇ ਝਾਰਖੰਡਮੁਕਤੀ ਮੋਰਚਾ ਦਾ ਰਾਜ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਰਾਜ ਦੇ ਗਠਨ ਦੇ 2000 ਸਾਲ ਤੋਂ ਲੈਕੇ ਹੁਣ ਤਕ ਲਗਾਤਾਰ ਐਸਟੀ ਵਰਗ ਦਾ ਹੀ ਮੁੱਖਮੰਤਰੀ ਬਣਦਾ ਆਇਆ ਹੈ, ਬੇਸ਼ਕ ਰਾਜ ਵਿੱਚ ਐਸਟੀ ਦੀ ਅਬਾਦੀ 28% ਹੀ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਐਸਟੀ ਸਮਾਜ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਅਗਰਾਂਵਧੂ ਸੋਚ ਦਾ ਅੰਦਾਜਾ ਲਗਾ ਸਕਦੇ ਹਾਂ।

ਰਾਜਨੀਤੀ ਦੀ ਗਲ ਕਰੀਏ ਤਾਂ ਪੰਜਾਬ, ਅਨੁਸੂਚਿਤ ਜਾਤੀਆਂ ਦੀ 2011 ਦੀ ਜਨਗਣਨਾ ਅਨੂਸਾਰ ਗਿਣਤੀ 12,00,764 ਹੈ ਜਿਸਦੀ ਪ੍ਰਤੀਸ਼ਤਤਾ 36.74% ਬਣਦੀ ਹੈ। 1966 ਵਿੱਚ ਹਰਿਆਣਾ ਅਲਗ ਹੋਣ ਨਾਲ ਪੰਜਾਬ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਦੀਆਂ 117 ਸ਼ੀਟਾਂ ਹਨ ਜਿਸ ਵਿਚੋਂ 34 ਐਸਸੀ ਵਰਗ ਦੀਆਂ ਹਨ। ਨਵੇਂ ਪੰਜਾਬ ਰਾਜ ਦੀ ਹੋਂਦ 1947 ਤੋਂ ਹੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚੋ ਹਰਿਆਣਾ ਅਤੇ ਹਿਮਾਚਲ ਅਲੱਗ ਸੂਬੇ ਭਾਸ਼ਾ ਅਨੂਸਾਰ ਵੱਖ ਹੋ ਚੁੱਕੇ ਹਨ। ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ 74 ਸਾਲਾ ਵਿੱਚ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ 36% ਐਸਸੀ ਵਰਗ ਦੀ ਅਬਾਦੀ ਦਾ ਕਾਂਗਰਸ ਦੇ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਸੰਕਟ ਦੇ ਕਾਰਨ ਬਣ ਸਕਿਆ ਹੈ। 74 ਸਾਲਾਂ ਦੌਰਾਨ 33 ਰਾਜਾਂ ਵਿੱਚ 360 ਮੁੱਖਮੰਤਰੀ ਬਣੇ ਹਨ। ਜਿਹਨਾ ਵਿੱਚ 9 ਐਸਸੀ ਅਤੇ 8 ਐਸਟੀ ਵਰਗ ਦੇ ਨੇਤਾ ਔਹਦੇ ਤਕ ਪਹੁੰਚ ਪਾਏ ਹਨ।

ਝਾਰਖੰਡ ਰਾਜ 21 ਸਾਲ ਪਹਿਲਾਂ ਹੋਂਦ ਵਿੱਚ ਆਇਆ, 28% ਐਸਟੀ ਅਬਾਦੀ ਹੈ। ਤਰਕਸੰਗਤ ਗਲ ਕਰੀਏ ਤਾਂ ਪੰਜਾਬ ਦੇ 36%ਐਸਸੀ ਆਬਾਦੀ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਤੌਰ ਤੇ ਝਾਰਖੰਡ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਨਾਲੋਂ ਸਮਝਦਾਰ ਨਹੀਂ ਕਹਿ ਸਕਦੇ ਜਿਸ ਦਾ 20-9-2021 ਨੂੰ ਪਹਿਲਾ ਨੇਤਾ 74 ਸਾਲਾਂ ਵਿੱਚ ਸੀਐਮ ਦੇ ਔਹਦੇ ਤਕ ਪਹੁੰਚ ਪਾਇਆ ਹੈ। ਝਾਰਖੰਡ 28% ਐਸਟੀ ਅਬਾਦੀ ਵਾਲਾ ਰਾਜ 2000 ਤੋ ਹੁਣ ਤਕ 21 ਸਾਲ ਐਸਟੀ ਦੇ ਹੀ ਮੁੱਖ ਮੰਤਰੀ ਬਣਦੇ ਆ ਰਹੇ ਹਨ। ਕੁੱਲ 6 ਚਿਹਰੇ ਬਦਲ ਬਦਲ ਕੇ ਸੀਐਮ ਬਣਦੇ ਰਹੇ ਹਨ।

ਭਾਰਤੀ ਦਾ ਐਸਸੀ, ਐਸਟੀ ਸਮਾਜ ਹਜਾਰਾਂ ਸਾਲਾਂ ਤੋਂ ਸਮਾਜਿਕ, ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਅਤੇ ਆਰਥਿਕ ਤੌਰ ਤੇ ਬੇਦਖਲ ਰਿਹਾ ਹੈ। 1947 ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ 2020 ਤਕ ਭਾਰਤ ਦੇ ਕਿਸੇ ਵੀ ਰਾਜ ਦਾ ਐਸਟੀ ਮੁੱਖ ਮੰਤਰੀ ਬਣਨ ਤੱਕ ਨਹੀਂ ਪਹੁੰਚ ਸਕਿਆ। ਜਦੋਂ ਕਿ ਐਸਸੀ ਸਮਾਜ ਦੇ 2000 ਤਕ 6 ਚਿਹਰੇ ਮੁੱਖ ਮੰਤਰੀ ਬਣ ਚੁੱਕੇ ਸਨ। 2000 ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ 2021 ਤੱਕ 21 ਸਾਲਾਂ ਵਿੱਚ ਐਸਟੀ ਸਮਾਜ ਦੇ 8 ਮੁੱਖਮੰਤਰੀ ਬਣ ਚੁੱਕੇ ਹਨ, ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ 2000 ਤੋਂ 2021 ਤੱਕ ਭਾਰਤੇ ਦੇ ਸਾਰੇ ਰਾਜਾਂ ਵਿੱਚ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਸਮੇਤ ਐਸਸੀ ਸਮਾਜ ਦੇ 3 ਨੇਤਾ ਹੀ ਕੁੱਝ ਸਾਨਾਂ ਲਈ ਮੁੱਖਮੰਤਰੀ ਦੇ ਔਹਦੇ ਤਕ ਪਹੁੰਚਣ ਵਿੱਚ ਸਫਲ ਹੋ ਪਾਏ ਹਨ। ਅੰਕੜਿਆਂ ਦੀ ਘੋਖ ਕਰਕੇ ਕਹਿ ਸਕਦੇ ਹਾਂ ਕਿ ਐਸਸੀ ਸਮਾਜ ਨਾਲੋ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਤੌਰ ਤੇ ਐਸਟੀ ਸਮਾਜ ਕਿਤੇ ਵੱਧ ਸਿਆਣਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੇ ਮਹਿਜ 20-21 ਸਾਲਾਂ ਵਿੱਚ ਕੇਵਲ ਦੋ ਰਾਜਾਂ ਝਾਰਖੰਡ 6 ਅਤੇ ਛੱਤੀਸਗੜ ਵਿੱਚ 2 ਮਿਲਾਕੇ ਕੁੱਲ 8 ਚਿਹਰੇ ਲਗਭਗ 25-26 ਸਾਲ ਲਈ ਮੁੱਖਮੰਤਰੀ ਬਣਾਕੇ ਰਖਣ ਵਿੱਚ ਕਾਮਯਾਬ ਹੋਏ ਹਨ। ਝਾਰਖੰਡ ਵਿੱਚ ਕੇਵਲ ਐਸਟੀ ਵਰਗ ਹੀ 21 ਸਾਲਾਂ ਵਿੱਚ ਕਾਬਿਜ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਛੱਤੀਸਗੜ ਵਿੱਚ 5 ਸਾਲ।

ਭਾਰਤ ਦਾ ਐਸਸੀ ਵਰਗ ਨੇ 1947 ਤੋਂ ਲੈਕੇ ਹੁਣ ਤਕ 74 ਸਾਲਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ 8 ਰਾਜਾਂ ਵਿੱਚ ਕੇਵਲ 9 ਚਿਹਰੇ ਹੀ ਮੁੱਖਮੰਤਰੀ ਬਨਾਉਣ ਤਕ ਪਹੁੰਚਿਆ ਹੈ, ਜਦੋਂ ਕਿ ਭਾਰਤ ਸਰਕਾਰ ਦੇ ਅੰਕੜੇ ਐਸਸੀ ਅਬਾਦੀ 15% ਅਤੇ ਇਸ ਨਾਲੋਂ ਅੱਧੀ ਜਾਨੀ ਕਿ 7.5% ਐਸਟੀ ਵਰਗ ਨਾਲੋਂ ਦੁੱਗਣੀ ਦੀ ਹੋਣ ਦੀ ਪੁਸ਼ਟੀ ਕਰਦੇ ਹਨ।

ਇਤਿਹਾਸਕ ਤੌਰ ਤੇ, ਧਰਮ ਨਿਰਪੱਖ ਸ਼ਬਦ ਧਰਮ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਤ ਜਾਂ ਇਸ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਪਰ ਲਾਤੀਨੀ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਸੁਤੰਤਰ ਸ਼ਬਦ ਸੀ ਜੋ ਕਿਸੇ ਵੀ ਦੁਨਿਆਵੀ ਯਤਨ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਸੀ। ਇਸ ਸ਼ਬਦ ਦੇ ਅਰਥਾਂ ਦੀ ਇੱਕ ਵਿਸ਼ਾਲਤਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਯੋਜਨਾਬੱਧ ਰੂਪ ਵਿੱਚ, ਕਿਸੇ ਵੀ ਸੰਦਰਭ ਵਿੱਚ ਨਿਰਪੱਖਤਾ ਨੂੰ ਉਤਸ਼ਾਹਤ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਕਿਸੇ ਵੀ ਰੁੱਖ ਨੂੰ ਸ਼ਾਮਲ ਕਰ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਸ਼ਬਦ ਦੇ ਅਰਥ ਕੇਵਲ ਧਰਮ ਨਾਲ ਜੋੜ ਕੇ ਨਿਰਪੱਖਤਾ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਦੇਖਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ, ਇੱਸ ਸ਼ਬਦ ਵਿੱਚ ਵਿਸਾਲਤਾ ਹੈ। ਭਾਰਤ ਅਤੇ ਦੱਖਣੀ ਏਸ਼ੀਆਂ ਨੂੰ ਛੱਡ ਲਈਏ ਤਾਂ ਤਕਰੀਬਨ ਸਾਰਾ ਵਿਸ਼ਵ ਹੀ ਵਰਣ ਵਿਵਸਥਾ ਰਹਿਤ ਸਮਾਜ ਹੈ। ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਕਾਲੇ, ਗੋਰੇ ਅਤੇ ਸ਼ਵੇਤ ਅਤੇ ਅਸ਼ਵੇਤ ਤਾਂ ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਵਿਤਕਰੇਵਾਦ ਦੀ ਹੋਂਦ ਮੌਜੂਦ ਹੈ। ਇਹ ਜਾਤੀ, ਨਸ਼ਲ ਅਤੇ ਖੇਤਰ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਦੀ ਬੇਦਖਲੀ ਕਰਦਾ ਹੈ।
ਸੈਕੂਲਰਇਜ਼ਮ ਸਬਦ ਨੂੰ ਕੇਵਲ ਧਰਮ ਨਿਰਪੱਖਤਾ ਨਾਲ ਜੋੜਕੇ ਇਸ ਦਾ ਕੱਦ ਬਹੁਤ ਛੋਟਾ ਕਰ ਦਿਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸੈਕੂਲਰਇਜ਼ਮ ਧਰਮ ਨਿਰਪੱਖ ਹੋਣ ਦੇ ਨਾਲ ਨਾਲ ਜਾਤੀ, ਨਸ਼ਲ, ਖੇਤਰ ਅਤੇ ਅਮੀਰ ਗਰੀਬ ਆਦਿ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਨੂੰ ਨਕਾਰਕੇ, ਪੂਰਨਨਿਰਪੱਖਤਾ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਅੰਦਰ ਸਮਾ ਲੈਣ ਦਾ ਦਮ ਰਖਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਹਰ ਤਰਾਂ ਦੇ ਅਮਾਨਵੀ ਪ੍ਰਭਾਵਾਂ ਨੂੰ ਬੇਅਸਰ ਕਰਦਾ ਹੋਏ ਜਨ ਜਨ ਤਕ ਪਹੁੰਚਣ ਦੀ ਰਹਿਨੁਮਾਈ ਕਰਦਾ ਹੈ।

ਸੈਕੂਲਰਇਜ਼ਮ ਦਾ ਮਤਲਵ ਨਾਤਸਕਵਾਦ ਬਿਲਕੁਲ ਵੀ ਨਬੀਂ ਹੈ ਜਾਂ ਇਸ ਦਾ ਆਸਤਿਕਵਾਦ ਨਾਲ ਵੀ ਕੋਈ ਨੇੜੇ ਦਾ ਸੰਬੰਧ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਸੈਕੂਲਰਇਜ਼ਮ ਇਕ ਸਿਧਾਂਤ ਹੈ ਜੋ ਵਾਸਤਵਿਕ ਹੈ ਭਾਵ ਧਰਮ, ਨਸ਼ਲ, ਰੰਗ, ਜਾਤੀ, ਲਿੰਗ, ਅਮੀਰੀ ਗਰੀਬੀ ਜਾਂ ਬਾਹੂਬਲੀ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਨੂੰ ਨਕਾਰ ਹਰ ਤਰਾਂ ਦੇ ਭੇਦਭਾਵ ਤੋਂ ਉੱਪਰ ਉੱਠਕੇ ਇੱਕ ਮਨੁੱਖ ਦਾ ਦੂਜੇ ਮਨੁੱਖ ਤਕ ਪਹੁੰਣ ਦੀ ਨਿਰਪੱਖ ਇਮਾਨਦਾਰ ਪਹੁੰਚ ਦਾ ਸਿਧਾਂਤ ਹੀ ਅਸਲੀ ਸੈਕੂਲਰਇਜ਼ਮ ਹੈ। ਸੈਕੂਲਰਇਜ਼ਮ  ਪ੍ਰਤੱਖਵਾਦ, ਨਾਸਤਿਕਤਾ, ਪ੍ਰਕਿਰਤੀਵਾਦ, ਜਾਂ ਜਨਤਕ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਤੋਂ ਧਾਰਮਿਕ ਚਿੰਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਹਟਾਉਣ ਦਾ ਸੰਕੇਤ ਦੇ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਧਰਮ ਨਿਰਪੱਖਤਾ ਦੇ ਸਿਧਾਂਤ ਜੋ ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਆਜ਼ਾਦੀਆਂ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸਮਰਥਨ ਕਰਦੇ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਅਸੀਂ ਅਨੰਦ ਲੈਂਦੇ ਹਾਂ: ਧਾਰਮਿਕ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਨੂੰ ਰਾਜ ਦੀਆਂ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਅਤੇ ਜਨਤਕ ਖੇਤਰਾਂ ਤੋਂ ਵੱਖ ਕਰਨਾ ਜਿੱਥੇ ਧਰਮ ਹਿੱਸਾ ਲੈ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਹਾਵੀ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦਾ। ਇਹ ਆਪਣੇ ਵਿਵੇਕ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਦੂਜਿਆਂ ਨੂੰ ਨੁਕਸਾਨ ਪਹੁੰਚਾਏ ਬਿਨਾਂ ਆਪਣੇ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਜਾਂ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਨੂੰ ਅਭਿਆਸ ਕਰਨ ਜਾਂ ਬਦਲਣ ਜਾਂ ਨਾ ਬਦਲਣ ਦੀ ਆਜ਼ਾਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਬਰਾਬਰੀ ਹੈ ਤਾਂ ਜੋ ਸਾਡੇ ਧਾਰਮਿਕ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਜਾਂ ਇਸਦੀ ਘਾਟ ਸਾਡੇ ਵਿੱਚੋਂ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਲਾਭ ਜਾਂ ਨੁਕਸਾਨ ਨਾ ਪਹੁੰਚਾਏ।

1976 ਵਿੱਚ ਭਾਰਤ ਦੇ ਸੰਵਿਧਾਨ ਦੇ ਚਾਲੀਵੇਂ ਸੋਧ ਦੇ ਨਾਲ, ਸੰਵਿਧਾਨ ਦੀ ਪ੍ਰਸਤਾਵਨਾ ਵਿੱਚ ਇਹ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਕਿ ਭਾਰਤ ਇੱਕ ਧਰਮ ਨਿਰਪੱਖ ਰਾਸ਼ਟਰ ਹੈ। ਹਾਲਾਂਕਿ, 1994 ਦੇ ਮਾਮਲੇ ਵਿੱਚ ਭਾਰਤ ਦੀ ਸੁਪਰੀਮ ਕੋਰਟ ਐਸ.ਆਰ. ਬੌਮਾਈ ਬਨਾਮ ਯੂਨੀਅਨ ਆਫ ਇੰਡੀਆ ਨੇ ਇਸ ਤੱਥ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਕੀਤੀ ਕਿ ਗਣਤੰਤਰ ਦੇ ਗਠਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਭਾਰਤ ਧਰਮ ਨਿਰਪੱਖ ਸੀ। ਫੈਸਲੇ ਨੇ ਇਹ ਸਾਬਤ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਕਿ ਰਾਜ ਅਤੇ ਧਰਮ ਦਾ ਵੱਖਰਾਪਣ ਹੈ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ, “ਰਾਜ ਦੇ ਮਾਮਲਿਆਂ ਵਿੱਚ, ਧਰਮ ਦੀ ਕੋਈ ਜਗ੍ਹਾ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਅਤੇ ਜੇ ਸੰਵਿਧਾਨ ਰਾਜ ਨੂੰ ਵਿਚਾਰ ਅਤੇ ਕਾਰਜ ਵਿੱਚ ਧਰਮ ਨਿਰਪੱਖ ਹੋਣ ਦੀ ਮੰਗ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਇਹੀ ਲੋੜ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਪਾਰਟੀਆਂ ਨੂੰ ਵੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਸੰਵਿਧਾਨ ਮਾਨਤਾ ਨਹੀਂ ਦਿੰਦਾ, ਧਰਮ ਅਤੇ ਰਾਜ ਸ਼ਕਤੀ ਮਿਲਾਉਣ ਦੀ ਇਜਾਜ਼ਤ ਨਹੀਂ ਦਿੰਦਾ। ਇਹ ਸੰਵਿਧਾਨਕ ਹੁਕਮ ਹੈ। ਕੋਈ ਵੀ ਨਹੀਂ ਕਹਿ ਸਕਦਾ ਜਦੋਂ ਤੱਕ ਇਹ ਸੰਵਿਧਾਨ ਇਸ ਦੇਸ਼ ਤੇ ਰਾਜ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਰਾਜਨੀਤੀ ਅਤੇ ਧਰਮ ਨੂੰ ਮਿਲਾਇਆ ਨਹੀਂ ਜਾ ਸਕਦਾ। ਕੋਈ ਵੀ ਰਾਜ ਸਰਕਾਰ ਜੋ ਨੀਤੀਆਂ ਜਾਂ ਗੈਰ -ਧਰਮ ਨਿਰਪੱਖ ਕਾਰਵਾਈਆਂ ਦੀ ਪਾਲਣਾ ਕਰਦੀ ਹੈ ਸੰਵਿਧਾਨਕ ਆਦੇਸ਼ ਦੇ ਉਲਟ ਕੰਮ ਕਰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਧਾਰਾ 356 ਦੇ ਅਧੀਨ ਕਾਰਵਾਈ ਕਰਨ ਦੇ ਯੋਗ ਬਣਾਉਂਦਾ ਹੈ।” ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਸੰਵਿਧਾਨਕ ਤੌਰ ‘ਤੇ, ਰਾਜ ਦੀ ਮਲਕੀਅਤ ਵਾਲੀਆਂ ਵਿਦਿਅਕ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਨੂੰ ਧਾਰਮਿਕ ਨਿਰਦੇਸ਼ ਦੇਣ ਦੀ ਮਨਾਹੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਸੰਵਿਧਾਨ ਦੀ ਧਾਰਾ 27 ਕਿਸੇ ਵੀ ਧਰਮ ਦੇ ਪ੍ਰਚਾਰ ਲਈ ਟੈਕਸ ਅਦਾ ਕਰਨ ਵਾਲਿਆਂ ਦੇ ਪੈਸੇ ਦੀ ਵਰਤੋਂ’ ਤੇ ਪਾਬੰਦੀ ਲਗਾਉਂਦੀ ਹੈ।

ਸੰਵਿਧਾਨ, ਸੰਵਿਧਾਨ ਵਿੱਚ ਲਿਖੇ ਸ਼ਬਦ ਉਸ ਸਮੇਂ ਤਕ ਕਿਸੇ ਧਰਮ ਗੁਰੂ ਦੇ ਉਪਦੇਸ਼ ਦੀ ਤਰਾਂ ਹੀ ਸਿੱਧ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਜਦੋਂ ਤਕ ਉਹਨਾ ਨੂੰ ਸਰਕਾਰ, ਸਰਕਾਰੀ ਤੰਤਰ, ਨਿਆਏਪਾਲਿਕਾ ਵਿੱਚ ਦੇਸ਼ ਅਤੇ ਸਮਾਜ ਦੀ ਵਿਵਸਥਾ ਨੂੰ ਪ੍ਰਭਾਵਤ ਕਰਨ ਦਾ ਦਮ ਨਹੀਂ ਰਖਦੇ। ਬਾਬਾ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਸੰਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਵਿੱਚ ਵਿੱਚ ਦਿੱਤੇ ਆਖਰੀ ਭਾਸ਼ਨ ਕਿਹਾ ਸੀ ਕਿ ਕੋਈ ਵੀ ਸੰਵਿਧਾਨ ਕਿੰਨਾ ਵੀ ਚੰਗਾ ਕਿਉਂ ਨਾ ਹੋਵੇ, ਜਦੋਂ ਤੱਕ ਸੰਵਿਧਾਨ ਨੂੰ ਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਲਾਗੂ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਲੋਕ ਇਮਾਨਦਾਰ ਨਹੀਂ ਹੋਣਗੇ, ਸੰਵਿਧਾਨ ਬਹੁਤ ਅੱਛਾ ਹੋਣ ਉੱਤੇ ਵੀ ਅੱਛਾ ਸਿੱਧ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦਾ। ਸੰਵਿਧਾਨ ਪੌਣੀ ਸਦੀ ਵਿੱਚ ਲਾਗੂ ਤਾਂ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਿਆ. ਪਰ ਬੀਜੇਪੀ ਸਰਕਾਰ ਦੇ ਨੁਮਾਇੰਦਿਆਂ ਦੀ ਜੁਬਾਨਾ ਤੋਂ ਇਸ ਨੂੰ ਬਦਲਣ ਦੀਆਂ ਅਵਾਜਾਂ ਆਉਂਦੀਆਂ ਰਹਿੰਦੀਆਂ ਹਨ।

ਰੋਜਾਨਾਂ ਅਖਬਾਰਾਂ ਟੀਵੀ ਅਤਾ ਮੀਡੀਆਂ ਵਿੱਚ ਸਮਾਜ ਦੇ ਹਾਲਾਤ ਨੂੰ ਲੈਕੇ ਖਬਰਾਂ ਸ਼ਪਦੀਆਂ ਰਹਿੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਘੋਖ ਕਰਕੇ ਭਰੋਸਾ ਵੀ ਕਰਨਾ ਪੈਂਦਾ ਹੈ। ਅੰਗਰੇਜੋ ਭਾਰਤ ਛੱਡੋ ਨੂੰ ਲੈ ਕੇ ਅੰਦੋਲਨ ਕਰਨ ਵਾਲੇ, ਅੰਗਰੇਜਾਂ ਤੋਂ ਸੱਤਾ ਲੈ ਕੇ ਕਿੰਨੇ ਭਾਰਤੀਆਂ ਲਈ ਸੈਕੁਲਰ ਜਾਂ ਸਹੀ ਸਿੱਧ ਹੋਏ ਹਨ, ਇਹ ਰੋਜਾਨਾ ਦੀਆਂ ਖਬਰਾਂ ਦਸ ਦਿਮਦੀਆਂ ਹਨ।

ਮਹਾਰਾਸ਼ਟਰ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਯਾਰਵਾੜਾ ਜੇਲ੍ਹ ਦਾ ਇਕ ਹਿੱਸੇ ਨੂੰ ਇਤਿਹਾਸਕ ਮੰਨਦੇ ਹੋਏ ਸੈਲਾਨੀਆਂ ਲਈ ਖੋਲ੍ਹ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਜੇਲ੍ਹ ਨੂੰ ਆਮ ਲੋਕਾਂ ਲਈ ਖੋਲ੍ਹਿਆ ਜਾਣ ਵਾਲਾ ਰਾਜ ਬਣ ਗਿਆ ਸੀ। ਪੂਨੇ ਸਮਝੌਤੇ ਵਾਲਾ ਅੰਬ ਦਾ ਦਰੱਖਤ ਅਜੇ ਵੀ ਠੀਕਠਾਕ ਹੈ ਅਤੇ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਹੁਣ ਯਰਵਦਾ ਕੇਂਦਰੀ ਜੇਲ ਦੇ ‘ਗਾਂਧੀ ਵਿਹੜੇ’ ਵਜੋਂ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਦੁਆਰਾ ਬਣਾਈ ਯਰਵਦਾ ਜੇਲ੍ਹ ਵਿਚ ਮਹਾਤਮਾ ਗਾਂਧੀ (1932), ਲੋਕਮਨਯ ਤਿਲਕ (1898), ਮੋਤੀ ਲਾਲ ਨਹਿਰੂ (1932), ਪੰਡਿਤ ਜਵਾਹਰ ਲਾਲ ਨਹਿਰੂ (1932), ਸਰਦਾਰ ਵੱਲਭਭਾਈ ਪਟੇਲ (1932), ਸਰੋਜਨੀ ਨਾਇਡੂ (1940), ਸੁਭਾਸ਼ ਚੰਦਰ ਬੋਸ (1936) ਵਰਗੇ ਵੱਡੇ ਨੇਤਾ ਕੈਦ ਵਿੱਚ ਰਹੇ। ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਸ਼ਾਸਨ ਤੋਂ ਆਜ਼ਾਦੀ ਲਈ ਇਨ੍ਹਾਂ ਮਹਾਨ ਨੇਤਾਵਾਂ ਦੁਆਰਾ ਦਿੱਤੀਆਂ ਕੁਰਬਾਨੀਆਂ ਨੂੰ ਯਾਦਗਾਰ ਬਣਾਉਣ ਅਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਮਹਾਨ ਨੇਤਾਵਾਂ ਦੀ ਕੈਦ ਦੇ ਸੈੱਲ ਯਾਦਗਾਰਾਂ ਵਜੋਂ ਰੱਖੇ ਗਏ ਹਨ। ਮਹਾਤਮਾ ਗਾਂਧੀ ਇੱਥੇ ਆਜ਼ਾਦੀ ਸੰਗਰਾਮ ਦੌਰਾਨ 2 ਵੱਖ ਵੱਖ ਸਮੇਂ ਕੈਦ ਵਿੱਚ ਰਹੇ ਸਨ। ਪਹਿਲਾ ਕਾਰਜਕਾਲ 4 ਜਨਵਰੀ, 1932 ਤੋਂ 8 ਮਈ, 1933 ਤੱਕ ਸੀ, ਅਤੇ ਦੂਜਾ 1 ਅਗਸਤ, 1933 ਤੋਂ 23 ਅਗਸਤ, 1933 ਸੀ।

ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਯਰਵਦਾ ਜੇਲ੍ਹ ਨਾਲ ਇਕ ਘਟਨਾ “ਪੂਨਾ ਪੈਕਟ” ਦੀ ਗਾਂਧੀ ਜੀ ਅਤੇ ਡਾ. ਅੰਬੇਡਕਰ ਜੀ ਨਾਲ ਜੁੜੀ ਹੋਈ ਹੈ। ਗੋਲ ਮੇਜ ਕਾਨਫਰੰਸ 1931-32 ਵਿੱਚ ਡਾ. ਅੰਬੇਡਕਰ ਨੇ “ਡੀਪਰੈਸ਼ਡ ਕਲਾਸਾਂ” ਨੂੰ ਭਾਰਤੀ ਘੱਟਗਿਣਤੀਆਂ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਰਖਣ ਲਈ ਉਸੇ ਹੀ ਢੰਗ ਨਾਲ ਉਹਨਾਂ ਲਈ ਵੀ ਪ੍ਰਤੀਨਿਧਤਾ ਦਾ ਹੱਕ ਦੀ ਅਵਾਜ ਉੱਠਾਈ ਸੀ,ਇਸ ਨੂੰ ਕਮਿਊਨਲ ਅਵਾਰਡ ਦੀ ਮੰਗ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਇਸ ਪੁਰਸਕਾਰ ਦੇ ਤਹਿਤ ਅੱਗੜੀ ਜਾਤੀ, ਨੀਵੀਂ ਜਾਤੀ, ਮੁਸਲਮਾਨ, ਬੋਧੀ, ਸਿੱਖ, ਭਾਰਤੀ ਈਸਾਈ, ਐਂਗਲੋ-ਇੰਡੀਅਨ, ਯੂਰਪੀਅਨ ਦੀ ਤਰਾਂ “ਡੀਪਰੈਸ਼ਡ ਕਲਾਸਾਂ” ਨੂੰ ਵੱਖਰੇ ਇਲਕਟੋਰੇਟਸ ਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧ ਕਰਨਾ ਸੀ। ਇਸ ਕਮਿਊਨਲ ਅਵਾਰਡ ਨਾਲ “ਡੀਪਰੈਸ਼ਡ ਕਲਾਸਾਂ” ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਨੇਤਾ ਚੁਣਨ ਦਾ ਅਧਿਕਾਰ ਦਿਤਾ ਜਾਣਾ ਸੀ। ਅੱਜ ਵੀ ਕਈ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਫਿਰਕੇ ਦੀ ਔਰਗੇਨਾਜ਼ੇਸ਼ਨ ਐਸ.ਜੀ.ਪੀ.ਸੀ. ਵਰਗੀਆਂ ਆਪਣੀਆਂ ਚੋਣਾਂ ਕਮਿਊਨਲ ਅਧਾਰ ਉਤੇ ਹੀ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ।

ਜਦੋਂ “ਡੀਪਰੈਸ਼ਡ ਕਲਾਸਾਂ” ਲਈ ਉਹ ਹੀ ਅਧਿਕਾਰ ਦੇਣ ਦੀ ਗੱਲ ਹੋਈ ਤਾਂ ਮਹਾਤਮਾ ਜੀ ਨੇ ਇਹ ਹਿੰਦੂ ਭਾਈਚਾਰੇ ਨਾਲੋਂ ਵਖ ਹੋਣਾ ਕਰਾਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਉਹ 4 ਜਨਵਰੀ, 1932 ਤੋਂ ਜੇਲ੍ਹ ਵਿੱਚ ਹੀ ਸਨ, ਜੇਲ੍ਹ ਵਿੱਚੋਂ ਹੀ ਗੋਲ ਮੇਜ ਕਾਨਫਰੰਸ ਵਿੱਚ ਹਿੱਸਾ ਲੈਣ ਲੰਡਨ ਗਏ ਸਨ ਅਤੇ ਜੇਲ੍ਹ ਵਿੱਚ ਹੀ ਵਾਪਸ ਆਏ ਸਨ। ਸ਼੍ਰੀਮਾਨ ਗਾਂਧੀ ਜੀ ਨੇ 11 ਮਾਰਚ 1932 ਨੂੰ ਜੇਲ੍ਹ ਵਿੱਚੋਂ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਭਾਰਤ ਦੇ ਤਤਕਾਲੀ ਰਾਜ ਸੈਕਟਰੀ ਸੈਮੂਅਲ ਹੋਅਰ ਨੂੰ ਚਿੱਠੀ ਲਿਖੀ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਕਿਹਾ ਕਿ ਤੁਹਾਨੂੰ ਸ਼ਾਇਦ ਯਾਦ ਹੋਵੇਗਾ ਕਿ ਗੋਲ ਮੇਜ ਕਾਨਫਰੰਸ ਵਿਚ ਮੇਰੇ ਭਾਸ਼ਣ ਦੇ ਅਖੀਰ ਵਿਚ ਜਦੋਂ ਘੱਟਗਿਣਤੀ ਦਾਅਵਾ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ, ਮੈਂ ਕਿਹਾ ਸੀ ਕਿ ਮੈ ਮਰਦੇ ਦਮ ਤਕ “ਡੀਪਰੈਸ਼ਡ ਕਲਾਸਾਂ” ਨੂੰ ਵੱਖਰੇ ਇਲੈਕਟੋਰੇਟਸ ਨੂੰ ਖਤਮ ਕਰਾਉਣ ਤਕ ਵਿਰੋਧ ਕਰਾਂਗਾ। ਉਹਨਾ ਲਿਖਿਆ ਸੀ ਕਿ ਇਹ ਸਵਾਲ ਮੁੱਖ ਤੌਰ ਤੇ ਨੈਤਿਕ ਅਤੇ ਧਾਰਮਿਕ ਹੈ।

ਡਾ. ਅੰਬੇਡਕਰ ਨੇ ਬਹੁਤ ਸਾਲ ਮਿਹਨਤ ਕਰਕੇ ਇਹ ਅਵਾਰਡ ਹਜਾਰਾਂ ਸਾਲਾਂ ਦੇ ਵੰਚਿਤ ਵਰਗ ਦੇ ਆਰਥਿਕ, ਸਮਾਜਿਕ, ਰਾਜਨੀਤਕ ਬਰਾਬਰੀ ਦੇ ਮੈਰਿਟ ਤੇ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਸਰਕਾਰ ਨੂੰ ਮਨਾਇਆ ਸੀ। ਉਹਨਾ ਦੀ ਦਲੀਲ ਸੀ ਕਿ ਜੇ ਕਰ ਕਮਿਊਨਲ ਅਧਾਰ ਖਾਸ ਅਧਿਕਾਰ ਬੈਕਵਰਡ ਜਾਤੀ, ਮੁਸਲਮਾਨ, ਬੋਧੀ, ਸਿੱਖ, ਭਾਰਤੀ ਈਸਾਈ, ਐਂਗਲੋ-ਇੰਡੀਅਨ, ਯੂਰਪੀਅਨਾਂ ਨੂੰ ਦਿਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ “ਡੀਪਰੈਸ਼ਡ ਕਲਾਸਾਂ” ਨੂੰ ਕਿਉਂ ਨਹੀਂ ਦਿਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ। ਉਹ ਵਰਗ ਸਾਰੇ ਹੀ ਵਰਗਾਂ ਵਿੱਚ ਜੀਵਨ ਦੇ ਹਰ ਪਹਿਲੂ ਵਿੱਚ ਵੰਚਿਤ ਆਖਰੀ ਪਾਏਦਾਨ ਉਤੇ ਹੈ, ਸਭ ਨਾਲੋਂ ਕਮਜ਼ੋਰ ਹੈ। ਇਸ ਨੂੰ ਦੂਜਿਆਂ ਨਾਲੋਂ ਹਰ ਲਿਹਾਜ ਨਾਲ ਖਾਸ ਸੁਰੱਖਿਆ ਦੀ ਖਾਸ ਲੋੜ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਸਮਝਾਇਆ ਸੀ ਕਿ ਜੇਕਰ ਬੈਕਵਰਡ ਜਾਤੀ, ਮੁਸਲਮਾਨ, ਬੋਧੀ, ਸਿੱਖ, ਭਾਰਤੀ ਈਸਾਈ, ਐਂਗਲੋ-ਇੰਡੀਅਨ, ਯੂਰਪੀਅਨਾਂ ਨੂੰ ਵਖਰੇ ਇਲੈਕਟ੍ਰੋਲ ਦਿਤੇ ਜਾ ਸਕਦੇ ਹਨ ਤਾਂ “ਡੀਪਰੈਸ਼ਡ ਕਲਾਸਾਂ” ਨੂੰ ਕਿਉਂ ਨਹੀਂ ਦਿਤੇ ਜਾ ਸਕਦੇ।

ਲੇਕਿਨ ਮਹਾਤਮਾ ਜੀ ਨੂੰ ਇਹ ਪਸੰਦ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਉਸ ਚਿੱਠੀ ਵਿੱਚ ਲਿਖਿਆ ਕਿ ਇਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਨੈਤਿਕ ਅਤੇ ਧਾਰਮਿਕ ਮਾਮਲਾ ਹੈ। ਕਮਿਊਨਲ ਅਵਾਰਡ ਖਤਮ ਕਰਵਾਉਣਾਂ ਮੇਰੀ ਅੰਤਰਆਤਮਾ ਦੀ ਪੁਕਾਰ ਹੈ ਜਿਸਦੀ ਉਲੰਘਣਾ ਕਰਨ ਦੀ ਮੈਂ ਹਿੰਮਤ ਨਹੀਂ ਰੱਖਦਾ, ਇਹ ਮੇਰੀ ਇੱਜ਼ਤ ਦਾ ਸਵਾਲ ਹੈ, ਭਾਵੇਂ ਜੋ ਵੀ ਮੈਨੂੰ ਇਸ ਦੀ ਕੀਮਤ ਚੁੱਕਾਉਣੀ ਪਵੇਗੀ ਮੈਂ ਚੁੱਕਾਵਾਂਗਾ। ਜਿੱਥੋਂ ਤੱਕ ਮੈਂ ਹੁਣ ਵੇਖ ਸਕਦਾ ਹਾਂ,ਮੇਰੀ ਕੈਦ ਵਿੱਚ ਹੋਣ ਨਾਲ, ਜਾਂ ਰਿਹਾਅ ਹੋਣ ਨਾਲ ਵਰਤ ਰੱਖਣ ਦੀ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਨੂੰ ਕੋਈ ਘੱਟਾ ਨਹੀਂ ਦੇਵੇਗਾ। ਹਾਲਾਂਕਿ,ਮੈਂ ਆਸ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹਾਂ ਕਿ ਮੇਰੇ ਸਾਰੇ ਡਰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬੇਬੁਨਿਆਦ ਹਨ ਅਤੇ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਸਰਕਾਰ ਦਾ “ਡੀਪਰੈਸ਼ਡ ਕਲਾਸਾਂ” ਲਈ ਵੱਖਰਾ ਇਲੈਕਟੋਰੇਟਸ ਬਣਾਉਣ ਦਾ ਕੋਈ ਇਰਾਦਾ ਨਹੀਂ ਹੈ।
ਲੇਕਿਨ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ ਰਮਸੇ ਮੈਕਡੋਨਲਡ ਨੇ 16 ਅਗਸਤ, 1932 ਘੋਸ਼ਣਾ ਮੈਰਿਟ ਦੇ ਅਧਾਰ ਉੱਤੇ ਕਮਿਊਨਲ ਅਵਾਰਡ ਦੇਣਾ ਸਵਿਕਾਰ ਕਰ ਲਿਆ। ਗਾਂਧੀ ਜੀ ਪਹਿਲਾਂ ਤੋਂ ਜਿਹੜੇ ਮਰਨ ਵਰਤ ਦੀਆਂ ਧਮਕੀਆਂ ਦੇ ਰਹੇ ਸਨ, ਉਹਨਾਂ ਨੇ 20 ਸਤੰਬਰ, 1932 ਨੂੰ ਜੇਲ੍ਹ ਦੇ ਅੰਦਰ ਇਸ ਦੇ ਖਿਲਾਫ਼ ਮਰਨ ਵਰਤ ਰੱਖ ਦਿਤਾ। ਇਹ ਇਸ ਲਈ ਸੀ ਕਿ ਡਾ. ਅੰਬੇਡਕਰ ਉੱਤੇ ਅਵਾਰਡ ਵਾਪਸ ਕਰਨ ਦਾ ਦਬਾਉ ਬਣਾਕੇ ਇਕ ਸਮਝੌਤਾ ਪੱਤਰ ਤਿਆਰ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ। ਇਹ ਸਮਝੌਤਾ ਕਮਿਊਨਲ ਅਵਾਰਡ ਨੂੰ ਵਾਪਸ ਕਰਨ ਲਈ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ ਨੂੰ ਭੇਜਿਆ ਜਾਵੇਗਾ ਜਿਹੜਾ ਗਾਂਧੀ ਜੀ ਅਤੇ ਡਾ. ਅੰਬੇਡਕਰ ਦੀ ਸਹਿਮਤੀ ਦਾ ਹੋਵੇਗਾ।

ਡਾ. ਅੰਬੇਡਕਰ ਨੇ ਬਹੁਤ ਮਿਹਨਤ ਨਾਲ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਭਾਰਤੀ ਸਰਕਾਰ ਕੋਲੋਂ ਮੈਰਿਟ ਅਧਾਰ ਤੇ ਅਵਾਰਡ ਬਣਵਾਇਆ ਸੀ, ਇਸ ਲਈ ਉਹ ਵਾਪਸ ਕਰਨ ਦੀ ਸਹਿਮਤੀ ਲਈ ਮੰਨਣ ਵਾਲੇ ਨਹੀਂ ਸਨ। ਡਾ. ਅੰਬੇਡਕਰ ਦੀ ਸਹਿਮਤੀ ਬਣਵਾਈ ਜਾਵੇ ਇਸ ਲਈ ਮਰਨ ਵਰਤ ਅਤੇ ਬਾਹਰੀ ਸਮਾਜਿਕ ਦਬਾਉ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ। ਕਾਂਗਰਸ ਅਤੇ ਉਸਦੇ ਸਹਿਯੋਗੀਆਂ ਨੇ ਗਾਂਧੀ ਜੀ ਦੀ ਸਿਹਤ ਖਰਾਬ ਹੋਣ ਦੇ ਡਰ ਨੂੰ ਲੈਕੇ ਹਾਲ ਦੁਹਾਈ ਪਾਈ ਗਈ, ਕਈ ਸ਼ਹਿਰਾਂ ਵਿੱਚ “ਡੀਪਰੈਸ਼ਡ ਕਲਾਸਾਂ” ਦੀਆਂ ਬਸਤੀਆਂ ਉਤੇ ਹਮਲੇ ਕੀਤੇ ਗਏ। ਇਸ ਕਾਰਨ ਡਾ. ਅੰਬੇਡਕਰ ਨੂੰ ਝੁਕਣਾ ਪਿਆ। 24 ਸਤੰਬਰ, 1932 ਨੂੰ 4 ਦਿਨਾਂ ਦੇ ਮਰਨ ਵਰਤ ਨੂੰ ਤੋੜ ਦਿੱਤਾ ਜਦੋਂ ਡਾ. ਬੀ.ਆਰ. ਅੰਬੇਦਕਰ ਨਾਲ ਪੂਨਾ ਸਮਝੌਤੇ ‘ਤੇ ਦਸਤਖਤ ਕਰਾਉਣ ਵਿੱਚ ਸਫ਼ਲ ਹੋ ਗਏ ਸਨ। ਕਮਿਊਨਿਲ ਅਵਾਰਡ ਖਤਮ ਕਰਨ ਬਦਲੇ ਇੱਕ ਸਾਂਝੇ ਵੋਟਰ ਪ੍ਰਨਾਲੀ ਵਿੱਚ ਸੀਟਾਂ ਦੀ ਰਿਜਰਵੇਸ਼ਨ ਦੀ ਸਹਿਮਤੀ ਸਾਮਿਲ ਕੀਤਾ। ਗਾਂਧੀ ਜੀ ਨੂੰ ਮਈ 1933 ਵਿੱਚ ਉਸ ਜੇਲ੍ਹ ਤੋਂ ਰਿਹਾ ਹੋਏ ਸਨ। ਯਰਵਦਾ ਵਿਖੇ ਅੰਬ ਦੇ ਦਰੱਖਤ ਹੇਠ ਸਮਝੌਤੇ ‘ਤੇ ਦਸਤਖਤ ਕੀਤੇ ਸਨ ਅਤੇ ਦਰੱਖਤ ਨੂੰ ਕੁਸ਼ਲਤਾ ਨਾਲ ਸੰਭਾਲਿਆ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਮਹਾਤਮਾ ਗਾਂਧੀ ਨੂੰ ਇਸ ਜੇਲ ਵਿਚ ਲੰਮਾ ਸਮਾਂ ਬਿਤਾਇਆ ਸੀ। ਉਸ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਹਰ ਚੀਜ਼ ਨੂੰ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਰੱਖਿਆ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ।

1899 ਵਿਚ, ਚਪੇਕਰ ਭਰਾਵਾਂ ਨੂੰ ਯਰਵਦਾ ਜੇਲ੍ਹ ਵਿਚ ਫਾਂਸੀ ਦੇ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਸੀ। ਜਨਰਲ ਵੈਦਿਆ ਦੀ ਹੱਤਿਆ ਦੇ ਮਾਮਲੇ ਵਿੱਚ ਜਿੰਦਾ ਅਤੇ ਸੁੱਖਾ ਨੂੰ ਵੀ ਇੱਥੇ ਹੀ ਫਾਂਸੀ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਹੈ। ਹਾਲ ਹੀ ਦੇ ਸਾਲਾਂ ਵਿਚ ਮੁੰਬਈ ਅੱਤਵਾਦੀ ਹਮਲੇ ਦੇ ਦੋਸ਼ੀ ਅਜਮਲ ਕਸਾਬ ਨੂੰ ਯਰਵਦਾ ਜੇਲ੍ਹ ਵਿੱਚ ਫਾਂਸੀ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਸੀ।

ਮਹਾਰਾਸ਼ਟਰ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਯਰਵਦਾ ਜੇਲ੍ਹ ਵਿੱਚ ‘ਗਾਂਧੀ ਯਾਰਡ’ ਯਾਦਗਾਰ ਕੈਦੀਆਂ ਅਤੇ ਹੋਰਾਂ ਲਈ ਪ੍ਰੇਰਣਾ ਸਰੋਤ ਮੰਨਦੇ ਜੇਲ੍ਹ ਟੂਰਿਜ਼ਮ ਸਥਾਨ ਬਣਾਇਆ ਹੈ। ਕੈਦੀਆਂ ਨੂੰ ਗਾਂਧੀਵਾਦ ਸਿਖਿਆ ਦਿੱਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਕੈਦੀਆਂ ਦੀ ਗਾਂਧੀਵਾਦੀ ਨੈਤਿਕ, ਧਾਰਮਿਕ ਕਦਰਾਂ ਕੀਮਤਾਂ, ਮੁਆਫ਼ੀ ਅਤੇ ਸ਼ਾਂਤੀ ਦੇ ‘ਤੇ ਪਰਖ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਇਸ ਲਈ ਉਹ ਹਰ ਸਾਲ 2 ਅਕਤੂਬਰ ਨੂੰ 100 ਅੰਕ ਦੀ ਪ੍ਰੀਖਿਆ ਦਿੰਦੇ ਹਨ।

ਗ੍ਰਹਿ ਵਿਭਾਗ ਨੇ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ ‘ਜੇਲ੍ਹ ਟੂਰਿਜ਼ਮ’ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਇਸ ਵਿਚਾਰ ਨਾਲ ਕੀਤੀ ਹੈ ਕਿ ਸਕੂਲ / ਕਾਲਜ / ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਅਤੇ ਵਿਦਿਅਕ ਅਦਾਰਿਆਂ ਅਤੇ ਰਜਿਸਟਰਡ ਐਨ.ਜੀ.ਓਜ਼ ਨੂੰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਇਤਿਹਾਸਕ ਸਥਾਨਾਂ ਦਾ ਦੌਰਾ ਕਰਨਗੇ, ਇਸ ਲਈ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਮਹਾਂਮਾਰੀ ਦੀ ਸਥਿਤੀ ਦੇ ਕਾਰਨ, ਸਿਰਫ 50 ਮਹਿਮਾਨਾਂ ਨੂੰ ਰੋਜ਼ਾਨਾ ਜੇਲ ਦੇ ਅੰਦਰ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਸਥਾਨਾਂ ‘ਤੇ ਜਾਣ ਦੀ ਆਗਿਆ ਦਿੱਤੀ ਹੈ।

ਤਾਲਿਬਾਨ ਨੇ ਸਾਲ 2018 ਵਿਚ ਅਮਰੀਕਾ ਨਾਲ ਗੱਲਬਾਤ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੀ ਸੀ। ਫਰਵਰੀ 2020 ਵਿਚ ਦੋਹਾ ਵਿਚ ਦੋਹਾਂ ਧਿਰਾਂ ਵਿਚਾਲੇ ਇਕ ਸਮਝੌਤਾ ਹੋਇਆ ਸੀ ਜਿਥੇ ਅਮਰੀਕਾ ਨੇ ਅਫਗਾਨਿਸਤਾਨ ਤੋਂ ਆਪਣੀਆਂ ਫੌਜਾਂ ਵਾਪਸ ਲੈਣ ਦੀ ਵਚਨਬੱਧਤਾ ਕੀਤੀ ਸੀ ਅਤੇ ਤਾਲਿਬਾਨ ਅਮਰੀਕੀ ਸੈਨਿਕਾਂ ‘ਤੇ ਹਮਲੇ ਰੋਕਣ ਲਈ ਸਹਿਮਤ ਹੋਏ ਸਨ। ਸਮਝੌਤੇ ਵਿਚ ਤਾਲਿਬਾਨ ਨੇ ਅਲ ਕਾਇਦਾ ਅਤੇ ਹੋਰ ਕੱਟੜਪੰਥੀ ਸੰਗਠਨਾਂ ਦੇ ਆਪਣੇ ਅਧੀਨ ਖੇਤਰ ਵਿਚ ਦਾਖਲ ਹੋਣ ‘ਤੇ ਵੀ ਰੋਕ ਲਗਾਉਣ ਦੀ ਮੰਗ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਪੱਧਰੀ ਸ਼ਾਂਤੀ ਵਾਰਤਾ ਵਿਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਣ ਦਾ ਵਾਅਦਾ ਕੀਤਾ। ਪਰ ਸਮਝੌਤੇ ਤੋਂ ਅਗਲੇ ਹੀ ਸਾਲ ਤੋਂ ਤਾਲਿਬਾਨ ਨੇ ਅਫਗਾਨਿਸਤਾਨ ਵਿਚ ਆਮ ਨਾਗਰਿਕਾਂ ਅਤੇ ਸੁਰੱਖਿਆ ਬਲਾਂ ਨੂੰ ਨਿਸ਼ਾਨਾ ਬਣਾਇਆ। ਹੁਣ ਜਦੋਂ ਯੂਐਸ ਫੌਜਾਂ ਨੇ ਅਫਗਾਨਿਸਤਾਨ ਛੱਡਣ ਦੀ ਤਿਆਰੀ ਕੀਤੀ ਹੈ, ਤਾਲਿਬਾਨ ਸਮੂਹ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਦੇਸ਼ ਵਿਚ ਆਪਣਾ ਖੇਤਰ ਨੂੰ ਵਧਾ ਰਿਹਾ ਹੈ।

 ਹੌਲੀ ਹੌਲੀ ਇਸ ਸਮੂਹ ਨੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਮਜ਼ਬੂਤ ​​ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਹੁਣ ਇਕ ਵਾਰ ਫਿਰ ਇਸ ਦਾ ਦਬਦਬਾ ਵੇਖਣ ਨੂੰ ਮਿਲ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਤਕਰੀਬਨ ਦੋ ਦਹਾਕੇ ਬਾਅਦ, ਅਮਰੀਕਾ 11 ਸਤੰਬਰ, 2021 ਤੱਕ ਅਫਗਾਨਿਸਤਾਨ ਤੋਂ ਆਪਣੀਆਂ ਸਾਰੀਆਂ ਫੌਜਾਂ ਵਾਪਸ ਬੁਲਾ ਲੈਣ ਦੀ ਤਿਆਰੀ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਉਸੇ ਸਮੇਂ, ਤਾਲਿਬਾਨ ਲੜਾਕਿਆਂ ਦੇ ਨਿਯੰਤਰਣ ਦਾ ਖੇਤਰ ਵਧ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਇਹ ਵੀ ਡਰ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਸਰਕਾਰ ਨੂੰ ਅਸਥਿਰ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹਨ। 1996 ਤੋਂ 2001 ਤੱਕ, ਤਾਲਿਬਾਨ ਨੇ ਤਕਰੀਬਨ ਤਿੰਨ ਚੌਥਾਈ ਅਫਗਾਨਿਸਤਾਨ ਉੱਤੇ ਸੱਤਾ ਹਾਸਲ ਕੀਤੀ, ਅਤੇ ਸ਼ਰੀਆ, ਜਾਂ ਇਸਲਾਮੀ ਕਾਨੂੰਨ ਦੀ ਸਖਤੀ ਨਾਲ ਲਾਗੂ ਕੀਤੇ। ਤਾਲਿਬਾਨ 1994 ਵਿਚ ਅਫਗਾਨ ਸਿਵਲ ਵਾਰ ਵਿਚ ਇਕ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਧੜੇ ਵਜੋਂ ਉੱਭਰਿਆ ਸੀ ਅਤੇ ਇਸ ਵਿਚ ਪੂਰਬੀ ਅਤੇ ਦੱਖਣੀ ਅਫਗਾਨਿਸਤਾਨ ਦੇ ਪਸ਼ਤੂਨ ਖੇਤਰ ਦੇ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਸ਼ਾਮਲ ਸਨ ਜੋ ਰਵਾਇਤੀ ਇਸਲਾਮਿਕ ਸਕੂਲ ਵਿਚ ਪੜ੍ਹੇ-ਲਿਖੇ ਸਨ ਅਤੇ ਸੋਵੀਅਤ ਅਪਗਾਨ ਸਮੇਂ ਲੜਦੇ ਰਹੇ ਸਨ।

ਤਾਲਿਬਾਨ ਦੀ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ ਨੂੰ ਦੇਵਬੰਦੀ ਕੱਟੜਵਾਦ ਤੇ ਅਤਿਵਾਦੀ ਇਸਲਾਮਵਾਦ ਦੇ ਅਧਾਰਤ ਸ਼ਰੀਆ ਇਸਲਾਮੀ ਕਾਨੂੰਨ ਦੇ “ਨਵੀਨਤਾਕਾਰੀ” ਰੂਪ ਦੇ ਜੋੜ ਵਜੋਂ ਦਰਸਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ ਅਤੇ ਪਸ਼ਤੂਨਵਾਲੀ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਜਾਣੇ ਜਾਂਦੇ ਪਸ਼ਤੂਨ ਸਮਾਜਿਕ ਅਤੇ ਸਭਿਆਚਾਰਕ ਨਿਯਮਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਮਿਲਦੇ ਹਨ,  ਕਿਉਂਕਿ ਬਹੁਤੇ ਤਾਲਿਬਾਨ ਪਸ਼ਤੂਨ ਕਬੀਲੇ ਦੇ ਲੋਕ ਹਨ। ਦੇਵਬੰਦੀ ਸੁੰਨੀ ਇਸਲਾਮ ਦੇ ਅੰਦਰ ਇਕ ਇਸਲਾਮੀ ਪੁਨਰ-ਸੁਰਜੀਤੀ ਲਹਿਰ ਹੈ ਜੋ 19 ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਅਖੀਰ ਵਿਚ, ਭਾਰਤ ਦੇ ਦੇਵਬੰਦ ਕਸਬੇ ਵਿਚ ਦਾਰੂਲ ਉਲੂਮ ਇਸਲਾਮਿਕ ਸੈਮੀਨਾਰ ਦੇ ਦੁਆਲੇ ਬਣਾਈ ਗਈ ਸੀ।

ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਨੂੰ ਪਸ਼ਤੋ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਤਾਲਿਬਾਨ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਤਾਲਿਬਾਨ ਦਾ ਜਨਮ ਨੱਬੇਵਿਆਂ ਦੇ ਅਰੰਭ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਜਦੋਂ ਸੋਵੀਅਤ ਯੂਨੀਅਨ ਅਫਗਾਨਿਸਤਾਨ ਤੋਂ ਆਪਣੀਆਂ ਫੌਜਾਂ ਵਾਪਸ ਲੈ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਪਸ਼ਤੋ ਅੰਦੋਲਨ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਪਹਿਲੇ ਧਾਰਮਿਕ ਮਦਰੱਸਿਆਂ ਵਿਚ ਹੋਈ ਸੀ ਅਤੇ ਸਾਊਦੀ ਅਰਬ ਦੁਆਰਾ ਫੰਡ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਇਸ ਲਹਿਰ ਵਿਚ ਸੁੰਨੀ ਇਸਲਾਮ ਦੀਆਂ ਕੱਟੜਪੰਥੀ ਮਾਨਤਾਵਾਂ ਦਾ ਪ੍ਰਚਾਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਜਲਦੀ ਹੀ ਤਾਲਿਬਾਨ ਅਫ਼ਗਾਨਿਸਤਾਨ ਅਤੇ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਵਿਚਾਲੇ ਪਸ਼ਤੂਨ ਖੇਤਰ ਵਿਚ ਸ਼ਾਂਤੀ ਅਤੇ ਸੁਰੱਖਿਆ ਸਥਾਪਤ ਕਰਨ ਦੇ ਨਾਲ ਨਾਲ ਸ਼ਰੀਆ ਕਾਨੂੰਨ ਦੇ ਕੱਟੜਪੰਥੀ ਸੰਸਕਰਣ ਨੂੰ ਲਾਗੂ ਕਰਨ ਦਾ ਵਾਅਦਾ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ। ਇਸ ਸਮੇਂ ਦੌਰਾਨ, ਦੱਖਣ-ਪੱਛਮੀ ਅਫਗਾਨਿਸਤਾਨ ਵਿੱਚ ਤਾਲਿਬਾਨ ਦਾ ਪ੍ਰਭਾਵ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਵਧਿਆ। ਸਤੰਬਰ 1995 ਵਿਚ ਉਸਨੇ ਈਰਾਨ ਦੀ ਸਰਹੱਦ ਨਾਲ ਲੱਗਦੇ ਹੇਰਾਤ ਸੂਬੇ ਉੱਤੇ ਕਬਜ਼ਾ ਕਰ ਲਿਆ। ਇਕ ਸਾਲ ਬਾਅਦ ਹੀ ਤਾਲਿਬਾਨ ਨੇ ਅਫਗਾਨਿਸਤਾਨ ਦੀ ਰਾਜਧਾਨੀ ਕਾਬੁਲ ‘ਤੇ ਕਬਜ਼ਾ ਕਰ ਲਿਆ।

ਉਸਨੇ ਬੁਰਹਾਨੂਦੀਨ ਰੱਬਾਣੀ, ਜੋ ਉਸ ਸਮੇਂ ਅਫਗਾਨਿਸਤਾਨ ਦੇ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਸਨ, ਨੂੰ ਸੱਤਾ ਤੋਂ ਹਟਾ ਦਿੱਤਾ ਸੀ। ਰੱਬਾਨੀ ਸੋਵੀਅਤ ਫੌਜਾਂ ਦੇ ਹਮਲੇ ਦਾ ਵਿਰੋਧ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਅਫਗਾਨ ਮੁਜਾਹਿਦੀਨ ਦੇ ਬਾਨੀ ਮੈਂਬਰਾਂ ਵਿਚੋਂ ਇਕ ਸਨ। ਸਾਲ 1998 ਤਕ ਤਾਲਿਬਾਨ ਨੇ ਅਫ਼ਗਾਨਿਸਤਾਨ ਦੇ ਲਗਭਗ 90 ਪ੍ਰਤੀਸ਼ਤ ਨੂੰ ਕੰਟਰੋਲ ਕਰ ਲਿਆ ਸੀ। ਸੋਵੀਅਤ ਫੌਜਾਂ ਦੇ ਜਾਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਅਫਗਾਨਿਸਤਾਨ ਦੇ ਆਮ ਲੋਕ ਮੁਜਾਹਿਦੀਨ ਦੀਆਂ ਵਧੀਕੀਆਂ ਅਤੇ ਆਪਸੀ ਟਕਰਾਅ ਤੋਂ ਤੰਗ ਆ ਚੁੱਕੇ ਸਨ, ਇਸ ਲਈ ਤਾਲਿਬਾਨ ਦਾ ਪਹਿਲਾਂ ਸਵਾਗਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਭ੍ਰਿਸ਼ਟਾਚਾਰ ਨੂੰ ਨਿਯੰਤਰਣ, ਅਰਾਜਕਤਾ ਵਿੱਚ ਸੁਧਾਰ, ਸੜਕਾਂ ਬਣਾਉਣ ਅਤੇ ਨਿਯੰਤਰਿਤ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਵਪਾਰਕ ਬੁਨਿਆਦੀ ਢਾਂਚਾ ਅਤੇ ਸਹੂਲਤਾਂ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਨ ਵਰਗੇ ਕੰਮਾਂ ਨੇ ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ ਤਾਲਿਬਾਨ ਨੂੰ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਵੀ ਬਣਾਇਆ।

ਪਰ ਇਸ ਸਮੇਂ ਦੌਰਾਨ, ਤਾਲਿਬਾਨ ਨੇ ਸਜ਼ਾ ਦੇ ਇਸਲਾਮੀ ਢੰਗਾਂ ਨੂੰ ਲਾਗੂ ਕੀਤਾ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਕਤਲ ਅਤੇ ਬਦਕਾਰੀ ਦਾ ਦੋਸ਼ੀ ਠਹਿਰਾਏ ਗਏ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਜਨਤਕ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਫਾਸੀ ਦੇ ਘਾਟ ਉਤਾਰਨਾ, ਅਤੇ ਚੋਰੀ ਦੇ ਦੋਸ਼ੀ ਠਹਿਰਾਏ ਗਏ ਵਿਅਕਤੀਆਂ ਦੇ ਅੰਗ ਕੱਟ ਦੇਣੇ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। ਪੁਰਸ਼ਾਂ ਲਈ ਦਾੜ੍ਹੀਆਂ ਲਾਜ਼ਮੀ ਕੀਤੀਆਂ ਗਈਆਂ ਸਨ ਅਤੇ ਔਰਤਾਂ ਲਈ ਪੂਰੇ ਸਰੀਰ ਦੇ ਪਰਦੇ। ਤਾਲਿਬਾਨ ਨੇ ਟੈਲੀਵਿਜ਼ਨ, ਸੰਗੀਤ ਅਤੇ ਸਿਨੇਮਾ ‘ਤੇ ਪਾਬੰਦੀ ਲਗਾਈ ਹੈ ਅਤੇ 10 ਸਾਲ ਜਾਂ ਇਸ ਤੋਂ ਵੱਧ ਉਮਰ ਦੀਆਂ ਲੜਕੀਆਂ ਨੂੰ ਸਕੂਲ ਜਾਣ’ ਤੇ ਪਾਬੰਦੀ ਲਗਾ ਦਿੱਤੀ। ਤਾਲਿਬਾਨ ਨੂੰ ਮਨੁੱਖੀ ਅਧਿਕਾਰਾਂ ਦੀ ਉਲੰਘਣਾ ਅਤੇ ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਸ਼ੋਸ਼ਣ ਦੇ ਕਈ ਦੋਸ਼ ਲੱਗਣੇ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਗਏ। ਇਸ ਦੀ ਇਕ ਬਦਨਾਮ ਉਦਾਹਰਣ 2001 ਵਿਚ ਉਦੋਂ ਵੇਖੀ ਗਈ ਜਦੋਂ ਤਾਲਿਬਾਨ ਨੇ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਵਿਰੋਧ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਮੱਧ ਅਫਗਾਨਿਸਤਾਨ ਦੇ ਬਾਮੀਆਨ ਵਿਚ 1500 ਸਾਲ ਪਾਣੀ ਇਕ ਬੁੱਧ ਦੇ ਮੂਰਤੀ ਨੂੰ ਤੋੜ ਦਿੱਤਾ।

ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਨੇ ਤਾਲਿਬਾਨ ਦੇ ਗਠਨ ਅਤੇ ਮਜ਼ਬੂਤ ​​ਕਰਨ ਦੇ ਦੋਸ਼ਾਂ ਦਾ ਲਗਾਤਾਰ ਖੰਡਨ ਕੀਤਾ ਹੈ, ਪਰ ਇਸ ਵਿਚ ਕੋਈ ਸ਼ੱਕ ਨਹੀਂ ਹੈ ਕਿ ਸ਼ੁਰੂ ਵਿਚ ਤਾਲਿਬਾਨ ਲਹਿਰ ਵਿਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਣ ਵਾਲੇ ਲੋਕ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦੇ ਮਦਰੱਸਿਆਂ ਵਿਚੋਂ ਹੀ ਬਾਹਰ ਆਏ ਸਨ। ਜਦੋਂ ਅਫਗਾਨਿਸਤਾਨ ਨੂੰ ਤਾਲਿਬਾਨ ਦੁਆਰਾ ਨਿਯੰਤਰਿਤ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ, ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦੁਨੀਆ ਦੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਤਿੰਨ ਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿਚੋਂ ਇਕ ਸੀ ਜਿਸਨੇ ਤਾਲਿਬਾਨ ਦੀ ਸਰਕਾਰ ਨੂੰ ਮਾਨਤਾ ਦਿੱਤੀ ਸੀ। ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਸਾਊਦੀ ਅਰਬ ਅਤੇ ਸੰਯੁਕਤ ਅਰਬ ਅਮੀਰਾਤ ਨੇ ਵੀ ਤਾਲਿਬਾਨ ਦੀ ਸਰਕਾਰ ਨੂੰ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰ ਲਿਆ। ਤਾਲਿਬਾਨ ਨਾਲ ਕੂਟਨੀਤਕ ਸਬੰਧ ਤੋੜਨ ਵਾਲੇ ਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿਚ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਵੀ ਆਖਰੀ ਸੀ। ਇੱਕ ਸਮਾਂ ਸੀ ਜਦੋਂ ਤਾਲਿਬਾਨ ਨੇ ਉੱਤਰ ਪੱਛਮ ਵਿੱਚ ਇਸ ਦੇ ਨਿਯੰਤਰਣ ਵਾਲੇ ਖੇਤਰ ਤੋਂ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਨੂੰ ਅਸਥਿਰ ਕਰਨ ਦੀ ਧਮਕੀ ਵੀ ਦਿੱਤੀ ਸੀ।

ਇਸ ਸਮੇਂ ਦੌਰਾਨ ਹੀ ਤਾਲਿਬਾਨ ਅੱਤਵਾਦੀਆਂ ਨੇ ਮਲਾਲਾ ਯੂਸਫਜ਼ਈ ਨੂੰ 9 ਅਕਤੂਬਰ 2012 ਵਿੱਚ ਮਿੰਗੋਰਾ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿੱਚ ਉਸ ਦੇ ਸਕੂਲ ਤੋਂ ਘਰ ਵਾਪਸ ਪਰਤਦਿਆਂ ਗੋਲੀ ਮਾਰ ਦਿੱਤੀ ਸੀ। ਇਹ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ ਕਿ ਤਾਲਿਬਾਨ 14 ਸਾਲ ਦੀ ਮਲਾਲਾ ਤੋਂ ਤਾਲਿਬਾਨ ਦੀ ਹਕੂਮਤ ਦੇ ਅੱਤਿਆਚਾਰਾਂ ਦੇ ਸਬੰਧ ਵਿੱਚ ਲਿਖਣ ਤੋਂ ਨਾਰਾਜ਼ ਸਨ। ਇਸ ਘਟਨਾ ਵਿੱਚ ਮਲਾਲਾ ਬੁਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜ਼ਖਮੀ ਹੋ ਗਈ। ਉਸ ਸਮੇਂ ਇਸ ਘਟਨਾ ਦੀ ਨਾ ਸਿਰਫ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਵਿਚ, ਬਲਕਿ ਅੰਤਰ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਪੱਧਰ ‘ਤੇ ਵੀ ਨਿੰਦਾ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ। ਇਸ ਘਟਨਾ ਤੋਂ ਦੋ ਸਾਲ ਬਾਅਦ, ਤਾਲਿਬਾਨ ਅੱਤਵਾਦੀਆਂ ਨੇ ਪਿਸ਼ਾਵਰ ਦੇ ਇੱਕ ਸਕੂਲ ਉੱਤੇ ਹਮਲਾ ਕੀਤਾ, ਜਿਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਵਿੱਚ ਤਾਲਿਬਾਨ ਦਾ ਪ੍ਰਭਾਵ ਕਾਫ਼ੀ ਘੱਟ ਗਿਆ। ਸਾਲ 2013 ਵਿੱਚ, ਇੱਕ ਅਮਰੀਕੀ ਡਰੋਨ ਹਮਲੇ ਵਿੱਚ ਹਕੀਮਉੱਲਾ ਮਹਿਸੂਦ ਸਣੇ ਤਿੰਨ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਨੇਤਾ ਮਾਰੇ ਗਏ, ਜੋ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਵਿੱਚ ਤਾਲਿਬਾਨ ਦੀ ਕਮਾਂਡਿੰਗ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ।

11 ਸਤੰਬਰ 2001 ਨੂੰ ਨਿਊਯਾਰਕ ਦੇ ਵਰਲਡ ਟ੍ਰੇਡ ਸੈਂਟਰ ‘ਤੇ ਹੋਏ ਹਮਲੇ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਵਿਸ਼ਵਵਿਆਪੀ ਧਿਆਨ ਤਾਲਿਬਾਨ ਵੱਲ ਖਿਚਿਆ ਗਿਆ। ਤਾਲਿਬਾਨ ‘ਤੇ ਹਮਲੇ ਦੇ ਮੁੱਖ ਸ਼ੱਕੀ, ਓਸਾਮਾ ਬਿਨ ਲਾਦੇਨ ਅਤੇ ਅਲ ਕਾਇਦਾ ਦੇ ਲੜਾਕੂਆਂ ਨੂੰ ਪਨਾਹ ਦੇਣ ਦਾ ਦੋਸ਼ ਲਗਾਇਆ ਗਿਆ। 7 ਅਕਤੂਬਰ, 2001 ਨੂੰ, ਯੂਐਸ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਵਾਲੇ ਇੱਕ ਮਿਲਟਰੀ ਗੱਠਜੋੜ ਨੇ ਅਫਗਾਨਿਸਤਾਨ ਉੱਤੇ ਹਮਲਾ ਕਰ ਦਿੱਤਾ, ਅਤੇ ਦਸੰਬਰ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਹਫਤੇ, ਤਾਲਿਬਾਨ ਦਾ ਰਾਜ ਖਤਮ ਹੋ ਗਿਆ। ਓਸਾਮਾ ਬਿਨ ਲਾਦੇਨ ਅਤੇ ਤਾਲਿਬਾਨ ਦੇ ਤਤਕਾਲੀ ਮੁਖੀ ਮੁੱਲਾ ਮੁਹੰਮਦ ਉਮਰ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਹੋਰ ਸਾਥੀ ਦੁਨੀਆ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੇ ਸਰਚ ਅਭਿਆਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਵੀ ਅਫਗਾਨਿਸਤਾਨ ਤੋਂ ਭੱਜਣ ਵਿੱਚ ਸਫਲ ਹੋ ਗਏ ਸਨ। ਤਾਲਿਬਾਨ ਧੜੇ ਦੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦੇ ਕੋਇਟਾ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿਚ ਸ਼ਰਨ ਲਈ ਸੀ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਉਥੋਂ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਸੇਧ ਦੇਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਸੀ। ਹਾਲਾਂਕਿ, ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਹਮੇਸ਼ਾ ਹੀ ਕੋਇਟਾ ਵਿੱਚ ਤਾਲਿਬਾਨ ਦੀ ਮੌਜੂਦਗੀ ਤੋਂ ਇਨਕਾਰ ਕੀਤਾ ਹੈ।

ਵੱਡੀ ਗਿਣਤੀ ਵਿਚ ਵਿਦੇਸ਼ੀ ਫੌਜਾਂ ਦੀ ਮੌਜੂਦਗੀ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ, ਤਾਲਿਬਾਨ ਨੇ ਹੌਲੀ ਹੌਲੀ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਮਜ਼ਬੂਤ ​​ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਅਫਗਾਨਿਸਤਾਨ ਵਿਚ ਆਪਣਾ ਪ੍ਰਭਾਵ ਵਧਾ ਲਿਆ। ਇਸਦੇ ਨਤੀਜੇ ਵਜੋਂ, ਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਅਸੁਰੱਖਿਆ ਅਤੇ ਹਿੰਸਾ ਦਾ ਵਾਤਾਵਰਣ ਦੁਬਾਰਾ ਦਿਖਾਈ ਦੇਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਇਆ ਹੈ ਜੋ 2001 ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਕਦੇ ਨਹੀਂ ਵੇਖਿਆ ਗਿਆ। ਸਤੰਬਰ 2012 ਵਿਚ ਤਾਲਿਬਾਨ ਲੜਾਕਿਆਂ ਨੇ ਕਾਬੁਲ ਵਿਚ ਕਈ ਹਮਲੇ ਕੀਤੇ ਸਨ ਅਤੇ ਨਾਟੋ ਕੈਂਪਾਂ ਵਿਚ ਵੀ ਛਾਪੇ ਮਾਰੇ ਸਨ। ਸਾਲ 2013 ਵਿਚ ਸ਼ਾਂਤੀ ਦੀ ਉਮੀਦ ਉੱਠੀ ਸੀ ਜਦੋਂ ਤਾਲਿਬਾਨ ਨੇ ਕਤਰ ਵਿਚ ਦਫਤਰ ਖੋਲ੍ਹਣ ਦਾ ਐਲਾਨ ਕੀਤਾ ਸੀ। ਹਾਲਾਂਕਿ, ਤਦ ਤਾਲਿਬਾਨ ਅਤੇ ਅਮਰੀਕੀ ਫੌਜ ਦਾ ਇੱਕ ਦੂਜੇ ‘ਤੇ ਬਹੁਤ ਘੱਟ ਭਰੋਸਾ ਸੀ, ਜਿਸ ਕਾਰਨ ਹਿੰਸਾ ਨਹੀਂ ਰੁਕੀ। ਅਗਸਤ 2015 ਵਿੱਚ, ਤਾਲਿਬਾਨ ਨੇ ਮੰਨਿਆ ਕਿ ਸੰਗਠਨ ਨੇ ਦੋ ਸਾਲਾਂ ਤੋਂ ਵੱਧ ਸਮੇਂ ਤੱਕ ਮੁੱਲਾ ਉਮਰ ਦੀ ਮੌਤ ਦਾ ਖੁਲਾਸਾ ਨਹੀਂ ਹੋਣ ਦਿੱਤਾ। ਮੁੱਲਾ ਉਮਰ ਦੀ ਕਥਿਤ ਸਿਹਤ ਸਮੱਸਿਆਵਾਂ ਕਾਰਨ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦੇ ਇੱਕ ਹਸਪਤਾਲ ਵਿੱਚ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ।

ਇਸ ਦੌਰਾਨ, ਤਾਲਿਬਾਨ ਨੇ ਆਪਣੀ 2001 ਦੀ ਹਾਰ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ ਕਿਸੇ ਸੂਬੇ ਦੀ ਰਾਜਧਾਨੀ ਦਾ ਕੰਟਰੋਲ ਹਾਸਲ ਕਰ ਲਿਆ ਸੀ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਰਣਨੀਤਕ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਸ਼ਹਿਰ ਕੁੰਜਦ’ ਤੇ ਕੰਟਰੋਲ ਸਥਾਪਤ ਕੀਤਾ। ਮੂਲਾ ਮਨਸੂਰ ਮਈ 2016 ਵਿਚ ਅਮਰੀਕੀ ਡਰੋਨ ਹਮਲੇ ਵਿਚ ਮਾਰਿਆ ਗਿਆ ਸੀ ਅਤੇ ਸੰਗਠਨ ਦੀ ਕਮਾਨ ਉਸ ਦੇ ਡਿਪਟੀ ਮੌਲਵੀ ਹਿਬਤੁੱਲਾ ਅਖੂਨਜ਼ਾਦਾ ਨੂੰ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਸੀ, ਜੋ ਇਸ ਵੇਲੇ ਤਾਲਿਬਾਨ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਸੰਭਾਲਦਾ ਹੈ। ਫਰਵਰੀ 2020 ਵਿਚ, ਅਮਰੀਕਾ ਅਤੇ ਤਾਲਿਬਾਨ ਵਿਚਕਾਰ ਸ਼ਾਂਤੀ ਸਮਝੌਤਾ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਇਹ ਸਮਝੌਤਾ ਕਈ ਦੌਰ ਦੇ ਗੱਲਬਾਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਤਾਲਿਬਾਨਾਂ ਨੇ ਸ਼ਹਿਰਾਂ ਅਤੇ ਫੌਜੀ ਠਿਕਾਣਿਆਂ ‘ਤੇ ਹਮਲਿਆਂ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਕੁਝ ਖਾਸ ਕਿਸਮਾਂ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਨਿਸ਼ਾਨਾ ਬਣਾਉਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਹਮਲਿਆਂ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਅਫਗਾਨਿਸਤਾਨ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਦਹਿਸ਼ਤ ਪਾਉਣੀ ਸੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤੀ।

ਇਨ੍ਹਾਂ ਹਮਲਿਆਂ ਵਿੱਚ ਤਾਲਿਬਾਨ ਨੇ ਪੱਤਰਕਾਰਾਂ, ਜੱਜਾਂ, ਸ਼ਾਂਤੀ ਕਾਰਕੁਨਾਂ ਅਤੇ ਸ਼ਕਤੀ ਦੇ ਅਹੁਦਿਆਂ ‘ਤੇ ਔਰਤਾਂ ਨੂੰ ਨਿਸ਼ਾਨਾ ਬਣਾਇਆ, ਜ਼ਾਹਰ ਹੈ ਕਿ ਤਾਲਿਬਾਨ ਨੇ ਆਪਣੀ ਰਣਨੀਤੀ ਹੀ ਬਦਲ ਦਿੱਤੀ ਸੀ। ਅਫਗਾਨਿਸਤਾਨ ਦੇ ਅਧਿਕਾਰੀਆਂ ਨੇ ਗੰਭੀਰ ਚਿੰਤਾ ਜ਼ਾਹਰ ਕੀਤੀ ਸੀ ਕਿ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਸਹਾਇਤਾ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ, ਅਫਗਾਨਿਸਤਾਨ ਦੀ ਸਰਕਾਰ ਦੇ ਬਚਾਅ ਦੇ ਖਤਰੇ ਵਿਚ ਪੈ ਜਾਵੇਗਾ, ਪਰ ਨਵੇਂ ਅਮਰੀਕੀ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਜੋ ਬਿਡੇਨ ਨੇ ਅਪ੍ਰੈਲ 2021 ਵਿਚ ਐਲਾਨ ਕੀਤਾ ਸੀ ਕਿ ਸਾਰੇ ਅਮਰੀਕੀ ਸੈਨਿਕ 11 ਸਤੰਬਰ ਤੱਕ ਵਾਪਸ ਪਰਤ ਆਉਣਗੇ। ਦੋ ਦਹਾਕਿਆਂ ਤਕ ਚੱਲੀ ਜੰਗ ਵਿਚ ਅਮਰੀਕੀ ਮਹਾਂਸ਼ਕਤੀ ਨੂੰ ਅਪਗਾਨਿਸ਼ਤਾਨ ਤੋਂ ਵਾਪਸ ਭਜਾਉਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਤਾਲਿਬਾਨ ਨੇ ਵੱਡੇ ਇਲਾਕਿਆਂ ਉੱਤੇ ਕਬਜ਼ਾ ਕਰਨਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਇਸ ਨਾਲ ਅਮਰੀਕੀ ਫੌਜ ਦੀ ਵਾਪਸੀ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਕਾਬੁਲ ਵਿਚ ਸਰਕਾਰ ਨੂੰ ਅਸਥਿਰ ਕਰਨ ਦੀ ਧਮਕੀ ਹੈ। ਇਹ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ 2001 ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ ਤਾਲਿਬਾਨ ਇੰਨੇ ਮਜ਼ਬੂਤ ​​ਦਿਖ ਰਹੇ ਹਨ। ਨਾਟੋ ਦੇ ਅਨੁਮਾਨਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਸਮੂਹ ਦੇ ਲੜਨ ਵਾਲਿਆਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਇਸ ਵੇਲੇ 85,000 ਦੇ ਕਰੀਬ ਹੈ।

ਇਹ ਸਪੱਸ਼ਟ ਨਹੀਂ ਹੈ ਕਿ ਫਿਲਹਾਲ ਕਿੰਨਾ ਖੇਤਰ ਤਾਲਿਬਾਨ ਦੁਆਰਾ ਨਿਯੰਤਰਿਤ ਹੈ, ਪਰ ਇਹ ਅੰਦਾਜ਼ਾ ਲਗਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਦੇਸ਼ ਦੇ ਲਗਭਰ ਚੌਥੇ ਹਿੱਸੇ ਉਪਰ ਤਾਲਿਬਾਨ ਦੁਆਰਾ ਨਿਯੰਤਰਣ ਹੈ। ਤਾਲਿਬਾਨ ਦਾ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਵਿਕਾਸ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਲਈ ਚਿੰਤਾਜਨਕ ਹੈ। ਅਫਗਾਨਿਸਤਾਨ ਵਿੱਚ ਅਮਰੀਕਾ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਵਾਲੇ ਮਿਸ਼ਨ ਦੇ ਕਮਾਂਡਰ, ਜਨਰਲ ਆਸਟਿਨ ਮਿਲਰ ਨੇ ਜੂਨ ਵਿੱਚ ਚੇਤਾਵਨੀ ਦਿੱਤੀ ਸੀ ਕਿ ਦੇਸ਼ ਘਰੇਲੂ ਯੁੱਧ ਵੱਲ ਵਧ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਜੂਨ ਵਿਚ ਹੀ, ਅਮਰੀਕੀ ਖੁਫੀਆ ਏਜੰਸੀਆਂ ਨੇ ਵੀ ਅਫਗਾਨਿਸਤਾਨ ਦੀ ਸਥਿਤੀ ਦਾ ਮੁਲਾਂਕਣ ਕੀਤਾ ਸੀ। ਇਹ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਸਨੇ ਅਮਰੀਕੀ ਫੌਜਾਂ ਦੇ ਚਲੇ ਜਾਣ ਤੋਂ ਛੇ ਮਹੀਨਿਆਂ ਦੇ ਅੰਦਰ-ਅੰਦਰ ਅਫਗਾਨਿਸਤਾਨ ਦੀ ਸਰਕਾਰ ਦੇ ਪਤਨ ਦਾ ਅਨੁਮਾਨ ਲਗਾਇਆ ਸੀ।

ਅਫਗਾਨਿਸਤਾਨ ਦੇ ਕਈ ਪ੍ਰਾਂਤਾਂ ਵਿਚ ਸਰਕਾਰੀ ਫੌਜਾਂ ਨਾਲ ਹੋਈਆਂ ਭਿਆਨਕ ਲੜਾਈਆਂ ਵਿਚ ਸੈਂਕੜੇ ਤਾਲਿਬਾਨ ਲੜਾਕੂ ਮਾਰੇ ਗਏ, ਅਧਿਕਾਰੀਆਂ ਨੇ ਸ਼ਨੀਵਾਰ ਨੂੰ ਕਿਹਾ ਕਿ ਜਿਵੇਂ ਵਾਸ਼ਿੰਗਟਨ ਨੇ ਐਲਾਨ ਕੀਤਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਅਗਸਤ ਦੇ ਅੰਤ ਤਕ ਦੇਸ਼ ਤੋਂ ਆਪਣੀਆਂ ਫੌਜਾਂ ਵਾਪਸ ਲੈਣਾ ਖ਼ਤਮ ਕਰ ਦੇਵੇਗਾ। ਵਾਸ਼ਿੰਗਟਨ ਦਾ ਐਲਾਨ ਉਦੋਂ ਹੋਇਆ ਜਦੋਂ ਸਾਰੀਆਂ ਅਮਰੀਕੀ ਅਤੇ ਨਾਟੋ ਫੌਜਾਂ ਨੇ ਆਪਣਾ ਮੁੱਖ ਬਗਰਾਮ ਏਅਰ ਬੇਸ ਖਾਲੀ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਸੀ, ਜਿੱਥੋਂ ਗੱਠਜੋੜ ਦੀਆਂ ਫੌਜਾਂ ਨੇ ਦੋ ਦਹਾਕਿਆਂ ਤੋਂ ਤਾਲਿਬਾਨ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਅਲ-ਕਾਇਦਾ ਦੇ ਸਹਿਯੋਗੀਆਂ ਖ਼ਿਲਾਫ਼ ਅਭਿਆਨ ਚਲਾਇਆ ਸੀ।

ਰੱਖਿਆ ਮੰਤਰਾਲੇ ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਪਿਛਲੇ 24 ਘੰਟਿਆਂ ਦੌਰਾਨ ਸਰਕਾਰੀ ਫੌਜਾਂ ਨਾਲ ਲੜਦਿਆਂ 300 ਤੋਂ ਵੱਧ ਤਾਲਿਬਾਨ ਲੜਾਕੂ ਮਾਰੇ ਗਏ। ਜਿਥੇ ਵਿਦਰੋਹੀਆਂ ਅਤੇ ਸਰਕਾਰੀ ਫੌਜਾਂ ਵਿਚ ਲਗਾਤਾਰ ਟਕਰਾਅ ਹੁੰਦਾ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਇਹ ਡਰ ਜਤਾਇਆ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ ਕਿ ਅਫਗਾਨਿਸਤਾਨ ਦੀਆਂ ਫੌਜਾਂ ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਜ ਦੁਆਰਾ ਮੁਹੱਈਆ ਕਰਵਾਈ ਗਈ ਹਵਾਈ ਸਹਾਇਤਾ ਤੋਂ ਬਗੈਰ ਸੰਘਰਸ਼ ਕਰਨਗੀਆਂ। ਹਾਲ ਦੇ ਦਿਨਾਂ ਵਿੱਚ, ਅਫਗਾਨਿਸਤਾਨ ਦੀ ਹਵਾਈ ਸੈਨਾ ਨੇ ਤਾਲਿਬਾਨ ਦੇ ਠਿਕਾਣਿਆਂ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਆਪਣੇ ਹਵਾਈ ਹਮਲੇ ਤੇਜ਼ ਕਰ ਦਿੱਤੇ ਹਨ ਅਤੇ ਵਿਦਰੋਹੀਆਂ ਨੂੰ ਜਾਨੀ ਨੁਕਸਾਨ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਲੇਕਿਨ ਤਾਲਿਬਾਨ ਨੇ ਸਰਕਾਰ ਦੇ ਦਾਅਵਿਆਂ ਨੂੰ ਰੱਦ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਪਰ 1 ਮਈ ਤੋਂ ਜਦੋਂ ਅਮਰੀਕੀ ਸੈਨਿਕ ਨੇ ਲਗਭਗ 2500 ਸੈਨਿਕਾਂ ਦੀ ਆਪਣੀ ਅੰਤਮ ਵਾਪਸੀ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਕੀਤੀ, ਦੋਵਾਂ ਵਿੱਚ ਨੇੜਲੇ ਇਲਾਕਿਆਂ ਵਿਚ ਜ਼ਬਰਦਸਤ ਟਕਰਾਅ ਹੋ ਗਿਆ ਸੀ। ਬਗਰਾਮ ਤੋਂ ਵਿਦੇਸ਼ੀ ਫੌਜਾਂ ਦੇ ਚਲੇ ਜਾਣ ਨੇ ਚਿੰਤਾਵਾਂ ਨੂੰ ਹੋਰ ਤੇਜ਼ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਹੈ ਕਿ ਦੇਸ਼ ਨਵੇਂ ਘਰੇਲੂ ਯੁੱਧ ਵਿਚ ਪੈ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਸੋਵੀਅਤ ਵਿਦਾਸਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ 1990 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਵਿਚ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਆਮ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਕਹਿਣਾ ਹੈ ਅਮਰੀਕੀ ਉਹੀ ਕੁਝ ਕਰ ਰਹੇ ਹਨ ਜੋ ਰੂਸੀਆਂ ਨੇ ਕੀਤਾ ਸੀ। ਉਹ ਯੁੱਧ ਖ਼ਤਮ ਕੀਤੇ ਬਿਨਾਂ ਜਾ ਰਹੇ ਹਨ। ਇੱਕ ਵਾਰ ਫੇਰ ਅਫਗਾਨਿਸ਼ਤਾਨ ਘਰੇਲੂ ਯੁੱਧ ਵਿਚ ਵਾਪਸ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਤਾਲਿਬਾਨ ਨੇ ਆਪਣੇ ਹਮਲੇ ਤੇਜ਼ ਕਰ ਦਿੱਤੇ ਹਨ ਅਤੇ ਅਮਰੀਕੀ ਬਾਹਰ ਆ ਰਹੇ ਹਨ।

ਵ੍ਹਾਈਟ ਹਾਊਸ ਵਿੱਚ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਜੋ ਬਿਡੇਨ ਨੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਚਿੰਤਾਵਾਂ ਨੂੰ ਘੱਟ ਕਰਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਕਿਹਾ ਕਿ ਅਮਰੀਕੀ ਸੈਨਿਕ “ਇਕਲੌਤੀ ਸਮਰੱਥਾ ਤੋਂ ਵੱਧ” ਰੱਖ ਰਹੀ ਹੈ ਜੋ ਲੋੜ ਪੈਣ ‘ਤੇ ਸਰਕਾਰ ਅਤੇ ਇਸ ਦੀਆਂ ਫੌਜਾਂ ਦੀ ਸਹਾਇਤਾ ਲਈ ਫਾਇਰਪਾਵਰ ਲਿਆ ਸਕਦੀ ਹੈ।

ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਜ ਅਮਰੀਕਾ ਵਿੱਚ ਗੁਲਾਮੀ ਖ਼ਤਮ ਹੋਣ ਦੀ ਖੁਸ਼ੀ ਦਾ ਜੁਨੇਲ੍ਹਵੀਂ ਤਿਉਹਾਰ ਹੈ। ਹਾਲਾਂਕਿ ਅਬਰਾਹਿਮ ਲਿੰਕਨ ਨੇ 1 ਜਨਵਰੀ 1863 ਨੂੰ ਗੁਲਾਮਾ ਦੀ ਮੁਕਤੀ ਘੋਸ਼ਣਾ ਪੱਤਰ ਜਾਰੀ ਕੀਤੀ ਸੀ, ਘੋਸ਼ਣਾ ਕੀਤੀ ਕਿ ਰਾਜ ਦੇ ਅੰਦਰ “ਸਾਰੇ ਗੁਲਾਮ ਹੋਣ” ਅੱਗੇ ਤੋਂ ਆਜ਼ਾਦ ਹੋਣਗੇ।” ਪਰ ਬਹੁਤ ਘੱਟ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਤੁਰੰਤ ਰਿਹਾ ਕੀਤਾ। ਰਾਸ਼ਟਰ ਘਰੇਲੂ ਯੁੱਧ ਦੇ ਦੌਰ ਵਿਚ ਸੀ ਅਤੇ ਬੇਸ਼ਕ,  ਕੁਝ “ਵਿਦਰੋਹੀ ਰਾਜ” ਨੇ ਲਿੰਕਨ ਦੇ ਆਦੇਸ਼ਾਂ ਵੱਲ ਧਿਆਨ ਨਹੀਂ ਦਿਤਾ। ਇਸ ਲਈ, ਹਾਲਾਂਕਿ ਘੋਸ਼ਣਾ ਸੰਘੀ ਨੀਤੀ ਵਿਚ ਇਕ ਮਹੱਤਵਪੂਰਣ ਤਬਦੀਲੀ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਸੀ, ਲੱਖਾਂ ਅਫਰੀਕੀ ਅਮਰੀਕੀਆਂ ਨੂੰ ਇੰਤਜ਼ਾਰ ਕਰਨਾ ਪਿਆ, ਕਿ ਉਹ ਆਜ਼ਾਦੀ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਕਰ ਸਕਣ। ਸੈਂਕੜੇ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਕਾਲੇ ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਯੂਨਾਈਟਿਡ ਸਟੇਟ ਕਲੋਰਡ ਟ੍ਰੌਪਜ਼ (ਯੂਐਸਟੀਟੀ) ਦੇ ਮੈਂਬਰ ਵਜੋਂ ਗੁਲਾਮੀ ਖ਼ਤਮ ਕਰਨ ਲਈ ਲੜਨ ਲਈ ਹਥਿਆਰ ਚੁੱਕੇ ਅਤੇ “ਸਵੈ-ਮੁਕਤੀਦਾਤਾ” ਵਜੋਂ ਗ਼ੁਲਾਮੀ ਤੋਂ ਛੁਟਕਾਰੇ ਦੇ ਨਵੇਂ ਮੌਕੇ ਦਾ ਲਾਭ ਉਠਾਇਆ। ਪਰ ਯੁੱਧ ਦਾ ਅੰਤ ਕਰਨ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਯਤਨ ਗੁਲਾਮ ਰਖਣ ਵਾਲੀਆਂ “ਭਿਆਨਕ ਸੰਸਥਾ” ਦਾ ਅੰਤ ਨੂੰ ਖਤਮ ਕਰਨ ਲਈ ਕਾਫ਼ੀ ਨਹੀਂ ਸਨ।

ਇਕ ਵਾਰ ਕਨਫੈਡਰੇਟ ਦੇ ਜਨਰਲ ਰਾਬਰਟ ਈ। ਲੀ ਨੇ 9 ਅਪ੍ਰੈਲ 1865 ਨੂੰ ਯੂਨੀਅਨ ਦੇ ਜਨਰਲ ਯੂਲਿਸਸ ਐਸ ਗ੍ਰਾਂਟ ਅੱਗੇ ਆਤਮ ਸਮਰਪਣ ਕਰ ਦਿੱਤਾ, ਤਾਂ ਕਾਂਗਰਸ ਨੇ 13 ਵੀਂ ਸੋਧ ਨੂੰ ਮਨਜ਼ੂਰੀ ਦੇਣ ਲਈ ਦਬਾਅ ਪਾਇਆ, ਜਿਸ ਵਿਚ ਇਹ ਕਾਨੂੰਨ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ ਕਿ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਕਿਸੇ ਜ਼ੁਰਮ ਦੀ ਸਜ਼ਾ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਸਵੈ-ਇੱਛਾ ਬਿਨਾਂ ਜਬਰੀ ਕੰਮ ਨਹੀ ਕਰਵਾ ਸਕਦੇ। ਇਸਦੇ ਨਾਲ, ਅਫਰੀਕੀ-ਅਮਰੀਕੀ ਕੁਝ ਹੱਦ ਤੱਕ ਮਨੁੱਖੀ ਅਧਿਕਾਰਾਂ ਦਾ ਨੂੰ ਮਾਣ ਸਕਦੇ ਸਨ। ਉਹ ਅਵਸਰ ਅਤੇ ਕਾਨੂੰਨ ਦਾ ਸੰਬੰਧ ਵਿੱਚ ਯਕੀਨਨ ਬਰਾਬਰ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਪਰ ਉਹਨਾਂ ਗੁਲਾਮਾਂ ਨੂੰ ਹੁਣ ਨਿੱਜੀ ਜਾਇਦਾਦ ਨਹੀਂ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਪਰ ਇਸ ਨਾਲ ਲੰਬੇ ਸਮੇਂ ਬਾਅਦ ਇਸ ਨਵੀਂ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਮਿਲੀ। ਦਰਅਸਲ, ਯੁੱਧ ਖ਼ਤਮ ਹੋਣ ਤੋਂ ਦੋ ਮਹੀਨੇ ਬਾਅਦ, ਜੂਨ ਤੱਕ ਲੜਾਈ ਜਾਰੀ ਰੱਖੀ।

ਗੁਲਾਮ-ਰਖਤਾ ਲੋਕ ਬਦਲੇ ਕਾਨੂੰਨ ਦੇ ਸਨਮਾਨ ਕਰਨ ਤੋਂ ਕਤਰਾਉਂਦੇ ਸਨ। ਅਤੇ ਗ਼ੁਲਾਮ ਲੋਕ, ਅਕਸਰ ਅਲੱਗ-ਥਲੱਗ ਅਤੇ ਅਨਪੜ੍ਹ, ਸੀਮਿਤ ਜਾਣਕਾਰੀ ਤਕ ਪਹੁੰਚ ਰਖਦੇ ਕਰਦੇ ਸਨ। ਮੁਕਤੀ ਘੋਸ਼ਣਾ ਦੇ ਪੂਰੇ ਢਾਈ ਸਾਲ ਬਾਅਦ ਅਤੇ ਲਿੰਕਨ ਦੀ ਸਰਕਾਰ ਦੇ ਡਿੱਗਣ ਤੋਂ ਦੋ ਮਹੀਨਿਆਂ ਬਾਅਦ, ਟੈਕਸਾਸ ਵਿੱਚ ਘੋਸ਼ਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਇਹ ਮਹੱਤਵਪੂਰਣ ਤਾਰੀਖ, 19 ਜੂਨ, 1865, ਨੂੰ ਐਲਾਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ ਅਤੇ ਉਦੋਂ ਤੋਂ ਹਰ ਸਾਲ ਮਨਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਜੁਨੇਲ੍ਹਵੀਂ ਮੁਕਤ ਦਿਵਸ ਦੇ ਤਿਉਹਾਰ ਨੇ ਗੁਲਾਮ ਰਹੇ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਸੰਘਰਸ਼ਾਂ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਭਾਈਚਾਰਿਆਂ ਅਤੇ ਬਾਅਦ ਵਿਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਉੱਤਰਾਧਿਕਾਰੀਆਂ ਲਈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਕੁਰਬਾਨੀਆਂ ਦਾ ਸਨਮਾਨ ਕਰਨ ਅਤੇ ਵਧੀਆ ਭਵਿੱਖ ਦੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਆਮ ਉਮੀਦਾਂ ਦੀ ਪੁਸ਼ਟੀ ਕਰਨ ਦਾ ਇਕ ਢੰਗ ਹੈ। ਹਾਲਾਂਕਿ, ਇਹ ਉਹਨਾਂ ਲਈ ਮਨੁੱਖਤਾ ਅਤੇ ਪੂਰੀ ਨਾਗਰਿਕਤਾ ਦੇ ਅਧਿਕਾਰਾਂ ਦਾ ਦਾਅਵਾ ਕਰਨਾ ਹੱਕ ਸੀ। ਲੰਘੇ ਸਮੇਂ, ਕਈ ਵਾਰ ਜਦੋਂ ਅਫ਼ਰੀਕੀ ਅਮਰੀਕਨਾਂ ਲਈ ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਥਾਵਾਂ ਤੇ ਵੱਡੀ ਗਿਣਤੀ ਵਿਚ ਇਕੱਤਰ ਹੋਣਾ ਗ਼ੈਰਕਾਨੂੰਨੀ ਸੀ, ਤਾਂ ਇਹਨਾਂ ਜਸ਼ਨਾਂ ਦੀ ਮਨਾਹੀ ਸੀ। ਦੱਖਣੀ ਕਸਬਿਆਂ ਵਿੱਚ ਜਿਥੇ ਗੋਰਿਆਂ ਵਿੱਚ ਸੰਘ ਦੀ ਹਾਰ ਦਾ ਡੂੰਘਾ ਨਾਰਾਜ਼ਗੀ ਸੀ, ਉਥੇ ਕਾਲੇ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਯੂਨੀਅਨ ਦੀ ਜਿੱਤ ਦੀ ਖੁਸ਼ੀ।

ਜਿਉਂ-ਜਿਉਂ ਸਿਵਲ ਯੁੱਧ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਪਿੱਛੇ ਛੁਟਦੇ ਗਏ, ਜੁਨੇਲ੍ਹਵੀਂ ਅਤੇ ਮੁਕਤ ਦਿਵਸ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮਾਂ ਨੇ ਕਾਲੇ ਲੋਕਾਂ ਦੀਆਂ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਜਨਤਾ ਵਿੱਚ ਉਜਾਗਰ ਹੋਣ ਲਗੀਆਂ, ਉਹਨਾ ਦੇ ਹੁਨਰ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਣ, ਕਲਾਵਾਂ ਦੀਆਂ ਪ੍ਰਾਪਤੀਆਂ ਅਤੇ ਚਰਚਾਂ ਅਤੇ ਸਕੂਲਾਂ ਵਰਗੇ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਦੀ ਤਰੱਕੀ ‘ਤੇ ਕੇਂਦ੍ਰਤ ਕੀਤਾ। 1957 ਵਿਚ, ਜਦੋਂ ਡਾ। ਮਾਰਟਿਨ ਲੂਥਰ ਕਿੰਗ, ਜੂਨੀਅਰ ਨੇ ਐਨਏਏਸੀਪੀ ਮੁਕਤੀ ਦਿਵਸ ਰੈਲੀ ਨੂੰ ਸੰਬੋਧਿਤ ਕੀਤਾ, ਤਾਂ ਉਸ ਨੇ ਭਾਸ਼ਨ ਲਈ “ਨਵੇਂ ਜ਼ਮਾਨੇ ਦੀ ਚੁਣੌਤੀ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਕਰਨਾ” ਵਿਸ਼ੇ ਦੀ ਚੋਣ ਕੀਤੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਭਾਸ਼ਣ, ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਰੇਡੀਓ ਸਟੇਸ਼ਨ ‘ਤੇ ਸਿੱਧਾ ਪ੍ਰਸਾਰਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ, ਇਹ ਨਾਗਰਿਕ ਅਧਿਕਾਰਾਂ ਲਈ ਸਰਗਰਮੀ ਨਾਲ ਬੁਲਾਵਾ ਸੀ।

ਭਾਰਤ ਦੀ ਕਹਾਣੀ ਵੀ ਇਹੋ ਹੈ। 1947 ਵਿੱਚ ਹਿੰਦੂਆਂ ਅਤੇ ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ ਨੂੰ ਦੇ ਦੇਸ਼ਾਂ ਦੀ ਸੱਤਾ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਹੋਈ। ਇਹ ਵੀ ਅਜਾਦੀ ਵੀ ਅਮਰੀਕਾ ਦੇ ਲਗਭਗ ਤਰਜ ਤੇ ਹੀ ਮਿਲੀ ਜਿਦਾ ਗੋਰਿਆਂ ਨੂੰ ਮਿਲੀ ਸੀ, ਪਰ ਕਾਲੇ ਲੋਕ ਗੁਲਾਮ ਸਨ। ਸਾਬਕਾ ਅਛੂਤ, ਮੌਜੂਦਾ ਐਸਸੀ ਐਸਟੀ ਭਾਰਤ ਦੀ ਅਜਾਦੀ ਕੇਵਲ ਅਛੂਤਤਾ ਤੋਂ ਨਿਯਾਤ ਸਮਝਦੇ ਹਨ, ਪੂਰਨ ਅਜਾਦੀ ਨਹੀਂ। ਭਾਰਤ ਦੇ ਐਸਸੀ ਐਸਟੀ 22% ਹਨ, ਅਜਾਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਗੁਲਾਮ ਅਫਰੀਕੀ ਅਮਰੀਕੀ ਕਾਲੇ 2।5% ਲੋਕ ਹੀ ਸਨ ਉਹਨਾ ਉੱਤੇ ਭਾਰਤ ਦੀ ਤਰਾਂ ਅਛੱਤਤਾ ਵਾਲਾ ਦਬਉ ਨਹੀਂ ਸੀ।

ਅਮਰੀਕਾ ਵਿੱਚ ਕੁਲ ਅਬਾਦੀ ਦਾ ਗੋਰੇ 53%, ਆਦਿਵਾਸੀ 36।7%, ਦੋ ਹਰ ਵਰਗ 6%, ਕਾਲੇ ਲੋਕ 2।5%, ਅਮਰੀਕਣ ਅਤੇ ਅਲਾਸਕਾ ਆਦਿ ਵਾਸੀ 1।4%, ਏਸ਼ੀਅਨ 0।4%, ਨੇੜੇ ਦੇ ਟਾਪੂਆਂ ਦੇ ਲੋਕ 0।1% ਹਨ। ਗੁਲਾਮ ਅਫਰੀਕੀ ਅਮਰੀਕੀ ਕਾਲੇ 2।5% ਲੋਕ ਹੀ ਸਨ, ਸੋ ਅਜਾਦ ਹੋਏ ਅਮਰੀਕਾ ਦੇ ਕਾਲੇ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਅਜਾਦੀ ਦਾ ਲੜਾਈ ਹਾਲੇ ਬਾਕੀ ਸੀ।  ਕਾਲੇ ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਅਮਰੀਕਾ ਦੀ ਅਜਾਦੀ ਦੇ 85 ਸਾਲਾਂ ਬਾਅਦ ਅਬਰਾਹਿਮ ਲਿੰਕਨ  ਦੇ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਬਣਨ ਤੇ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ।

ਅਜਾਦ ਰਹਿਣ ਲਈ ਸੰਘਰਸ਼ ਚਲਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਉਧਾਰਨ ਵਜੋਂ 1865 ਦੀ ਅਜਾਦੀ ਦੇ 66 ਸਾਲ ਬਾਅਦ ਵੀ 1921 ਵਿੱਚ 19 ਸਾਲਾ ਡਿਕ ਰੋਲੈਂਡ ਅਮਰੀਕੀ ਕਾਲੇ ਰੰਗ ਦਾ ਬੂਟ ਪੋਲਿਸ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਨੂੰ ਇਕ 17 ਸਾਲਾ ਗੋਰੀ ਸਾਰਾ ਪੇਜ ਨਾਮ ਦੀ ਲੜਕੀ ਦੇ ਝੂਠੇ ਇਲਜਾਮ ਉਤੇ ਉਸ ਨੂੰ ਹਿਰਾਸਤ ਵਿਚ ਲੈ ਲਿਆ ਗਿਆ ਸੀ। ਗੋਰੇ ਲੋਕ 100 ਦੇ ਕਰੀਬ ਜੇਲ੍ਹ ਦੇ ਬਾਹਰ ਪਹੁੰਚ ਗਏ। ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ ਉਸ ਡਿਕ ਰੋਲੈਂਡ ਬੂਟ ਪਾਲਿਸ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਕਾਲੇ ਨੂੰ ਬਚਾਉਣ ਲਈ 75-80 ਕਾਲੇ ਲੋਕ ਬੰਦੂਕਾ ਲੈ ਕੇ ਪਹੁੰਚ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਜਦੋਂ ਪਤਾ ਲਗਾ ਕਿ ਡਿਕ ਰੋਲੈਂਡ ਨੂੰ ਮਾਰ ਦਿਤਾ ਗਿਆ, ਤਾਂ ਉਸੇ ਹੀ ਸਮੇਂ ਕਾਲਿਆਂ ਨੇ ਫਾਇਰਿੰਗ ਕਰਕੇ 10 ਗੋਰੇ ਮਾਰ ਦਿੱਤੇ ਸਨ, 2 ਕਾਲੇ ਵੀ ਮਾਰੇ ਗਏ ਸਨ। ਬੇਸ਼ਕ ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ 31 ਮਈ ਅਤੇ 1 ਜੂਨ ਨੂੰ ਕਾਲਿਆਂ ਦਾ ਕਤਲਿਆਮ ਹੋਇਆ ਘਰ, ਕਾਰੋਬਾਰ ਸਾੜੇ, ਲੇਕਿਨ ਲੰਬੀ ਲੜਾਈ ਬਾਅਦ ਅੱਜ ਕਾਲੇ ਲੋਕ ਗੋਰਿਆਂ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਹੀ ਅਜਾਦੀ ਮਾਣ ਰਹੇ ਹਨ।

ਨਿਜ਼ਾਮ ਨੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਟੈਕਸਾਂ  ਅਤੇ ਜੁਲਮਾਂ ਤੋਂ ਜੰਤਾ ਤ੍ਰਾਹ ਤ੍ਰਾਹ ਕਰ ਰਹੀ ਸੀ। ਕਿਸਾਨਾਂ ਨੂੰ ਜਨਮ, ਵਿਆਹ ਅਤੇ ਪਰਵਾਰ ਵਿਚ ਮੌਤ ਲਈ ਡੋਰਾ ਨੂੰ ਟੈਕਸ ਦੇਣਾ ਪੈਂਦਾ ਸੀ। ਹਰ ਕਾਰੀਗਰ, ਕਾਰੀਗਰ, ਵਪਾਰੀ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਕਮਾਈ ਦਾ ਇਕ ਹਿੱਸਾ ਟੈਕਸ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਅਦਾ ਕਰਨਾ ਪੈਂਦਾ ਸੀ। ਜਣੇਪੇ ਤੋਂ ਤਿੰਨ ਦਿਨ ਬਾਅਦ ਹੀ ਮਾਵਾਂ ਨੂੰ ਖੇਤਾਂ ਵਿੱਚ ਕੰਮ ਕਰਨ ਲਈ ਮਜ਼ਬੂਰ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਬੱਚੇ ਭੁੱਖ ਨਾਲ ਮਰ ਜਾਂਦੇ ਸਨ। ਕਿਉਂਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਮਾਵਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਦੁੱਧ ਨਹੀਂ ਪਿਆ ਸਕਦੀਆਂ ਸਨ। ਜਦੋਂ ਇੱਕ ਡੋਰਾ ਲੰਘਦਾ ਸੀ, ਉਹਨਾ ਨੂੰ ਸਿਰ ‘ਤੇ ਆਪਣੇ ਸਿਰ ਢਕਣ ਦੀ ਆਗਿਆ ਨਹੀਂ ਸੀ; ਉਹਨਾ ਨੂੰ ਇਸ ਨੂੰ ਉਹਨਾ ਦੇ ਪੈਰਾਂ ਤੇ ਬੈਠਣਾ ਪੈਂਦਾ ਸੀ ਅਤੇ ਸਤਿਕਾਰ ਨਾਲ ਕਹਿਣਾ ਪੈਂਦਾ ਸੀ ”ਮੈਂ ਤੁਹਾਡਾ ਗੁਲਾਮ ਹਾਂ, ਤੁਸੀ ਮੇਰੇ ਮਾਲਕ ਹੋ) ਜੇ ਕੋਈ ਡੋਰਾ ਨੂੰ ਨਾਰਾਜ਼ ਕਰ ਦਿੰਦਾ ਸੀ, ਤਾਂ ਉਹ ਸਾਰਾ ਪਿੰਡ ਸਾੜ ਸਕਦਾ ਸੀ, ਆਦਮੀਆਂ ਨੂੰ ਮਾਰ ਸਕਦਾ ਸੀ, ਔਰਤਾਂ ਨਾਲ ਬਲਾਤਕਾਰ ਕਰ ਸਕਦਾ ਸੀ। ਡੋਰੇ ਦੀ ਜ਼ੁਲਮ ਬਹੁਤ ਵਧ ਗਿਆ। ਇਸ ਹਾਲਾਤ ਵਿੱਚ ਪਹੁੰਚ ਕੇ ਉਹ ਸੋਚਦੇ ਸਨ, ਕਿ ਚੁੱਪ ਚਾਪ ਮਰਨ ਨਾਲੋ ਲੜਦਿਆਂ ਮਰਨਾ ਸਹੀ ਸੀ।

ਚਕਾਲੀ ਇਲੰਮਾ ਤੇਲੰਗਾਨਾ ਦੇ ਹਥਿਆਰਬੰਦ ਬਗਾਵਤ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਮਹਾਨ ਅਤੇ ਪ੍ਰੇਰਣਾਦਾਇਕ ਔਰਤ ਨੇਤਾ ਰਹੀ ਹੈ। ਉਸਨੇ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਸਾਮਰਾਜਵਾਦ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ ਤਤਕਾਲੀਨ ਨਿਜ਼ਾਮ ਸਰਕਾਰ ਦੇ ਅੱਤਿਆਚਾਰਾਂ ਨੂੰ ਖਤਮ ਕਰਨ ਲਈ ਹਥਿਆਰ ਚੁੱਕੇ। ਚਕਾਲੀ ਇਲੰਮਾ ਦੇ ਵਿਦਰੋਹ ਨੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਔਰਤਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਜ਼ਮੀਨਾਂ ਨੂੰ ਨਿਜ਼ਾਮ ਦੀ ਫੌਜ ਅਤੇ ਸਾਮੰਤਾਂ ਤੋਂ ਬਚਾਉਣ ਲਈ ਮਜ਼ਬੂਤੀ ਨਾਲ ​​ਖੜ੍ਹੇ ਹੋਣ ਲਈ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਕੀਤਾ। ਤੇਲੰਗਾਨਾ ਨੂੰ ਵਹਿਸ਼ੀ ਬਸਤੀਵਾਦੀ ਸ਼ੋਸ਼ਣ ਅਤੇ ਖੇਤਰੀ ਜਗੀਰਦਾਰੀ ਰਾਜਿਆਂ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਦੀ ਗਤੀਸ਼ੀਲਤਾ ਨਾਲ ਕਮਜ਼ੋਰ ਕੀਤਾ ਸੀ। ਭਾਰਤੀ ਰਾਜਾਸ਼ਾਹੀ ਭਾਰਤੀਮੂਲ ਨਿਵਾਸੀਆਂ ਦਾ ਸ਼ੋਸ਼ਣ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਗੋਰਿਆਂ ਨਾਲੋਂ ਅੱਗੇ ਸੀ। ਅਗਰ ਭਾਰਤੀ ਸ਼ਾਸ਼ਕ ਅੰਗਰੇਜਾਂ ਨੂੰ 10-15% ਟੈਕਸ ਦਿੰਦੇ ਸਨ ਪਰ ਆਮ ਲੋਕਾਂ ਤੋਂ 40-50 % ਵਸੂਲ ਕਰਦੇ ਸਨ। ਹੈਦਰਾਬਾਦ ਦਾ ਨਿਜ਼ਾਮ ਉਨ੍ਹਾਂ ਗੋਰੇ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਲੋਕਾਂ ਨਾਲੋਂ ਜੁਲਮ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਅੱਗੇ ਸੀ ਜਿਹੜਾ ਲਮੇ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਇਸ ਖੇਤਰ ਵਿਚ ਭਾਰਤੀ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਖਿਲਾਫ ਹਿੰਸਾ ਅਤੇ ਆਤੰਕ ਨੂੰ ਅੰਜਾਮ ਦਿੰਦਾ ਆ ਰਿਹਾ ਸੀ।

ਹਿੰਸਾ ਕਈ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਰਹੀ ਹੈ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਔਰਤਾਂ ਰਾਜ ਦੇ ਪੂੰਜੀਵਾਦੀ ਹਿੱਤਾਂ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਸੌਖੀਆ ਸ਼ਿਕਾਰ ਹੁੰਦੀਆ ਰਹੀਆਂ ਹਨ। ਪਰ ਕੁਝ ਔਰਤਾਂ ਬਹਾਦਰ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਅਤੇ ਨਿਜ਼ਾਮ ਸਰਕਾਰਾਂ ਦੇ ਸ਼ੋਸ਼ਣ ਨੂੰ ਖਤਮ ਕਰਨ ਲਈ ਅੱਗੇ ਵੀ ਆਈਆਂ। ਭਾਰਤੀ ਦਲਿਤ ਔਰਤ ਗੁਲਾਮਾਂ ਦੇ ਗੁਲਾਮਾਂ ਦੀ ਗੁਲਾਮ ਸਭ ਨਾਲੋਂ ਵੱਧ ਗੁਲਾਮੀ ਦੀ ਸ਼ਿਕਾਰ ਸੀ। ਬਹੁਜਨ ਸਮਾਜ ਦੀ ਦਲਿਤ ਔਰਤ ਜੋ ਸਭ ਨਾਲੋਂ ਵੱਧ ਪੜਤਾੜਿਤ ਹੋ ਰਹੀ ਸੀ ਉਹਨਾ ਵਿੱਚੋਂ ਚਕਾਲੀ ਇਲੰਮਾ ਇੱਕ ਸੀ। ਚਕਾਲੀ ਇਲੰਮਾ ਇਕ ਕ੍ਰਾਂਤੀਕਾਰੀ ਔਰਤ ਸੁਤੰਤਰਤਾ ਸੰਗਰਾਮੀ ਹੈ ਜਿਸ ਨੇ ਤੇਲੰਗਾਨਾ ਦੇ ਅਜਾਦੀ ਦੇ ਹਥਿਆਰਬੰਦ ਸੰਘਰਸ਼ ਵਿੱਚ ਹਿੱਸਾ ਲਿਆ ਅਤੇ ਔਰਤ ਦੀ ਅਜਾਦੀ ਦੀ ਲੜਾਈ ਵਿੱਚ ਹਿਸਾ ਲੈਣ ਲਈ ਔਰਤਾਂ ਲਈ ਰਾਹ ਪੱਧਰਾ ਕੀਤਾ। ਉਸਨੇ ਆਪਣੀ ਮਾਤਭੂਮੀ ਲਈ ਲੜਾਈ ਲੜੀ ਅਤੇ ਹਾਕਮ ਜਮਾਤ ਦੇ ਦਬਦਬੇ ਥੱਲੇ ਜ਼ੁਲਮ ਕਰਨ ਵਾਲਿਆਂ ਦੇ ਜ਼ਮੀਨਾਂ ਦੇ ਕਬਜ਼ੇ ਵਿਰੁੱਧ ਉੱਠਣ ਲਈ ਇੱਕ ਮੰਚ ਸਥਾਪਤ ਕੀਤਾ। ਉਹ ਤੇਲੰਗਾਨਾ ਦੇ ਜਾਗੀਰਦਾਰਾਂ ਦੀ ਸਰਬੋਤਮਤਾ ਨੂੰ ਖ਼ਤਮ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਪਹਿਲੀਆਂ ਔਰਤ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਹੈ ਅਤੇ ਔਰਤਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਮਾਤਭੂਮੀ ਅਤੇ ਸਵੈਮਾਣ ਲਈ ਲੜਨ ਲਈ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਕਰਦੀ ਰਹੀ।
ਚਕਾਲੀ ਇਲੰਮਾ ਦਲਿਤ ਪਰਿਵਾਰ ਵਿੱਚ ਪੈਦਾ ਹੋਈ ਜਿਸਦੀ ਜਾਤੀ ਰਾਜਕਾ ਸੀ। ਉਹ ਤੇਲੰਗਾਨਾ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਚਕਾਲੀ ਵਜੋਂ ਜਾਣੇ ਜਾਂਦੇ ਸਨ। ਇਸ ਬਹਾਦਰ ਆਜ਼ਾਦੀ ਘੁਲਾਟੀਏ ਔਰਤ ਦਾ ਜਨਮ 10 ਸਤੰਬਰ, 1919 ਨੂੰ ਵਾਰੰਗਲ ਜ਼ਿਲੇ ਦੇ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਪੁਰਮ ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਉਸਦੇ ਪਰਿਵਾਰ ਨੇ ਆਪਣੀ ਰੋਜ਼ਾਨਾ ਦੀ ਰੋਟੀ ਰੋਜੀ ਸਿਰਫ ਜਾਤੀਗਤ ਦੇ ਢਾਂਚੇ ਵਿੱਚ ਪੁਰਾਂਣੇ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਕਰਦੇ ਆ ਰਹੇ ਕਿੱਤੇ, ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਕੱਪੜੇ ਧੋਣ ਦੇ ਕੰਮ ਦੁਆਰਾ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਸੀ। ਉਹ ਉੱਚ ਜਾਤੀ ਦੇ ਜਾਗੀਰਦਾਰਾਂ ਦੇ ਕੱਪੜੇ ਧੋ ਕੇ ਉਹਨਾ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕਰਦੇ ਸਨ। ਉਸਦੀ ਜਾਤੀ ਉਹਨਾ ਦੇ ਕੰਮ ਕਾਰਨ ਹੀ ਧੋਬੀ ਵਜੋਂ ਉਸ ਦਾ ਉਪਨਾਮ ਬਣ ਗਈ। ਉਸ ਜਾਤੀ ਦਾ ਵੀ ਗੁਲਾਮੀ ਦਾ ਲੰਮਾ ਇਤਿਹਾਸ ਹੈ ਜੋ ਹਮੇਸ਼ਾਂ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਬਹਾਦਰੀ ਅਤੇ ਉੱਚ ਜਾਤੀ ਜਾਗੀਰਦਾਰੀ ਦੇ ਜੁਲਮ ਦੀ ਕਹਾਣੀ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ।

ਚਕਾਲੀ ਇਲੰਮਾ ਦਾ ਵਿਆਹ ਬਚਪਨ ਵਿੱਚ ਚਿਤਾਲਾ ਨਰਸਈਆ ਨਾਲ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪੰਜ ਬੱਚੇ ਸਨ। ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਜੋੜਾ ਆਰਥਿਕ ਤੌਰ ਤੇ ਪਛੜੇ ਹੋਏ ਹਾਲਾਤਾਂ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦਾ ਸੀ, ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਰੋਜ਼ੀ ਰੋਟੀ ਲਈ ਜਾਤੀਗਤ ਕਿੱਤੇ ਵਿੱਚੋਂ ਕੋਈ ਖਾਸ ਕਮਾਈ ਲਹੀਂ ਸੀ। ਇਲੰਮਾ ਉੱਚ ਜਾਤੀ ਦੇ ਜਾਗੀਰਦਾਰਾਂ ਦੀ ਗੁਲਾਮੀ ਕਰ ਰਹੀ ਸੀ ਪਰ ਗੁਲਾਮੀ ਤੋਂ ਅਜਾਦ ਹੋਣ ਲਈ ਦ੍ਰਿੜ ਵੀ ਸੀ ਉਹ ਆਪਣੇ ਕੱਪੜੇ ਧੋਣ ਦੇ ਕੰਮ ਨੂੰ ਛੱਡਕੇ ਜ਼ਮੀਨ ਦੀ ਮਾਲਕਨ ਬਣਨਾ ਚਾਹੁੰਦੀ ਸੀ ਜਿਸ ਤੋਂ ਉਹ ਆਪਣੀ ਚੰਗੀ ਤਰਾਂ ਰੋਟੀ ਕਮਾ ਸਕੇ। ਇਸ ਲਈ ਉਸਨੂੰ ਅਤੇ ਉਸਦੇ ਪਰਿਵਾਰ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਮੁਸ਼ਕਲ ਵਿੱਚੋਂ ਲੰਘਣਾ ਪਿਆ। ਚਕਾਲੀ ਇਲੰਮਾ ਦੀ ਕਹਾਣੀ ਝਲਕਦੀ ਹੈ ਕਿ ਕਿਵੇਂ ਉੱਚ ਜਾਤੀ ਦੇ ਜਾਗੀਰਦਾਰਾਂ ਦੁਆਰਾ ਜ਼ਮੀਨ ਨੂੰ ਏਕਾਅਧਿਕਾਰਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ ਅਤੇ ਉਸਦੀ ਕਹਾਣੀ ਬਹੁਜਨ ਔਰਤ ਦੇ ਵਿਰੋਧ ਦਾ ਵਰਤਾਰਾ ਹੈ।

ਚਕਾਲੀ ਇਲੰਮਾ ਦੀ ਲੜਾਈ  ਕੇਵਲ ਜਾਗੀਰਦਾਰੀ ਬਾਰੇ ਨਹੀਂ ਸੀ ਬਲਕਿ ਇਹ ਔਰਤਾਂ ਦੇ ਅੰਦਰ ਲਿੰਗ-ਬਰਾਬਰੀ ਅਤੇ ਔਰਤਾਂ ਦਾ ਉੱਚ ਜਾਤੀ ਔਰਤਾਂ ਦੁਆਰਾ ਅਪਮਾਨ ਦਾ ਵਿਰੋਧ ਸੀ। ਉਸਨੇ ਉੱਚ ਜਾਤੀ ਦੀਆਂ ਔਰਤਾਂ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਉਠਾਏ ਜਿਹੜੀਆਂ ਡੋਰਾ ਉਸ ਸੰਬੋਧਿਤ ਕਰ ਕੇ ਨੀਵੀਂ ਜਾਤੀ ਦੀਆਂ ਔਰਤਾਂ ਅਤੇ ਘਟੀਆ ਹੋਣ ਦਾ ਅਹਿਸਾਸ ਕਰਵਾਉਂਦੀਆਂ ਸਨ ਉਸਨੇ ਜਾਤੀ ਅਤੇ ਜਮਾਤ ਦੀ ਗ਼ੁਲਾਮੀ ਦੇ ਵਿਰੁਧ ਔਰਤਾਂ ਨੂੰ ਅਵਾਜ ਉਠਾਉਣ ਨੂੰ ਉਤਸ਼ਾਹਤ ਕੀਤਾ। ਉਹ ਉੱਚ ਜਾਤੀ ਦੀਆਂ ਔਰਤਾਂ ਦੀ ਸਰਬੋਤਮਤਾ ‘ਤੇ ਸਵਾਲ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਪਹਿਲੀ ਭਾਰਤੀ ਔਰਤ ਹੈ ਅਤੇ ਉਸਨੇ ਨਾ ਕੇਵਲ ਸਮਾਜਿਕ ਢਾਂਚੇ ਵਿੱਚ ਔਰਤ ਦਾ ਔਰਤ ਦੁਆਰਾ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਸ਼ੋਸ਼ਣ ਵਿਰੁਧ ਅਵਾਜ ਉਠਾਈ, ਉਸਨੇ ਸਮਾਜਿਕ ਬਰਾਬਰੀ ਲਈ ਵੀ ਬਹੁਤ ਕੁਰਬਾਨੀ ਕੀਤੀ। ਚਕਾਲੀ ਇਲੰਮਾ ਦੇ ਸੰਘਰਸ਼ ਨੂੰ ਅੰਤਰ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਪੱਧਰ ਉਤੇ ਨਾਰੀ ਦਾ ਨਾਰੀ ਦੁਆਰਾ ਸ਼ੋਸ਼ਣ ਵਜੋਂ ਨਾਰੀਵਾਦ ਦੇ ਅਧਿਐਨ ਵਜੋਂ ਵੀ ਵਿਚਾਰਨਾ ਸਹੀ ਰਹੇਗਾ।

ਚਕਾਲੀ ਇਲੰਮਾ ਆਪਣੇ ਸਮਾਜ ਲਈ ਜ਼ਮੀਨ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਲਈ ਲੜਦੀ ਰਹੀ, ਪਰ ਉਸਨੇ ਔਰਤਾਂ ਲਈ ਵੀ ਲੜਾਈ ਲੜੀ। ਉਸ ਦੇ ਸੰਘਰਸ਼ ਨੇ ਨਾ ਸਿਰਫ ਉੱਚ ਜਾਤੀ ਦੇ ਜਾਗੀਰਦਾਰਾਂ ਨੂੰ ਹੀ ਨਿਸ਼ਾਨਾ ਬਣਾਇਆ, ਬਲਕਿ ਉਹ ਮਰਦਾ ਦੀ ਔਰਤਾ ਉਤੇ ਕੀਤੀ ਜਾ ਰਹੀ ਹਿੰਸਾ ਨੂੰ ਖਤਮ ਕਰਨ ਲਈ ਖੜੀ ਹੋਈ ਉਹ ਸਵਰਣ ਜਾਗੀਰਦਾਰੀ ਨੂੰ ਲਗਾਤਾਰ ਚੁਣੌਤੀ ਦਿੰਦੀ ਆ ਰਹੀ ਹੈ। ਉਸਨੇ ਹਥਿਆਰ ਉਠਾਕੇ ਔਰਤਾਂ ਦੀ ਜਥੇਬੰਦ ਕਰਕੇ ਹਮੇਸ਼ਾ ਉਹਨਾਂ ਮਰਦਾਂ ਦੀ ਭੀੜ ਦੇ ਖਿਲਾਫ ਲੜਾਈ ਲੜੀ ਜੋ ਹਮੇਸ਼ਾ ਹਮਲਾ ਕਰਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਦੇ ਉਹਨਾਂ ਤੋਂ ਜ਼ਮੀਨ ਖੋਹਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਦੇ ਸਨ। ਉਸ ਦਾ ਸੰਘਰਸ਼ ਉਸ ਸਮੇਂ ਸੁਰੂ ਹੋਇਆ ਜਦੋਂ ਕੁਝ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ, ਉੱਚ ਜਾਤੀ ਦੇ ਜਾਗੀਰਦਾਰਾਂ ਨੇ ਦਲਿਤਾ, ਕਿਸਾਨਾਂ ਕੋਲੋਂ ਜ਼ਮੀਨ ਖੋਹਕੇ ਜਮੀਨਾਂ ਉਤੇ ਆਪਣਾ ਏਕਾਅਧਿਕਾਰ ਕਰਨ ਸੁਰੂ ਕੀਤਾ ਸੀ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਹੇਠਲੇ ਪੱਧਰ ਦੇ ਦਲਿਤ ਅਤੇ ਆਦਿਵਾਸੀ ਸਮਾਜ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਦੀਆਂ ਜ਼ਮੀਨਾਂ ਖੋਹ ਲਈਆਂ ਸਨ। ਉਸ ਨੇ ਸ਼ੋਸ਼ਣਕਾਰਾਂ ਵਿਰੁਧ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਸੰਘਰਸ਼ਾਂ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਕੀਤੀ। ਖ਼ੂਨ-ਖ਼ਰਾਬਾ, ਸਮੂਹਿਕ ਬਲਾਤਕਾਰ, ਜਿਨਸੀ ਸ਼ੋਸ਼ਣ ਅਤੇ ਸੰਸਥਾਗਤ ਪਰੇਸ਼ਾਨੀ ਉਸ ਸਮੇਂ ਆਮ ਸੀ।

ਪਰ ਚਕਾਲੀ ਇਲੰਮਾ ਇਕ ਜਾਗੀਰਦਾਰ ਕੰਡਾਲਾ ਰਾਓ ਤੋਂ ਲੀਜ਼ ‘ਤੇ 40 ਏਕੜ ਜ਼ਮੀਨ ਲੈਣ ਲਈ ਦ੍ਰਿੜ ਸੀ ਅਤੇ ਉਸਨੇ ਇਸ ਦੀ ਕਾਸ਼ਤ ਕਰਨੀ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤੀ। ਇਹ ਉੱਚ ਜਾਤੀ ਦੇ ਜਾਗੀਰਦਾਰ ਜ਼ਿਮੀਂਦਾਰਾਂ ਅਤੇ ਨਿਜ਼ਾਮ ਸਰਕਾਰ ਲਈ ਸਦਮੇ ਵਰਗਾ ਸੀ। ਉਹਨਾ ਇਹ ਇੱਕ ਅਪਮਾਨ ਵਜੋਂ ਲਿਆ ਕਿਉਂਕਿ ਇੱਕ ਦਲਿਤ ਔਰਤ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਕੱਪੜੇ ਧੋਣ ਦੇ ਕੰਮ ਨੂੰ ਛੱਡਕੇ ਜ਼ਮੀਨ ਉਤੇ ਫ਼ਸਲਾ ਉਗਾਉਂਣ ਦਾ ਕੰਮ ਕਰੇ, ਜਿਸ ਦਾ ਕੰਮ ਉੱਚ ਜਾਤੀ ਦੇ ਕੱਪੜੇ ਧੋ ਕੇ ਸੇਵਾ ਕਰਨਾ ਸੀ। ਪਟਵਾਰੀ ਵੀਰਮਨੀ ਸ਼ੇਸਾਗਿਰੀ ਨੇ ਇਲੰਮਾ ਨੂੰ ਅਤੇ ਉਸਦੇ ਪਰਿਵਾਰ ਨੂੰ ਜ਼ਮੀਨ ਦਾ ਕੰਮ ਛੱਡਣ ਲਈ ਅਤੇ ਜਾਤੀਗਤ ਕੰਮ ਨੂੰ ਕਰਨ ਲਈ ਮਜਬੂਰ ਕਰਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ, ਜੋ ਗੁਲਾਮੀ ਦਾ ਇਕ ਰੂਪ ਹੈ। ਪਰ ਉਸਨੇ ਉਸ ਦੇ ਹੁਕਮ ਨੂੰ ਮੰਨਣ ਤੋਂ ਇਨਕਾਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ।

ਇਲੰਮਾ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਆਂਧਰਾ ਮਹਾਂਸਭਾ (ਭਾਰਤ ਦੇ ਪਹਿਲਾਂ ਹੈਦਰਾਬਾਦ ਰਾਜ ਦੀ ਇਕ ਸੰਗਠਨ ਸੀਪੀਆਈ ਦੇ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ ਤੇਲੰਗਾਨਾ ਅੰਦੋਲਨ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਕੀਤਾ ਸੀ) ਦੀ ਮੈਂਬਰ ਸੀ, ਉਸ ਨੂੰ ਉਸ ਰਣਨੀਤੀ ਤੋਂ ਪਤਾ ਸੀ ਕਿ ਜਾਗੀਰਦਾਰ ਕਿਸ ਰਣਨੀਤੀ ਨਾਲ ਆਉਣਗੇ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਲਗਾਤਾਰ ਹਮਲੇ ਕਰਕੇ ਅਤੇ ਉਸਦੀ ਫਸਲ ਨੂੰ ਵੱਢਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਦਿਆਂ ਉਸ ਦੀ ਜ਼ਮੀਨ ਹੜੱਪਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ। ਚਕਾਲੀ ਇਲੰਮਾ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕਿਹਾ, “ਇਹ ਮੇਰੀ ਜਮੀਨ ਹੈ। ਇਹ ਮੇਰੀ ਫਸਲ ਹੈ। ਮੇਰੀ ਜ਼ਮੀਨ ਅਤੇ ਫਸਲ ਨੂੰ ਖੋਹਣ ਵਾਲਾ ਇਹ ਕੌਣ ਹੈ? ਇਹ ਸਿਰਫ ਤਾਂ ਹੀ ਸੰਭਵ ਹੈ ਜਦੋਂ ਮੈਂ ਮਰ ਜਾਵਾਂ।” ਇਕ ਔਰਤ ਨੇ ਉਹ ਵੀ ਦਲਿਤ ਔਰਤ ਨੇ ਬਹੁਤ ਬਹਾਦਰੀ ਭਰੀ ਹਰਕਤ ਕੀਤੀ, ਇਸ ਗਲ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਸਾਮੰਤਵਾਦੀਆਂ ਨੂੰ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਦੁਖੀ ਕੀਤਾ। ਇਹ ਜਾਣਦਿਆਂ ਕਿ ਚਕਾਲੀ ਇਲੰਮਾ ਭਾਰਤ ਦੀ ਕਮਿਊਨਿਸਟ ਪਾਰਟੀ ਵਿਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋ ਗਈ, ਵਿਸਨੂਰ ਦੇਸ਼ਮੁਖ (ਹੈਦਰਾਬਾਦ ਰਾਜ ਵਿਚ ਇਕ ਖ਼ਾਸ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਦਾ ਸ਼ਾਸਕ ਜੋ ਇਕੱਠੇ ਕੀਤੇ ਟੈਕਸ ਦੇ ਇਕ ਹਿੱਸੇ ਦਾ ਹੱਕਦਾਰ ਹੈ ਜੋ ਇਕ ਡੋਰਾ ਵੀ ਹੈ) ਰਾਮਚੰਦਰ ਰੈਡੀ ਨੇ ਚਕਾਲੀ ਇਲੰਮਾ ਅਤੇ ਉਸ ਵਿਰੁੱਧ ਝੂਠਾ ਕੇਸ ਦਾਇਰ ਕੀਤਾ ਪਰਿਵਾਰ ਅਤੇ ਉਸਦੇ ਪਤੀ ਅਤੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਨੂੰ ਗਿਰਫਤਾਰ ਕਰ ਲਿਆ।

ਭਾਰਤ ਦਲਿਤ ਸਮਾਜ ਹਮੇਸ਼ਾ ਅੰਗਰੇਜ਼ ਸਰਕਾਰ ਦਾ ਰਿਣੀ ਰਹੇਗਾ ਕਿ ਉਹਨਾ ਨੇ ਕਾਨੂੰਨ ਵਿਵਸਥਾ ਨੂੰ ਸਭ ਭਾਰਤੀ ਲਈ ਬਰਾਬਰ ਬਣਾ ਦਿਤੀ ਸੀ। ਭਾਰਤੀ ਬ੍ਰਾਹਮਣਵਾਦੀ ਸਮਾਜ ਦਾ ਇਨਸਾਫ ਮਾਨਵਤਾ ਨੂੰ ਬਰਾਬਰੀ ਦਾ ਅਧਿਕਾਰ ਨਹੀਂ ਦਿੰਦਾ ਸੀ। ਇਨਸਾਫ ਜਾਤੀ ਦੇਖਕੇ ਦਿਤਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਉੱਚ ਜਾਤੀਆਂ ਲਈ ਕਾਨੂੰਨ ਵਿੱਚ ਵੱਧ ਰਿਆਇਤਾਂ ਅਤੇ ਸਜਾਵਾਂ ਘੱਟ, ਨੀਵੀਆਂ ਜਾਤੀਆਂ ਲਈ ਕਾਨੂੰਨ ਵਿੱਚ ਘੱਟ ਰਿਆਇਤਾਂ ਅਤੇ ਸਜਾਵਾਂ ਵੱਧ ਦਾ ਪ੍ਰਾਵਧਾਨ ਸੀ। ਇਲੰਮਾ ਦੇਸ਼ਮੁਖ ਦੁਆਰਾ ਇਸ ਅੱਤਿਆਚਾਰੀ ਹਰਕਤ ਨੂੰ ਅਦਾਲਤ ਵਿੱਚ ਲੈਕੇ ਗਈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਫੈਸਲਾ ਉਸਦੇ ਹੱਕ ਵਿੱਚ ਆਇਆ। ਫਿਰ ਉਸਨੇ ਗਲਤ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਇਲੰਮਾ ਦੀ ਜ਼ਮੀਨ ਉਸਦੇ ਨਾਮ ਵਿੱਚ ਤਬਦੀਲ ਕਰਨ ਲਈ ਆਪਣੀ ਸ਼ਕਤੀ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਗੁਰਗਿਆਂ ਨੂੰ ਇਲੰਮਾ ਦੀ ਜਮੀਨ ਤੋਂ ਸਾਰੀ ਫਸਲ ਕਟਣ ਲਈ ਭੇਜਿਆ। ਪਰ ਇਲੰਮਾ ਨੇ ਆਂਧਰਾ ਸਭਾ ਦੇ ਮੈਂਬਰਾਂ ਦੀ ਮਦਦ ਨਾਲ ਫਸਲ ਨੂੰ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਕੱਟ ਲਿਆ ਗਿਆ ਸੀ ਅਤੇ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਢੰਗ ਨਾਲ ਲੁਕਾ ਦਿੱਤਾ ਸੀ। ਇਥੋਂ ਤਕ ਕਿ ਉਸ ਨੇ ਜ਼ਮੀਨ ਉਸ ਦੇ ਨਾਮ ਵਾਪਸ ਲੈ ਲਈ ਸੀ।

ਭਾਰਤੀ ਲੋਕ ਅੰਗਰੇਜਾਂ ਤੋ ਅਜਾਦੀ ਦੀ ਗਲ ਕਰਦੇ ਅੱਜ ਤਕ ਵੀ ਆਪਣੇ ਗਲੇ ਤਰ ਕਰ ਲੈਂਦੇ ਹਨ, ਕਹਾਣੀਆਂ ਸੁਣਾਈਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ ਕਿ ਅੰਗਰੇਜ਼ ਬਹੁਤ ਜਾਲਮ ਸਨ। ਲੇਕਿਨ ਜਿੰਨਾ ਜੁਲਮ ਭਾਰਤੀ ਮੂਲ ਨਿਵਾਸੀਆਂ ਉਤੇ ਭਾਰਤ ਹਿੰਦੂ ਆਰੀਆ ਅਤੇ ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ ਅਤੇ ਹੋਰਾਂ ਨੇ ਕੀਤਾ ਉਹ ਅੰਗਰੇਜਾਂ ਨਾਲੋ 100 ਗੁਣਾਂ ਵੱਧ ਸੀ, ਜੁਲਮਾਂ ਦੀ ਇਹ ਲੰਮੀ ਕਹਾਣੀ ਹੈ। ਇਲੰਮਾ ਦੇ ਪ੍ਰਿਵਾਰ ਉੱਤੇ ਫਿਰ ਵੀ ਦਮਨ ਬੰਦ ਨਹੀਂ ਹੋਇਆ। ਦੇਸ਼ਮੁਖ ਉਸ ਨੂੰ ਆਰਥਿਕ ਤੌਰ ਤੇ ਬਰਬਾਦ ਕਰਨਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਸੀ। ਉਸਨੇ ਉਸਦੇ ਘਰ ਨੂੰ ਸਾੜਨ ਦਾ ਆਦੇਸ਼ ਦਿੱਤਾ। ਪਟਵਾਰੀ ਦੇ ਨੌਕਰਾਂ ਨੇ ਉਸ ਦੇ ਪਤੀ ‘ਤੇ ਸਰੀਰਕ ਹਮਲਾ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਉਸਦੀ ਧੀ ਨਾਲ ਸਮੂਹਿਕ ਬਲਾਤਕਾਰ ਕੀਤਾ। ਇਹ ਸਭ ਦੀ ਪਿੱਠ ਉਤੇ ਨਿਜ਼ਾਮ ਸਰਕਾਰ ਖੜੀ ਸੀ। ਇਹ ਸਭ ਰਾਜ ਦੇ ਸਮਰਥਨ ਨਾਲ ਸੀ, ਕਿਉਂਕਿ ਨਿਜਾਮ ਰਾਜ ਮੁੱਢ ਤੋਂ ਹੀ ਜ਼ੁਲਮ ਕਰਦਾ ਆਇਆ ਸੀ।

ਚੱਕਲੀ ਇਲੰਮਾ ਨੇ ਉਸ ਡੋਰਾ ਖਿਲਾਫ ਆਪਣਾ ਗੁੱਸਾ ਦਰਸਾਉਣ ਲਈ ਲੱਠ ਚੁੱਕਿਆ। ਉਸਨੇ ਆਪਣੇ ਸਾਥੀਆਂ ਨਾਲ ਪਟਵਾਰੀ ਦੇ ਘਰ ਨੂੰ ਢਹਿ ਢੇਰੀ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਉਸੇ ਜ਼ਮੀਨ ਉੱਤੇ ਮੱਕੀ ਦਾ ਖੇਤ ਨੂੰ ਤਬਾਹ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਅਜਿਹਾ ਕਰਕੇ, ਉਸਨੇ ਸ਼ੋਸ਼ਿਤ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਦਾ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਕੀਤਾ। ਇਹ ਬਹੁਜਨ ਔਰਤ ਦੇ ਸੰਘਰਸ਼ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਕ ਹੈ। ਇਹ ਗੁਲਾਮੀ ਵਿਰੁੱਧ ਲੜਾਈ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸਕ ਪ੍ਰਤੀਕ ਹੈ। ਇਲੰਮਾ ਦੀ ਪੂਰੀ ਹਿੰਮਤ ਅਤੇ ਲੜਾਈ ਲੜੀ ਅੰਗਰੇਜੀ ਦੀ ਕਾਨੂੰਨ ਵਿਵਸਥਾ ਅਤੇ ਭਾਰਤੀ ਕਮਿਊਨਿਸ਼ਟ ਪਾਰਟੀ ਦੀ ਸਹਾਇਤਾ ਨਾਲ ਉਹ ਜ਼ਿਮੀਂਦਾਰਾਂ, ਸਾਮੰਤਾਂ,ਜਾਤੀਵਾਦੀਆਂ ਦੇ ਹਮਲਿਆਂ ਦਾ ਜਵਾਬ ਦੇਣ ਯੋਗ ਹੋ ਗਈ ਸੀ। ਇਸ ਤਰਾਂ ਦੇ ਜਮੀਨੀ ਸੰਘਰਸ਼ਾ ਨੂੰ ਜਿੱਤਦੇ ਹੋਏ ਰਾਜ ਦੇ ਕਈ ਇਲਾਕਿਆਂ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਫ਼ਸਲਾਂ ਅਤੇ ਜਮੀਨਾਂ ਨੂੰ ਦੁਬਾਰਾ ਵੰਡ ਦਿੱਤਾ। ਇਹ ਚਕਾਲੀ ਇਲੰਮਾ ਹੈ ਜਿਸ ਨੇ ਉਸਾਰੂ ਸੰਘਰਸ਼ ਅਤੇ ਗੁਲਾਮੀ ਵਿਰੋਧੀ ਲੜਾਈ ਕਰ ਇਨਸਾਫ਼ ਲਈ ਰਾਹ ਪੱਧਰਾ ਕੀਤਾ। ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪਤੀ ਨੂੰ ਗੁਆ ਦਿੱਤਾ, ਜਿਸ ‘ਤੇ ਡੋਰਾ ਦੁਆਰਾ ਬੇਰਹਿਮੀ ਨਾਲ ਹਮਲਾ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।

ਉਹ ਤੇਲੰਗਾਨਾ ਦੇ 1946-51 ਦੇ ਹਥਿਆਰਬੰਦ ਬਗਾਵਤ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਮਹਾਨ ਅਤੇ ਪ੍ਰੇਰਣਾਦਾਇਕ ਨੇਤਾ ਰਹੀ ਹੈ। ਉਸਨੇ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਸਾਮਰਾਜਵਾਦ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ ਤਤਕਾਲੀਨ ਨਿਜ਼ਾਮ ਸਰਕਾਰ ਦੇ ਅੱਤਿਆਚਾਰਾਂ ਨੂੰ ਖਤਮ ਕਰਨ ਲਈ ਹਥਿਆਰ ਚੁੱਕੇ। ਚਕਾਲੀ ਇਲੰਮਾ ਦੇ ਵਿਦਰੋਹ ਨੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਔਰਤਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਜ਼ਮੀਨਾਂ ਨੂੰ ਨਿਜ਼ਾਮ ਦੀ ਫੌਜ ਅਤੇ ਸਾਮੰਤਾਂ ਤੋਂ ਬਚਾਉਣ ਲਈ ਮਜ਼ਬੂਤੀ ਨਾਲ ​​ਖੜ੍ਹੇ ਹੋਣ ਲਈ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਕੀਤਾ ਜਦਕਿ ਅਜੇ ਵੀ ਜਿਨਸੀ ਸ਼ੋਸ਼ਣ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਜਾਣ ਦੀਆਂ ਧਮਕੀਆਂ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਕਰਨਾ ਪੈ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਅਗਲੀ ਪੀੜ੍ਹੀ ਲਈ ਰਾਹ ਪੱਧਰਾ ਕਰਨ ਅਤੇ ਇਨਕਲਾਬੀ ਕੌਮ ਹੋਣ ਦਾ ਜ਼ਜਬਾ ਭਰਨ ਵਾਲੀ, ਚਕਾਲੀ ਇਲੰਮਾ ਦਾ 10 ਸਤੰਬਰ, 1985 ਨੂੰ ਦਿਹਾਂਤ ਹੋ ਗਿਆ। ਭਾਰਤ ਹਮੇਸ਼ਾ ਯਾਦ ਰਖੇਗਾ।
ਯੂਥ ਐਡਵਾਂਸਮੈਂਟ, ਸੈਰ-ਸਪਾਟਾ ਅਤੇ ਸਭਿਆਚਾਰ ਵਿਭਾਗ, ਜਿਸ ਨੇ ਪਹਿਲਾਂ ਇਸ ਮੰਤਵ ਲਈ 6 ਲੱਖ ਡਾਲਰ ਮਨਜ਼ੂਰ ਕੀਤੇ ਸਨ, ਨੇ ਹੁਣ ਤੇਲੰਗਾਨਾ ਰਾਜਕਾ ਸੇਵਾ ਸੰਗਮ (ਟੀਆਰਐਸਐਸ), ਹੈਦਰਾਬਾਦ ਨੂੰ ਇਕ ਛੋਟੀ ਫਿਲਮ ਦੇ ਨਿਰਮਾਣ ਲਈ 10 ਲੱਖ ਡਾਲਰ ਜਾਰੀ ਕੀਤੇ ਹਨ। ਟੀਆਰਐਸਐਸ ਭਾਵਨਾਤਮਕ ਗਾਣਿਆਂ ਅਤੇ ਸੰਵਾਦਾਂ ਨਾਲ ਚਕਾਲੀ ਇਲੰਮਾ ਦੇ ਜੀਵਨ ‘ਤੇ 30 ਮਿੰਟ ਦੀ ਇੱਕ ਛੋਟੀ ਫਿਲਮ ਦਾ ਨਿਰਮਾਣ ਕਰ ਰਹੀ ਹੈ। ਇਲੰਮਾ ਕੌਣ ਸੀ।

ਸਿੱਦੀਪਤ ਜ਼ਿਲੇ ਦੇ ਗਾਜਵੇਲ ਵਿਖੇ ਇਨਕਲਾਬੀ ਆਗੂ ਚਕਾਲੀ ਇਲੰਮਾ ਦੇ ਬੁੱਤ ਦਾ ਉਦਘਾਟਨ ਕੀਤਾ। ਆਏਰਨ ਲੇਡੀ ਨੇ ਨਿਜ਼ਾਮ ਦੇ ਜੁਲਮਾਂ ਵਿਰੁੱਧ ਹਥਿਆਰਬੰਦ ਸੰਘਰਸ਼ ਵਿੱਢਿਆ ਸੀ। “ਗਾਜਵੇਲ ਵਿਖੇ ਇਕ ਕਰੋੜ ਰੁਪਏ ਦੀ ਲਾਗਤ ਨਾਲ ਇਕ ਇਲੰਮਾ ਭਵਨ ਬਣਾਇਆ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ।” ਰਾਜ ਦੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਹਿਸਿਆਂ ਵਿੱਚ ਉਸ ਦੇ ਬੁੱਤ ਲਗਾਏ ਗਏ ਹਨ। ਹਰ ਸਾਲ ਉਹਨਾ ਦੇ ਜਨਮ ਦਿਨ ਨੂ ਸ਼ਰਧਾ ਨਾਲ ਮਨਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਉਪਰੋਕਤ ਸ਼ਬਦ ਨੂੰ ਬਾਬਾ ਜੈ ਸਿੰਘ ਖਲਕਟ ਜੀ ਜਿਹੇ ਮਹਾਨ ਸ਼ਹੀਦਾ ਨੇ ਜੀਵਨ ਕੁਰਬਾਨ ਕਰਕੇ ਜਿੰਦਾ ਵੀ ਰਖਿਆ ਸਹੀ ਵੀ ਸਿਧ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਸਮਾਂ ਸੀ ਜਦੋਂ ਅਹਿਮਦ ਸ਼ਾਹ ਦੁਰਾਨੀ ਨੇ ਮਹਾਰਾਜਾ ਦੀ ਗੈਰਹਾਜ਼ਰੀ ਵਿਚ ਬਰਨਾਲਾ ‘ਤੇ ਹਮਲਾ ਕੀਤਾ, ਜਦੋਂ ਰਾਜਾ ਮੂਨਕ ਵਿਚ ਸੀ। ਉਸਨੇ ਮਹਾਰਾਜਾ ਨੂੰ ਚਾਰ ਲੱਖ ਰੁਪਏ ਦੇਣ ਲਈ ਮਜਬੂਰ ਕੀਤਾ। ਜਿਸ ਵਿਚੋਂ ਸਿਰਫ ਪੰਜਾਹ ਹਜ਼ਾਰ ਰੁਪਏ ਦੀ ਅਦਾਇਗੀ ਕੀਤੀ। ਦੁਰਾਨੀ ਰਾਜਾ ਨੇ ਉਸਨੂੰ “ਰਾਜਾ” ਦੀ ਉਪਾਧੀ ਦਿੱਤੀ ਅਤੇ ਉਸਨੂੰ 727 ਪਿੰਡਾਂ ਦਾ ਖੇਤਰ ਦਿੱਤਾ। ਆਲਾ ਸਿੰਘ 57 ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ 1763 ਈ. ਵਿਚ, ਪਟਿਆਲਾ ਸ਼ਹਿਰ ਦੀ ਨੀਂਹ ਰੱਖੀ। ਉਸੇ ਸਾਲ ਉਸਨੇ ਨਨੂ ਸਿੰਘ ਸੈਣੀ ਮੁਖੀਆ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਹੇਠ ਦੇ ਨਾਲ ਸਰਹਿੰਦ ਅਤੇ ਇਸ ਦੇ ਨਾਲ ਲੱਗਦੇ ਇਲਕੇ ਨੂੰ ਜਿੱਤ ਲਿਆ। ਉਹਨਾ ਦੇ ਤਿੰਨਾਂ ਹੀ ਪੁੱਤਰਾਂ ਦੀ ਮੌਤ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਹੋ ਚੁੱਕੀ ਸੀ। 1765 ਵਿਚ ਇਸਨੇ ਆਪਣੇ ਪੋਤੇ ਮਹਾਰਾਜਾ ਅਮਰ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਗੱਦੀ ਛੱਡ ਦਿੱਤੀ।

ਹਜਾਰਾਂ ਸਾਲਾਂ ਉੱਤਰ ਭਾਰਤ ਦੇ ਪ੍ਰਾਂਤ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਮੱਧ ਏਸ਼ੀਆ ਤੋਂ ਆਉਣ ਹਮਲਾਵਰਾਂ ਦੇ ਜੁੱਲਮਾਂ ਦਾ ਬਾਕੀ ਭਾਰਤ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਨਾਲੋਂ ਵੱਧ ਨੁਕਸਾਨ ਉਠਾਉਣਾ ਪਿਆ ਹੈ। ਇਹ ਸਿਲਸਲਾ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾ ਆਰੀਆ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਆਉਣ ਨਾਲ ਸੁਰੂ ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਵਿਦੇਸ਼ੀ ਆਉਂਦੇ ਰਹੇ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਲੁੱਟ ਕਰਕੇ ਵਾਪਸ ਚਲੇ ਜਾਂਦੇ ਸਨ, ਪਰ ਹੌਲੀ ਹੌਲੀ ਉਹ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਹੀ ਪੱਕੇ ਤੌਰ ਉਤੇ ਵਸ ਗਏ। ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਆਖਰੀ ਵਿਦੇਸ਼ੀ ਅੰਗਰੇਜ਼ ਸਨ ਜੋ ਸਮੁੰਦਰ ਰਹੀਂ ਦੱਖਣ ਭਾਰਤ ਵਲੋਂ ਦਾਖਲ ਹੋਏ ਸਨ ਕੋਈ 200 ਕੁ ਸੌ ਸਾਲ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਰਹਿਕੇ ਵਾਪਸ ਵੀ ਗਏ। ਅੰਗਰੇਜ਼ ਹੀ ਇੱਕ ਐਸੀ ਕੌਮ ਹੈ ਜਿਸ ਨੇ ਵਿਦੇਸ਼ਾਂ ਉਤੇ ਰਾਜ ਵੀ ਕੀਤਾ ਆਪਣਾ ਦੇਸ਼ ਵੀ ਨਹੀਂ ਛੱਡਿਆ, ਆਪਣੇ ਦੇਸ਼ ਨੂੰ ਹਮੇਸ਼ਾ ਖੁਸ਼ਹਾਲ ਬਣਾਇਆ। ਅੰਗਰੇਜ਼ ਕੌਮ ਵਿਸ਼ਵ ਦੀਆਂ ਕੋਂਮਾਂ ਨਾਲੋਂ ਵੱਧ ਮਾਨਵਤਾਵਾਦੀ ਅਤੇ ਡਸਿਪਲਨ ਵਾਲੀ ਕੌਮ ਹੈ। ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਦੇਸ਼ੀ, ਵਿਦੇਸ਼ੀ ਵਸਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਇੱਕ ਕੌਮ ਨਹੀ ਬਣ ਸਕੇ, ਭਾਰਤੀ ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਦੂਜੇ ਤੋਂ ਸੁਪਰ ਕਹਾਉਣ ਦੂਜੇ ਨੂੰ ਗਿਰਾਉਣ ਵਿੱਚ ਗੁਲਤਾਨ ਹਨ।

18ਵੀਂ ਸਦੀ ਵਿੱਚ ਦੱਖਣ ਪੂਰਵ ਵਲੋਂ ਅੰਗਰੇਜ਼ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਪੈਰ ਪਸਾਰਦੇ ਆ ਰਹੇ ਸਨ। ਮੱਧ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਮਰਾਠੇ ਆਪਣੇ ਰਾਜ ਨੂੰ ਵਧਾਉਣ ਫੈਲਾਉਣ ਵਿੱਚ ਲਗੇ ਹੋਏ ਸਨ। ਉਤਰ ਵਿੱਚ ਦਿੱਲੀ ਦਾ ਮੁਗਲ ਰਾਜ ਕਮਜੋਰ ਹੋ ਚੁੱਕਾ ਸੀ। ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਸਿੱਖ ਬਾਬਾ ਬੰਦਾ ਸਿੱਘ ਬਹਾਦਰ ਦੀ 1716 ਵਿੱਚ ਸ਼ਹਾਦਤ ਦੇ ਬਾਅਦ ਤਾਕਤ ਗੁਆ ਚੁੱਕੇ ਸਨ। ਅਫਗਾਨਿਸਤਾਨ ਦੀ ਸੱਤਾ ਉਤੇ ਅਹਿਮਦਸ਼ਾਹ ਦੁੱਰਨੀ ਦਾ ਕਬਜੇ ਹੋ ਗਿਆ ਸੀ। ਉਸ ਨੇ ਲੁੱਚ ਖਸੁਟ ਕਰਨ ਲਈ ਭਾਰਤ ਵੱਲ਼ ਵਧਣਾ ਸੁਰੂ ਕੀਤਾ।
ਅਹਿਮਦ ਸ਼ਾਹ ਦੁੱਰਾਨੀ ਨੇ 1748 ਅਤੇ 1767 ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਅੱਠ ਵਾਰ ਭਾਰਤ ਉੱਤੇ ਹਮਲਾ ਕੀਤਾ। ਨਾਦਿਰ ਸ਼ਾਹ ਦੀ ਹੱਤਿਆ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਅਹਿਮਦ ਸ਼ਾਹ ਦੁੱਰਾਨੀ ਨੇ ਅਫਗਾਨਿਸਤਾਨ ਦੀ ਗੱਦੀ ਬੈਠਦਿਆਂ ਹੀ ਅਤੇ ਨੇੜਲੇ ਇਲਾਕਿਆਂ ਤੋਂ ਦੌਲਤ ਲੁੱਟਣ ਲੱਗਾ। ਉਹ ਭਾਰਤ ਵਿਚ “ਰਾਜਸੀ ਅਧਿਕਾਰ” ਸਥਾਪਤ ਕਰਨਾ ਵੀ ਚਾਹੁੰਦਾ ਸੀ। ਉਸ ਦੇ ਸਮੇਂ ਦੌਰਾਨ, ਮੁਗਲ ਸਾਮਰਾਜ ਦਾ ਢਹਿਢੇਰੀ ਹੋ ਰਿਹਾ ਸੀ ਅਤੇ ਉਹ “ਬਿਨਾਂ ਕਿਸੇ ਨੁਕਸਾਨ ਦੇ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਖਲਾਅ” ਨੂੰ ਭਰਨ ਲਈ ” ਮੁਗਲ ਰਾਜ ਦੀਆਂ ਜੁੱਤੀਆਂ ਵਿੱਚ ਪੈਰ ਪਾਉਣ ਲਈ ਉਤਸੁਕ ਸੀ।”ਉਹ ਉਤਰੀ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਜਿੱਤ ਪਰਾਪਤ ਕਰ ਅੱਗੇ ਵਧ ਰਿਹਾ ਸੀ।

ਅਬਦੁਸ ਸਮਾਦ ਖ਼ਾਨ ਨੂੰ ਸਰਹਿੰਦ ਵਿਖੇ ਆਪਣੀ ਫ਼ੌਜ ਦਾ ਮੁਖੀ ਨਿਯੁਕਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਹਰ ਕੋਈ ਉਸ ਦੇ ਬੇਰਹਿਮ ਅਤੇ ਵਹਿਸ਼ੀ ਵਿਵਹਾਰ ਤੋਂ ਬਹੁਤ ਦੁਖੀ ਅਤੇ ਨਾਰਾਜ਼ ਸੀ। ਸੰਨ 1757 ਵਿਚ ਚੇਤ ਦੇ ਮਹੀਨੇ ਵਿਚ ਇਕ ਦਿਨ ਉਹ ਪਟਿਆਲੇ ਦੇ ਨੇੜੇ ਪਿੰਡ ਮੁਗਲਮਾਜਰਾ ਤੋਂ ਲੰਘ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਉਹ ਭਾਈ ਜੈ ਸਿੰਘ ਕੋਲੋਂ ਲੰਘਿਆ ਪਰ ਭਾਈ ਜੈ ਸਿੰਘ  ਆਪਣੇ ਖੂਹ ਦਾ ਸਿਮਰਨ ਕਰਨ ਵਿਚ ਰੁੱਝੇ ਹੋਏ ਸਨ। ਮੁਗਲ ਸੂਬੇਦਾਰ ਨੇ ਆਪਣੇ ਸਿਪਾਹੀਆਂ ਨੂੰ ਭਾਈ ਜੈ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਕੋਲ ਲਿਆਉਣ ਦਾ ਆਦੇਸ਼ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਗੁੱਸੇ ਨਾਲ ਪੁੱਛਿਆ ਕਿ ਉਸਨੇ ਉਸਨੂੰ ਸਲਾਮ ਕਿਉਂ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ। ਇਸ ਤੇ ਭਾਈ ਜੈ ਸਿੰਘ ਨੇ ਜਵਾਬ ਦਿੱਤਾ ਕਿ ਮੈਨੂੰ ਤੁਹਾਡੀ ਮੌਜੂਦਗੀ ਬਾਰੇ ਪਤਾ ਵੀ ਨਹੀਂ ਸੀ ਕਿਉਂਕਿ ਮੈਂ ਗੁਰਬਾਣੀ ਦੇ ਸਿਮਰਨ ਵਿਚ ਰੁੱਝਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ।

ਇਹ ਉਸ ਸਮੇਂ ਦੀ ਪਰੰਪਰਾ ਸੀ ਕਿ ਜਦੋਂ ਕੋਈ ਵੀ ਰਾਜਾ, ਨਵਾਬ ਕਿਸੇ ਇਲਾਕੇ ਵਿਚੋਂ ਲੰਘਦਾ ਸੀ ਤਾਂ ਵਸਨੀਕ ਸਤਿਕਾਰ ਨਾਲ ਉਸ ਅੱਗੇ ਝੁਕਕੇ ਮੱਥਾ ਟੇਕਦੇ ਸਨ। ਪਰੰਪਰਾ ਅਨੁਸਾਰ, ਉਹਨਾ ਦਾ ਸਮਾਨ ਸਥਾਨਕ ਲੋਕਾਂ ਦੁਆਰਾ ਇੱਕ ਪਿੰਡ ਤੋਂ ਅਗਲੇ ਪਿੰਡ ਲਿਜਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਕੋਤਵਾਲ ਨਿਜ਼ਾਮੂਦੀਨ ਨੇ ਬਾਬਾ ਜੀ ਨੂੰ ਗਠੜੀ ਚੁੱਕਣ ਦਾ ਆਦੇਸ਼ ਦਿੱਤਾ ਜਿਸ ਵਿਚ ਤੰਬਾਕੂ ਅਤੇ ਇਕ ਹੁੱਕਾ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦਾ ਸੀ। ਬਾਬਾ ਜੀ ਨੇ ਖਾਨ ਦੇ ਗਠੜੀ ਨੂੰ ਚੁੱਕਣ ਤੋਂ ਇਨਕਾਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਜਿਸ ਵਿਚ ਇਕ ਹੁੱਕਾ ਸੀ। ਉਸ ਨੰ ਕਿਹਾ ਕਿ ਉਹ ਅਮ੍ਰਿਤਧਾਰੀ ਸਿੱਖ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਲਈ ਉਸ ਗਠੜੀ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਚੁੱਕ ਸਕਦਾ ਜਿਸ ਵਿਚ ਤੰਬਾਕੂ ਅਤੇ ਹੁੱਕਾ ਸੀ। ਉਸਨੇ ਅੱਗੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਸਾਡੇ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਸਾਨੂੰ ਤੰਬਾਕੂ ਨੂੰ ਛੂਹਣ ਤੋਂ ਵੀ ਵਰਜਿਆ ਹੈ। ਮੈਂ ਇਸ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਸਿਰ ਤੇ ਕਿਵੇਂ ਲੈ ਸਕਦਾ ਹਾਂ? ਕੋਤਵਾਲ ਗੁੱਸੇ ਵਿੱਚ ਆ ਗਿਆ ਅਤੇ ਉਸਨੇ ਸਿਪਾਹੀਆਂ ਨੂੰ ਹੁਕਮ ਦਿੱਤਾ ਕਿ ਉਸਨੂੰ ਇੱਕ ਲਚਕਦਾਰ ਸੋਟੀ ਨਾਲ ਕੁੱਟਿਆ ਜਾਵੇ, ਉਸਦੀ ਚਮੜੀ ਲਾਹ ਦਿਤੀ ਜਾਵੇ।

ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਬੁੱਚ ਪੂਜਾ ਵਿੱਚ ਜਕੀਨ ਨਹੀਂ ਰਖਦਾ। ਬਾਬਾ ਜੀ ਤਸਵੀਰ ਉਲਟਾ ਲਟਕਾਕੇ ਚਮੜੀ ਉਤਾਰਿਆਂ ਦੀ ਹੀ ਉਪਲਭਦ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੀ ਵੀ ਇਹ ਯਾਦਗਾਰ ਤਸਵੀਰ ਬਣਾਈ ਹੈ ਉਸ ਦਾ ਸਤਿਕਾਰ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਬਾ ਜੀ ਦਾ ਚਿਹਰਾ ਠੀਕ ਦਿਖਾਈ ਨਹੀਂ ਦਿੰਦਾ। ਇੱਥੇ ਉਸੇ ਹੀ ਤਸਵੀਰ ਦਾ ਧੜ ਦੇ ਉਪਰ ਵਾਲਾ ਹਿੱਸਾ ਸਿੱਧਾ ਕਰਕੇ ਕੇਵਲ ਪਹਿਚਾਣ ਲਈ ਲਗਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਇਸ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਬਦਲਾਉ ਨਹੀ ਹੈ।

ਮਈ 1757 ਕਿ ਅਹਿਮਦ ਸ਼ਾਹ ਅਬਦਾਲੀ ਨੇ ਆਪਣੇ ਬੇਟੇ ਤੈਮੂਰ ਸ਼ਾਹ (1746-1793) ਨੂੰ ਪੰਜਾਬ ਦਾ ਵਾਈਸਰਾਏ ਅਤੇ ਜਹਾਨ ਖਾਨ ਨੂੰ ਕਮਾਂਡਰ-ਇਨ-ਚੀਫ਼ ਨਿਯੁਕਤ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਵਾਈਸਰਾਏ ਦਾ ਅਹੁਦਾ ਸੰਭਾਲਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਹੀ ਤੈਮੂਰ ਨੇ ਸਰਹਿੰਦ ਦੇ ਮੁਹੰਮਦ ਪਠਾਨ ਅਬਦੁੱਲ ਉਸ-ਸਮਦ ਖ਼ਾਨ ਨੂੰ ਰਾਜਪਾਲ ਨਿਯੁਕਤ ਕੀਤਾ। ਜਿਸ ਦੇ ਆਦੇਸ਼ਾਂ ਹੇਠ ਬਾਬਾ ਜੀ ਨੂੰ ਸ਼ਹੀਦ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਇਸ ਤੱਥ ਦੇ ਅਧਾਰ ‘ਤੇ ਇਹ ਮੰਨਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ।

ਭਾਈ ਜੈ ਸਿੰਘ ਦਾ ਜਨਮ ਪਟਿਆਲਾ ਨੇੜੇ ਪਿੰਡ ਬਾਰਨ ਦੇ ਚਮਾਰ ਜਾਤੀ ਪ੍ਰਿਵਾਰ ਵਿਚ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਪਿੰਡ ਦਾ ਨਾਮ ਮੁਗਲਮਾਜਰਾ ਸੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਿਤਾ ਇਕ ਅੰਮ੍ਰਿਤਧਾਰੀ ਸਿੱਖ ਸਨ ਅਤੇ ਭਾਈ ਜੈ ਸਿੰਘ ਨੇ ਵੀ ਬਹੁਤ ਛੋਟੀ ਉਮਰ ਤੋਂ ਹੀ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਨਾਲ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਅਪਣਾਕੇ ਸੇਵਾ ਸਿਮਰਨ ਕਰਨਾ ਅਰੰਭ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਸੀ। ਉਹ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੇ ਪੂਰਨ ਸਮਰਪਿਤ, ਇਮਾਨਦਾਰ ਅਤੇ ਮਿਹਨਤੀ ਗੁਰਸਿੱਖ ਸਨ। ਉਹਨਾ ਦਿਨਾਂ ਵਿੱਚ ਆਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਹੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਸ਼ਕਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ ਭਾਈ ਜੈ ਸਿੰਘ ਨੇ ਵੀ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਨਾਲ ਆਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਹੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਸ਼ਕਿਆ ਸੀ। ਭਾਈ ਜੈ ਸਿੰਘ ਦਾ ਸਾਰਾ ਗੁਰਸਿੱਖ ਪ੍ਰਿਵਾਰ ਸੀ। ਬਾਰਨ ਪਟਿਆਲੇ ਤੋਂ 7 ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਸਰਹੰਦ ਰੋੜ ਉਪਰ ਸਥਿਤ ਹੈ।

ਖਾਨ ਨੇ ਇਹ ਵਿਕਲਪ ਵੀ ਦਿੱਤਾ ਸੀ ਕਿ ਜੇ ਉਸ ਦੇ ਪਰਿਵਾਰ ਦਾ ਕੋਈ ਮੈਂਬਰ ਆਪਣਾ ਸਮਾਨ ਪਟਿਆਲੇ ਲੈ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਉਸ ਦੀ ਸਜ਼ਾ ਮੁਆਫ਼ ਕੀਤੀ ਜਾਏਗੀ। ਬਾਬਾ ਜੈ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ ਬੜੇ ਨਿਮਰਤਾ ਨਾਲ ਜਵਾਬ ਦਿੱਤਾ ਸੀ ਕਿ ਅਸੀ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਹਾਂ ਕਿਸੇ ਤਰਾਂ ਦੇ ਵਿਚਾਰਾਂ ਨਾਲ ਕੋਈ ਭਰਮਾ ਨਹੀਂ ਸਕਦਾ ਅਤੇ ਨਾ ਕਿਵੇਂ ਲੁਭਾਇਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਆਪਣੇ ਧਰਮ ਨੂੰ ਤਿਆਗਣ ਦੀ ਬਜਾਏ ਮੈਂ ਮੌਤ ਨੂੰ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹਾਂ। ਪਰ ਉਸਦੇ ਪ੍ਰਵਾਰ ਦੇ ਸਾਰੇ ਮੈਂਬਰ ਆਪਣੀ ਧਾਰਮਿਕ ਦ੍ਰਿੜਤਾ ਤੇ ਅੜੇ ਰਹੇ ਅਤੇ ਉਹ ਸਮਾਨ ਚੁੱਕਣ ਤੋਂ ਇਨਕਾਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਹੁੱਕਾ ਵੀ ਸੀ। ਬਾਬਾ ਜੈ ਸਿੰਘ ਦਾ ਸਿੱਖ ਪੰਥ ਨੂੰ ਸਮਰਕਨ ਤੋਂ ਸਾਜੀ ਨੌਜਵਾਨਾਂ ਨੂੰ ਸਿੱਖਣਾ ਬਣਦਾ ਹੈ।

ਇਹ ਦੇਖਦੇ ਹੋਏ ਕਿ ਬਾਬਾ ਜੈ ਸਿੰਘ ਜੀ ਆਪਣੇ ਫ਼ੈਸਲੇ ਤੇ ਅੜੇ ਹਨ, ਉਸਨੇ ਦੋ ਕਸਾਈ ਬੁਲਾਏ ਅਤੇ ਖੂਹ ਉਤੇ ਬੋਹੜ ਦੇ ਦਰੱਖਤ ਦੇ ਬੰਨ੍ਹ ਕੇ ਉਲਟਾ ਲਟਕਾ ਚਮੜੀ ਉਤਾਰਨ ਦਾ ਹੁਕਮ ਦਿੱਤਾ। ਦੋਨਾਂ ਕਸਾਈਆਂ ਨੇ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਉਸਦੀ ਕ੍ਰਿਪਾਨ ਅਤੇ ਕਪੜੇ ਉਤਾਰ ਦਿੱਤੇ, ਉਸਦੇ ਕਸ਼ਿਹਰੇ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਕੋਈ ਕਪੜਾ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਉਸਦੀ ਚਮੜੀ ਨੂੰ ਕਸਾਈ ਉਤਾਰਦੇ ਰਹੇ ਬਾਬਾ ਜੀ ਜਪੁਜੀ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਪਾਠ ਕਰਦੇ ਰਹੇ। ਇਹ ਬੋਹੜ ਦਾ ਰੁੱਖ ਅੱਜ ਵੀ ਬਾਰਨ ਵਿੱਚ ਮੌਜੂਦ ਹੈ।

ਸ਼ਹਾਦਤ ਪਿੰਡ ਮੁਗਲਮਾਜਰਾ ਤੋਂ ਲਗਭਗ ਅੱਧਾ ਮੀਲ ਦੀ ਦੂਰੀ ‘ਤੇ ਹੋਈ ਸੀ।  ਬਾਬਾ ਜੀ ਦੀ ਪਤਨੀ ਮਾਤਾ ਧੰਨ ਕੌਰ ਜੀ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਦੋ ਪੁੱਤਰਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਵੱਡੇ ਪੁੱਤਰ ਕੜਕ ਸਿੰਘ ਜੀ ਅਤੇ ਛੋਟੇ ਪੁੱਤਰ ਖੜਕ ਸਿੰਘ ਜੀ, ਨੂੰ ਮੌਤ ਦੇ ਘਾਟ ਉਤਾਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਅਤੇ ਫਿਰ ਭਾਈ ਕੜਕ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੀ ਪਤਨੀ ਬੀਬੀ ਅਮਰ ਕੌਰ ਦਾ ਵੀ ਕਤਲ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਭਾਈ ਖੜਕ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੀ ਪਤਨੀ ਰਾਜ ਕੌਰ ਗਰਭਵਤੀ ਸੀ, ਉਹ ਅੰਬਾਲਾ ਵਿਖੇ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰਾਂ ਕੋਲ ਗਈ ਹੋਈ ਸੀ ਜਿਥੇ ਉਸਨੇ ਇੱਕ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਜਨਮ ਦਿੱਤਾ, ਜਿਸਦੀ ਔਲਾਦ ਅੰਬਾਲਾ ਅਤੇ ਮੁਹਾਲੀ ਤਹਿਸੀਲ ਮੁਹਾਲੀ, ਜਿਲ੍ਹਾ ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦਾ ਅਜੀਤ ਸਿੰਘ ਨਗਰ, ਪੰਜਾਬ, ਵਿੱਚ ਰਹਿ ਰਹੇ ਹਨ। ਖਾਨ ਦੇ ਇਸ ਸਥਾਨ ਨੂੰ ਛੱਡਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਪਿੰਡ ਵਾਸੀਆਂ ਨੇ ਪੰਜ ਸ਼ਹੀਦਾਂ ਦੀਆਂ ਦੇਹਾਂ ਦਾ ਸੰਸਕਾਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਸ਼ਹਾਦਤ ਦੇ ਸਥਾਨ ‘ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਯਾਦ ਵਿਚ ਇਕ ਛੋਟੀ ਜਿਹੀ ਮਟੀ ਵੀ ਬਣਾਈ ਗਈ।

ਜਦੋਂ ਇਲਾਕੇ ਦੇ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਇਸ ਸਾਰੀ ਘਟਨਾ ਬਾਰੇ ਪਤਾ ਲੱਗਿਆ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਮੁਗਲਮਾਜਰਾ ਦੇ ਸਾਰੇ ਪਿੰਡ ਨੂੰ ਢਾਹ ਦਿੱਤਾ। ਬਾਅਦ ਵਿਚ, ਪਿੰਡ ਦੇ ਖੰਡਰਾਤ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਸ਼ਹੀਦਾਂ ਦੀ ਸਮਾਧੀ ਦੇ ਨੇੜੇ, ਪਿੰਡ ਬਾਰਨ ਦੇ ਨਾਮ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕੀਤੀ ਗਈ। ਬਾਰਨ ਦੇ ਨਾਮ ਰਖਣ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਕਈ ਕਾਰਨ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਕੁੱਝ ਲਗਦਾ ਹੈ, ਇਹ ਸਮਝ ਕੇ ਰਖਿਆ ਹੋਵੇ ਕਿ ਬਾਬਾ ਜੈ ਸਿੰਘ ਨੇ ਗੁਰੂ ਦੇ ਬਚਨ ਨਿਭਾਏ, ਮੌਕੇ ਤੇ ਮੌਜੂਦ ਸਾਰਾ ਪ੍ਰਿਵਾਰ ਹੀ ਵਾਰ ਦਿਤਾ, ਲੇਕਿਨ ਗੁਰੂ ਦੇ ਬਚਨ ਦੀ ਲਾਜ ਰਖ ਵਿਖਾਈ। ਸਿੱਖ ਕੌਮ ਦੇ ਆਉਣ ਵਾਲੇ ਸਮੇਂ ਲਈ ਬਾਬਾ ਜੀ ਦਿਲ ਦੀਆਂ ਗਹਿਰਾਈਆਂ ਨਾਲ ਯਾਦ ਰੱਖਣਗੇ ਅਤੇ ਆਉਣ ਵਾਲੀਆਂ ਸਿੱਖ ਪੀੜ੍ਹੀਆਂ ਨੂੰ ਸੱਚ ਸਿੱਖ ਮਾਰਗ ਦਿਖਾਉਣ ਲਈ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਰਿਣੀ ਰਹਿਣਗੇ।

ਬਾਬਾ ਜੈ ਸਿੰਘ ਜੀ ਖਾਲਕਟ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਰਵਾਰ ਦੇ ਮੈਂਬਰਾਂ ਦੀ ਸ਼ਹਾਦਤ ਦਾ ਸਥਾਨ ਸਮੇਂ ਨਾਲ ਡੂੰਘਾ ਹੋ ਗਿਆ ਸੀ। ਪਾਣੀ ਭਰ ਜਾਂਦਾ ਸੀ, ਸਮੇਂ ਦੇ ਬੀਤਣ ਨਾਲ ਜਦੋਂ ਪਾਣੀ ਸੁੱਕ ਗਿਆ। ਪਿੰਡ ਦੇ ਵਸਨੀਕ ਸਰਦਾਰ ਵਰਿਆਮ ਸਿੰਘ ਨੇ ਇਸ ਸਮਾਧ ਪੱਕਾ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਪਰ ਹਰ ਬਰਸਾਤ ਦੇ ਮੌਸਮ ਵਿਚ ਨੀਵਾਂ ਇਲਾਕਾ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਸਮਾਧ ਪਾਣੀ ਵਿਚ ਭਰ ਜਾਂਦਾ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਸੰਗਤ ਨੇ ਸਮਾਧ ਦੇ ਆਸ ਪਾਸ ਦਾ ਇਲਾਕਾ ਵਧਾ ਦਿੱਤਾ ਪਰ ਸਮਾਧ ਨੀਵੇਂ ਸਥਾਨ ਵਿੱਚ ਰਹੀ, ਕਿਉਂਕਿ ਪਿੰਡ ਵਾਸੀ ਆਪਣੇ ਆਪ ਇਸ ਸਮਾਧ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਵਿਗਾੜ ਪਾਉਣਾ ਨਹੀਂ ਚਾਹੁੰਦੇ ਸਨ।

18 ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੌਰਾਨ ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਇੰਨਾ ਤਸੀਹੇ ਦਿੱਤੇ ਗਏ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸ਼ਹਾਦਤ ਦੀਆਂ ਘਟਨਾਵਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਰੋਜ਼ਾਨਾ ਅਰਦਾਸ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਬਣ ਗਈਆਂ ਅਤੇ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਬਹਾਦਰੀ ਅਤੇ ਕੁਰਬਾਨੀ ਦੇ ਕੰਮ ਸਿੱਖਾਂ ਦੁਆਰਾ ਅਰਦਾਸ ਵਿਚ ਦਰਜ ਕੀਤੇ ਗਏ। ਸਿੱਖਾਂ ਵਿਚ ਅਰਦਾਸ ਇਕ ਰਸਮ ਵਾਂਗ ਹੈ ਜੋ ਅਰੰਭ ਵਿਚ, ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਪਾਠ ਦੇ ਅਖੀਰ ਵਿਚ ਅਰਦਾਸ ਕਰਦੇ ਰਹੇ ਹਨ, “ਚਰਖੜ੍ਹੀਆਂ ਤੇ ਚੜੇ, ਬੰਦ ਬੰਦ ਕਟਵਾਏ, ਖੋਪੜੀਆਂ ਲਹਾਈਆਂ, ਪੂਠੀਆਂ ਖੱਲਾਂ ਲਹਾਈਆਂ, ਸਿੱਖੀ ਸਿਦਕ ਨਹੀਂ ਹਰਿਆ, ਤਿਨਹਾਂ ਦੀ ਕਮਾਈ ਦਾ ਧਿਆਨ ਧਰ ਕੇ ਖਾਲਸਾ ਜੀ, ਬੋਲੋ ਜੀ ਵਾਹਿਗੁਰੂ! ਲੇਕਿਨ ਪਤਾ ਨਹੀਂ ਕਿਉਂ ਇਹ ਸਿੱਖ ਅਰਦਾਸ ਵਿੱਚੋ ਅੱਜ ਕੱਲ ਸੁਣਾਈ ਨਹੀ ਦਿੰਦਾ, ਇਹ ਅਰਦਾਸ ਦਿ ਹਿੱਸਾ ਰਹਿਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਸੀ।

ਕੁਝ ਸਮੇਂ ਬਾਅਦ ਪਿੰਡ ਦੇ ਸੂਝਵਾਨ ਵਾਸੀਆਂ ਨੇ ਯਾਦਗਾਰ ਨੂੰ ਵਧਾਉਣ ਦੇ ਉਪਰਾਲੇ ਕੀਤੇ। ਉਹਨਾ ਰਾੜਾ ਸਾਹਿਬ ਅਤੇ ਲੁਧਿਆਣਾ ਦੇ ਸੰਤ ਬਾਬਾ ਈਸ਼ਰ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੇ ਪੈਰੋਕਾਰਾਂ, ਬਾਬਾ ਸੁਖਦੇਵ ਸਿੰਘ ਜੀ ਅਲਾਉਹਾਰਨ ਵਾਲੇ ਦੀ ਸਲਾਹ ਮੰਗੀ ਜਿਸ ਨੇ ਸੁਝਾਅ ਦਿੱਤਾ ਕਿ ਮੌਜੂਦਾ ਸਮਾਧ ਦੇ ਉਪਰੰਤ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਉੱਚ ਪੱਧਰੀ ਵੱਡੀ ਸਮਾਧ ਉਸਾਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਤੇ ਇਕ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬ ਉਸਾਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।  ਬਾਬਾ ਸੁਖਦੇਵ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੀ ਸਲਾਹ ਅਨੁਸਾਰ, ਇਸ ਅਸਥਾਨ ‘ਤੇ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਬਾਬਾ ਜੈ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੇ ਨਾਂ ਨਾਲ ਖਾਲਕਟ ਲਗਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਉਹਨਾ ਦੀ ਸ਼ਹੀਦੀ ਜੋ ਉਹਨਾ ਦੀ ਚਮੜੀ ਉਤਾਰ ਕੇ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ। ਬਾਬਾ ਜੀ ਦੇ ਸਥਾਨ ਉਤੇ ਕਮੇਟੀ ਅਤੇ ਪੰਚਾਇਤ ਮੈਂਬਰਾਂ ਨੇ ਇਕ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਉਸਾਰੀ ਕੀਤੀ। ਹਰ ਸਾਲ ਸੁਦੀ ਦਾਸਵਿਨ (ਦੇਸੀ ਮਹੀਨੇ ਫੱਗਣ ਵਿਚ ਆਉਣ ਵਾਲਾ ਚੰਦਰਮਾ ਮਹੀਨੇ ਦੇ ਦਸਵੇਂ ਦਿਨ ਦਾ ਫਰਵਰੀ ਜੋ ਅੱਧ ਫਰਵਰੀ ਤੋਂ ਅੱਧ ਮਾਰਚ ਤੱਕ ਮੇਲ ਖਾਂਦਾ ਹੈ) ਜੋੜ-ਮੇਲਾ  ਸ਼ਹੀਦ ਬਾਬਾ ਜੈ ਸਿੰਘ ਜੀ ਖਾਲਕਟ ਨੂੰ ਸ਼ਰਧਾਂਜਲੀ ਭੇਟ ਕਰਨ ਲਈ ਆਯੋਜਿਤ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਐਸਾ ਨਹੀਂ ਹੈ ਕਿ ਉਹਨਾ ਦਿਨਾ ਵਿੱਚ ਬਾਬਾ ਜੈ ਸਿੰਘ ਖਲਕਟ ਜੀ ਇੱਕਲੇ ਹੀ ਮੌਤ ਦੇ ਘਾਟ ਉਤਾਰੇ ਗਏ, ਹਜਾਰਾਂ ਨਹੀਂ ਲੱਖਾਂ ਹੀ ਲੋਕ ਮਾਰੇ ਗਏ ਸਨ। ਗਲ ਹੈ ਮੌਤ ਦੇ ਕਾਰਨ ਬਣਨ ਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਮੌਤ ਨੂੰ ਸਾਹਮਣੇ ਦੇਖਕੇ ਵੀ ਆਪਣੇ ਗੁਰੂ ਨੂੰ ਦਿਤੇ ਬਚਨ ਉਤੇ ਪੱਕੇ ਰਹਿਣ ਦੀ ਹੈ। ਸ਼੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਤੰਬਾਕੂਨੋਸ਼ੀ ਤੋ ਵਰਜਿਆਂ ਸੀ। ਬਾਬਾ ਜੈ ਸਿੰਘ ਜੀ ਉਸ ਦਾ ਸਿੰਘ ਉਸ ਦੇ ਹੁਕਮ ਉਤੇ ਅਟੱਲ ਖੜਾ ਸੀ। ਨਸ਼ਿਆਂ ਤੋਂ ਸਿੰਘਾ ਨੂੰ ਰੋਕਿਆ ਹੈ ਤਾਂ ਬਾਬਾ ਜੈ ਸਿੰਘ ਜੀ ਗੁਰੂ ਦਾ ਸਿੰਘ ਉਸ ਦੀ ਉਲੰਘਣਾ ਨਹੀਂ ਕਰੇਗਾ।

“ਜਉ ਤਉ ਪ੍ਰੇਮ ਖੇਲਣ ਕਾ ਚਾਉ ॥ ਸਿਰੁ ਧਰਿ ਤਲੀ ਗਲੀ ਮੇਰੀ ਆਉ ॥
ਇਤੁ ਮਾਰਗਿ ਪੈਰੁ ਧਰੀਜੈ ॥ ਸਿਰੁ ਦੀਜੈ ਕਾਣਿ ਨ ਕੀਜੈ ॥

ਪੰਜਾਬ ਗੁਰੂਆਂ ਦੇ ਖੂਨ ਨਾਲ ਸਿੰਜਿਆ ਦੇਸ਼ ਹੈ ਜਿਸ ਦੀ ਆਨ ਬਾਨ ਸ਼ਾਨ ਦੇ ਲਈ ਉਹਨਾ ਆਪਣਾ ਪ੍ਰਿਵਾਰ ਤਕ ਸ਼ਹੀਦ ਕਰਵਾ ਦਿਤਾ। ਅੱਜ ਉਸ ਦੇ ਸਿੰਘ ਕਿਦਾਂ ਨਸ਼ਾਖੋਰੀ ਨੂੰ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਸ ਸਥਾਨ ਦੇ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਨਸ਼ੇ ਦਾ ਆਦੀ ਮਨੁੱਖ ਜਿੱਥੇ ਆਰਥਿਕ ਤੌਰ ਤੇ ਕਮਜ਼ੋਰ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉੱਥੇ ਸਮਾਜਿਕ ਤੌਰ ਤੇ ਹੀਣ ਭਾਵਨਾਂ ਦਾ ਸ਼ਿਕਾਰ ਹੋ ਕੇ ਮਾਨਸਿਕ ਗੁਲਾਮੀ ਵਿੱਚ ਜਕੜਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਤੇ ਸਰੀਰਕ ਤੌਰ ਤੇ ਕਮਜ਼ੋਰ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਦੇਸ਼ ਕੌਮ ਬਾਰੇ ਤਾਂ ਉਸਨੇ, ਉਸਾਰੂ ਸੋਚ ਕੀ ਰੱਖਣੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਉਹ ਆਪਣੇ ਬਾਰੇ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਪਰਿਵਾਰ ਬਾਰੇ ਵੀ ਨਹੀ ਸੋਚਦਾ। ਇਹ ਜਾਣਦਾ ਹੋਇਆ ਕਿ ਉਹ ਮੌਤ ਦੇ ਮੂੰਹ ਵੱਲ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਇਸ ਤੋਂ ਛੁਟਕਾਰਾ ਪਾਉਂਣ ਦੀ ਬਜ਼ਾਏ ਆਪਣੇ ਨਾਲ ਸਮੂਹ ਪਰਿਵਾਰ ਨੂੰ ਨਰਕ ਭੋਗਣ ਲਈ ਮਜਬੂਰ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਬਾਬਾ ਜੀ ਦੀ ਸ਼ਹਾਦਤ ਨੂੰ ਪ੍ਰਚਾਰ ਪਸਾਰ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਪੰਜਾਬ ਸਰਕਾਰ ਅਤੇ ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਸਮੁੱਚੀ ਨੌਜਵਾਨ ਪੀੜ੍ਹੀ ਹੀ ਇਸ ਨੂੰ ਠੱਲ ਪਾਉਣ ਦੇ ਕੰਮ ਲਈ ਮੂਹਰੇ ਆਵੇ ਤਾਂ ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਜਵਾਨੀ ਨੂੰ ਅਤੇ ਪੰਜਾਬ ਨੂੰ ਬਚਾਇਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਬਾਬਾ ਜੈ ਸਿੰਘ ਖਲਕਟ ਜੀ ਦੀ ਸ਼ਹਾਦਤ ਪੰਜਾਬੀਆਂ ਲਈ ਚਾਨਣ ਮੁਨਾਰੇ ਦਾ ਕੰਮ ਕਰਦੀ ਰਹੇਗੀ।

ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਖ਼ਾਸਕਰ ਸਰੀਰਕ ਰੂਪ ਵਿਚ ਗੁਰੂ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਨ ਨੂੰ ਸਵੀਕਾਰ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਦਸਵੇਂ ਸਿੱਖ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ ਆਪਣੇ ਜੀਵਨ ਕਾਲ ਦੌਰਾਨ, ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਨੂੰ, ਇਕੋ ਇਕ ਜੀਵਿਤ ਗੁਰੂ ਵਜੋਂ ਘੋਸ਼ਿਤ ਕੀਤਾ ਸੀ। ਪ੍ਰਚਲਤ ਧਰਮ ਨੇ ਜਦੋਂ ਨੀਵੀਂ ਜਾਤ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਬਰਾਬਰ ਦਾ ਸਤਿਕਾਰ ਨਹੀਂ ਦਿਤਾ, ਉਹਨਾ ਬਰਾਬਰੀ ਦੀ ਭਾਲ ਡੇਰਿਆਂ ਵਿਚੋਂ ਲੱਭੀ। ਲਗਭਗ ਸਾਰੇ ਹੀ ਪ੍ਰਫੁੱਲਤ ਧਰਮਾਂ ਦੀ ਸੁਰੂਆਤ ਗੁਰੂਆਂ, ਡੇਰਿਆਂ ਅਤੇ ਮਾਨਵਤਾ ਬਰਾਬਰੀ ਤੋਂ ਹੀ ਹੋਈ ਹੈ। ਸਿੱਖ ਗੁਰੂਆਂ ਨੇ ਅਛੂਤਤਾ ਦਾ ਵਿਰੋਧ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਬਰਾਬਰੀ ਦਾ ਪ੍ਰਚਾਰ ਕੀਤਾ। ਉਹਨਾਂ ਨੇ “ਏਕ ਨੂਰ ਸੇ ਸਬ ਜਗ ਉਪਜਿਆ” ਕਿਹਾ ਅਤੇ ਨਿਭਾਇਆ । ਜਿੱਥੇ ਧਰਮ ਅਤੇ ਇਸਦੇ ਲੀਡਰ ਅਸਫਲ ਹੋਏ, ਇਹ ਡੇਰੇ ਉਸ ਖਲਾਅ ਨੂੰ ਭਰਨ ਦਾ ਮੌਕਾ ਮਿਲਿਆ।”

ਅੰਗਰੇਜ਼ ਕਲਕੱਤਾ ਅਤੇ ਬੰਬਈ ਬੰਦਰਗਾਹ ਰਾਹੀ ਭਾਰਤ ਦਾਖਲ ਹੋਏ ਸਨ। ਉਹਨਾ ਦਾ ਰਾਜ ਵੀ ਉਹਨਾ ਸੂਬਿਆਂ ਵਿੱਚ ਪੰਜਾਬ ਨਾਲੋ ਵੱਧ ਸਮਾਂ ਰਿਹਾ। ਅੰਗਰੇਜਾਂ ਨੇ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਅਛੂਤਤਾ ਦੇ ਖਾਤਮੇ ਲਈ ਅਤੇ ਹੋਰ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਸਮਾਜ ਸੁਧਾਰ ਦੇ ਕੰਮ ਕੀਤੇ। ਲੇਕਿਨ ਉਹਨਾ ਸੂਬਿਆਂ ਵਿੱਚ ਫਿਰ ਵੀ ਜਾਤੀਵਾਦ ਚਰਮ ਉਤੇ ਸੀ। 19ਵੀ ਸਦੀ ਦੇ ਪਿਛਲੇ ਅੱਧ ਦੌਰਾਨ ਦੱਖਣ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਅਛੂਤਤਾ ਦੇ ਬੋਲਬਾਲੇ ਨੂੰ ਡਾ. ਅੰਬੇਡਕਰ ਦੇ ਜੀਵਨ ਕਾਲ ਦੌਰਾਨ ਜਾਤੀਵਾਦ ਕਾਰਨ ਆਉਣ ਵਾਲੀਆਂ ਸਮਸਿਆਵਾਂ ਸਹੀ ਚਿਤਰਨ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ, ਜਿਸ ਦਾ ਕਾਰਨ ਬ੍ਰਾਹਮਣਵਾਦ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਉਥੇ ਹੀ ਉਤਰ ਭਾਰਤ ਦੇ ਪੰਜਾਬ ਪ੍ਰਾਂਤ ਵਿੱਚ ਦੱਖਣ ਦੇ ਰਾਜਾਂ ਦੇ ਮੁਕਾਬਲਤਨ ਬਹੁਤ ਘੱਟ ਸੀ। ਇਸ ਦਾ ਸਿਹਰਾ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਨੂੰ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਡੇਰਿਆਂ ਦਾ ਵੀ ਦਲਿਤ ਸਮਾਜ ਦੇ ਜੀਵਨ ਉਥਾਨ ਵਿੱਚ ਅਹਿਮ ਰੋਲ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਇਸ ਦੀ ਉਧਾਰਨ ਗਿਆਨੀ ਸਰਦਾਰ ਦਿੱਤ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੇ ਜੀਵਨਕਾਲ ਦੀਆਂ ਘਟਨਾਵਾਂ ਨੂੰ ਦੇਖਦੇ ਹੋਏ ਕਹਿ ਸਕਦੇ ਹਾਂ।

ਸਰਦਾਰ ਦਿੱਤ ਸਿੰਘ ਦੇ ਬਚਪਨ ਦਾ ਨਾਂ ਰਾਮ ਦੱਤਾ ਸੀ। ਗਿਆਨੀ ਦਿੱਤ ਸਿੰਘ, ਇਕ ਵਿਦਵਾਨ, ਇਕ ਕਵੀ, ਇਕ ਸੰਪਾਦਕ ਅਤੇ ਉੱਘੇ ਸਿੰਘ ਸਭਾ ਸੁਧਾਰਕ ਸਨ। ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਅਪਨਾਉਣ ਬਾਅਦ ਰਾਮ ਦੱਤਾ ਤੋਂ ਸਰਦਾਰ ਦਿੱਤ ਸਿੰਘ ਬਣ ਗਏ। ਗਿਆਨੀ ਦੀ ਪੜਾਈ ਪਾਸ ਕਰਨ ਨਾਲ ਉਹ ਗਿਆਨੀ ਸਰਦਾਰ ਦਿੱਤ ਸਿੰਘ ਬਣ ਗਏ ਸਨ। ਉਹਨਾ ਦਾ ਜਨਮ 21 ਅਪ੍ਰੈਲ 1853 ਨੂੰ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਫਤਿਹਗੜ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਇੱਕ ਪਿੰਡ ਕਲੌੜ, ਨਾਨਕੇ ਘਰ ਵਿਖੇ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਉਸ ਦਾ ਜੱਦੀ ਪਿੰਡ ਚਮਕੌਰ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਨਜ਼ਦੀਕ ਝਲਹਾਨ ਸੀ, ਪਰ ਉਸਦੇ ਪਿਤਾ ਦੀਵਾਨ ਸਿੰਘ ਆਪਣੀ ਪਤਨੀ ਦੇ ਪਿੰਡ ਕਲੌੜ ਰਹਿਣ ਲਗ ਗਏ ਸਨ। ਪਿਤਾ ਦੀਵਾਨ ਸਿੰਘ, ਚਮਾਰ ਜਾਤੀ ਦੀ ਜੁਲਾਹਾ ਜਾਤੀ ਵਿੱਚੋ ਸਨ। ਉਹ ਖੱਡੀ ਦਾ ਕੰਮ ਅਤੇ ਵਪਾਰ ਦਾ ਕੰਮ ਕਰਦੇ ਸਨ, ਪਹਿਲਾਂ ਉਹ ਚਮੜੇ ਦਾ ਕੰਮ ਵੀ ਕਰਦੇ ਸਨ। ਪਿਤਾ ਇੱਕ ਧਾਰਮਿਕ ਸੋਚ ਵਾਲਾ ਵਿਅਕਤੀ ਸਨ। ਦੀਵਾਨ ਸਿੰਘ ਖ਼ੁਦ ਗੁਲਾਬਦਾਸੀ ਸੰਪਰਦਾ ਨੂੰ ਮੰਨਦੇ ਸਨ। ਉਸਨੇ ਘਰ ਵਿੱਚ ਸਿਖਿਆ ਦੇਣ ਬਾਅਦ, 9 ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿਚ ਦਿੱਤ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਰੋਪੜ ਜ਼ਿਲੇ ਵਿਚ ਖਰੜ ਦੇ ਨਜ਼ਦੀਕ, ਤਿਓੜ ਪਿੰਡ ਵਿਚ, ਡੇਰਾ ਗੁਲਾਬਦਾਸੀਆਂ ਵਿਖੇ ਸੰਤ ਗੁਰਬਖ਼ਸ਼ ਸਿੰਘ ਦੀ ਦੇਖ ਰੇਖ ਹੇਠ ਸਿੱਖਿਆ ਹਾਸਲ ਕਰਨ ਲਈ ਭੇਜਿਆ। ਦਿੱਤ ਸਿੰਘ ਨੇ ਡੇਰੇ ਵਿੱਖੇ ਗੁਰਮੁਖੀ, ਹਿੰਦੀ, ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ, ਗਣਿਤ, ਉਰਦੂ, ਵੇਦਾਂ ਅਤੇ ਸ਼ਾਸਤਰ ਆਦਿ ਦੀ ਪੜ੍ਹਾਈ ਕੀਤੀ। ਬਾਅਦ ਵਿਚ ਉਸਨੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਵੀ ਸਿੱਖੀ। ਉਹ ਪੜਨ ਵਿੱਚ ਹੁਸ਼ਿਆਰ ਅਤੇ ਤੇਜ ਬੁੱਧੀ ਦੇ ਮਾਲਕ ਸਨ।

ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਜਦੋਂ ਉਹ 16-17 ਸਾਲ ਦੇ ਹੋਏ ਤਾਂ ਲਾਹੌਰ ਜ਼ਿਲੇ ਵਿਚ ਕਸੂਰ ਦੇ ਨੇੜੇ, ਚਠਿਆਂਵਾਲਾ ਦੇ ਮੁੱਖ ਗੁਲਾਬਦਾਸੀ ਕੇਂਦਰ ਵਿਚ ਚਲੇ ਗਏ। ਜਿਉਂ ਜਿਉਂ ਉਹ ਵੱਡੇ ਹੋਏ ਉਹ ਸਮਾਜ ਸੁਧਾਰਕ ਬਣ ਗਏ ਅਤੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਹਰ ਤਰਾਂ ਦੇ ਵਹਿਮਾਂ-ਭਰਮਾਂ ਨੂੰ ਤਿਆਗਣ ਦੀ ਤਾਕੀਦ ਕਰਦੇ ਰਹੇ। ਉਹ ਗਿਆਨ ਦੀ ਭਾਲ ਵਿਚ ਇਕ ਕੇਂਦਰ ਤੋਂ ਦੂਜੇ ਕੇਂਦਰ ਵਿਚ ਰਹੇ ਅਤੇ ਅਖੀਰ ਵਿਚ ਲਾਹੌਰ ਪਹੁੰਚ ਗਏ। ਉਥੋਂ ਉਹਨਾ ਗਿਆਨੀ ਪ੍ਰੀਖਿਆ ਪਾਸ ਕਰ ਗਿਆ ਅਤੇ ਓਰੀਐਂਟਲ ਕਾਲਜ ਵਿਚ ਪੰਜਾਬੀ ਦਾ ਪ੍ਰੋਫੈਸਰ ਨਿਯੁਕਤ ਹੋ ਗਏ। ਉਹ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਗਿਆਨੀ ਉੱਚ ਸਿੱਖਿਆ ਪ੍ਰਾਪਤ  ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਦਲਿਤ ਸਨ, ਕਿਹਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਗਿਆਨੀ ਜੀ ਲਾਹੌਰ ਵਿਖੇ ਉਸ ਸਮੇਂ ਦੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਦੇ ਸੰਪਰਕ ਵਿਚ ਆਏ ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਬਹਿਸ ਕਰਨ ਦਾ ਵਧੀਆ ਹੁਨਰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲਿਆ। ਗੁਲਾਬਦਾਸੀਆ ਸੰਪਰਦਾ ਦੇ ਪੈਰੋਕਾਰ ਜੀਵਿਤ ਜੀਵਨ ਦੇ ਢੰਗ ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਉਹ ਕਿਸੇ ਵੀ ਰੀਤੀ-ਰਿਵਾਜ ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ।

ਰਸਮੀ ਤੌਰ ਤੇ ਸੰਤ ਦੇਸਾ ਸਿੰਘ ਦੇ ਸੰਪਰਦਾਇ ਵਿਚ ਆਰੰਭ ਹੋ ਕੇ, ਉਹ ਗੁਲਾਬਦਾਸੀ ਪ੍ਰਚਾਰਕ ਬਣ ਗਿਆ। ਇਸ ਤੋਂ ਥੋੜ੍ਹੀ ਦੇਰ ਬਾਅਦ ਹੀ, ਇਹ ਭਾਈ ਜਵਾਹਰ ਸਿੰਘ, ਜੋ ਪਹਿਲਾਂ ਗੁਲਾਬਦਾਸੀ ਸੰਪਰਦਾ ਦਾ ਪੈਰੋਕਾਰ ਸੀ, ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਹੇਠ ਆਇਆ, ਜੋ ਆਰੀਆ ਸਮਾਜ ਵਿਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਏ ਸਨ। ਭਾਰਤ ਦੀ ਵੰਡ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਚਠਿਆਂਵਾਲਾ ਵਿਚ ਵਸਦੇ ਸਿੱਖਾਂ ਦੀ ਅਮੀਰ ਆਬਾਦੀ ਸੀ। ਇਤਿਹਾਸ ਵਿੱਚ ਯਾਦ ਕੀਤੇ ਗਏ ਚਠਿਆਂਵਾਲਾ ਦੀਆਂ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਸ਼ਖਸੀਅਤਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਸੀ ਗੁਲਾਬ ਦਾਸ, ਉਹ ਪੰਜਾਬੀ ਜੱਟ ਸੀ। ਉਸ ਨੇ ਗੁਲਾਬਦਾਸੀ ਸੰਪਰਦਾ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕੀਤੀ ਸੀ। ਇਹ ਸੰਪਰਦਾ ਹਿੰਦੂ-ਸਿੱਖ ‘ਤੇ ਅਧਾਰਤ ਸੀ। ਹਾਲਾਂਕਿ ਗੁਲਾਬਦਾਸੀ ਨਾ ਤਾਂ ਹਿੰਦੂ ਸਨ ਅਤੇ ਨਾ ਹੀ ਸਿੱਖ, ਮੁਸਲਮਾਨ। ਭਾਰਤ ਦੀ ਵੰਡ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਵਿਚ ਮੁਸਲਿਮ ਬਹੁਗਿਣਤੀ ਵਾਲੀ ਅਬਾਦੀ ਦੁਆਰਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਚਠਿਆਂਵਾਲਾ ਵਿਚੋਂ ਕੱਢ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਬਾਅਦ ਵਿਚ ਇਹ ਸੰਪਰਦਾ ਭਾਰਤ ਚਲੇ ਆਏ ਜਿੱਥੇ ਉਹ ਪੰਜਾਬ ( ਮੌਜੂਦਾ ਹਰਿਆਣਾ) ਵਿਚ ਵੱਸ ਗਏ।

 ਡੇਰਿਆਂ ਵਿਚ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਸਮਾਜ ਦੇ ਦੁਖੀ, ਦਲਿਤ ਅਤੇ ਸਤਾਈਆਂ ਹੋਈਆਂ ਔਰਤਾਂ ਨੂੰ ਸਹਾਰਾ ਵੀ ਮਿਲਦਾ ਰਿਹਾ ਹੈ।   ਪੀਰੋ ਪ੍ਰੇਮਨ (1832– 1872) ਪੀਰੋ ਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਬਾਰੇ ਬਹੁਤ ਘੱਟ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਨੂੰ ਲਾਹੌਰ ਦੇ ਰੈਡ-ਲਾਈਟ ਵਾਲੇ ਏਰੀਏ ਵਿੱਚ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਹੀਰਾ ਮੰਡੀ ਵਿੱਚ ਵੇਸਵਾ ਬਜਾਰ ਨੂੰ ਵੇਚ ਵੇਚਿਆ ਗਿਆ ਸੀ। ਉਹ ਹੀਰਾ ਮੰਡੀ ਤੋਂ ਬਚਕੇ ਭਜ ਗਈ ਅਤੇ ਚਠਿਆਂਵਾਲਾ (ਮੌਜੂਦਾ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਵਿਚ) ਦੇ ਗੁਲਾਬਦਾਸੀ ਡੇਰੇ ਵਿਖੇ ਗੁਲਾਬ ਦਾਸ ਦੀ ਸ਼ਰਧਾਲੂ ਬਣ ਗਈ। ਪੀਰੋ ਬਾਰੇ ਬਹੁਤੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਉਸ ਦੀ ਖੁਦ ਦੀ ਸਵੈ-ਜੀਵਨੀ ਵਿੱਚ ਲਿਖੀਆਂ “ਇਕ ਸੌ ਅਤੇ ਸੱਠ ਕਾਫੀਆਂ (160 ਕਾਫੀਆਂ)” ਤੋਂ ਮਿਲਦੀ ਹੈ। ਰੈਡ-ਲਾਈਟ ਵਾਲੇ ਏਰੀਏ ਤੋਂ ਦੌੜਕੇ ਪੀਰੋ ਚਠਿਆਂਵਾਲਾ ਵਿੱਚ ਗੁਲਾਬ ਦਾਸ ਨਾਲ ਰਹਿਣ ਲੱਗੀ। ਪੀਰੋ ਅਤੇ ਗੁਲਾਬ ਦਾਸ ਨੇ ਸਮਾਜਿਕ ਅਤੇ ਧਾਰਮਿਕ ਦਬਾਅ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਵੀ ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਰਿਸ਼ਤਾ ਬਣਾਈ ਰਖਿਆ। ਚਠਿਆਂ ਵਾਲਾ ਵਿਖੇ ਇਸ ਸਮਾਧ ਦੋਵਾਂ ਦੀ ਨਿਸ਼ਾਨੀ ਵਿੱਚ ਮੌਜੂਦ ਹੈ। ਪੀਰੋ ਨੇ  ਜਹਿਰ ਖਾ ਕੇ ਆਤਮਹਤਿਆ ਕੀਤੀ ਅਤੇ 8 ਮਹੀਨੇ ਬਾਅ ਗੁਲਾਬ ਦਾਸ ਨੇ ਵੀ ਜ਼ਹਿਰੀਲੇ ਦੁੱਧ ਪੀ ਕੇ ਖੁਦਕੁਸ਼ੀ ਕਰ ਲਈ ਸੀ। ਪੀਰੋ ਨੂੰ ਪੰਜਾਬੀ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਮਹਿਲਾ ਕਵੀ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਉਹਨਾ ਸਮਿਆਂ ਵਿੱਚ ਭਾਰਤ ਦੇ ਆਰੀਆ ਲੋਕ ਵੇਦਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਮਾਤਮਾ ਦੀਆਂ ਖੁਦ ਦੀਆਂ ਖੁਦ ਦੀਆਂ ਲਿਖੀਆਂ ਲਿਖਤਾਂ ਦੱਸਕੇ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਵੀ ਪ੍ਰਚਾਰ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ। ਸਿੱਖ ਲਹਿਰ ਦੀ ਬਦੋਲਤ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਲੋਕੀ ਜਾਗ ਚੁੱਕੇ ਸਨ। ਉਹਨਾ ਦੀਆਂ ਚਾਲਾਂ ਨੂੰ ਭਲੀਭਾਂਤੀ ਸਮਝਣ ਲਗ ਗਏ ਸਨ।  ਰਸਮੀ ਤੌਰ ਤੇ ਸੰਤ ਦੇਸਾ ਸਿੰਘ ਦੇ ਸੰਪਰਦਾਇ ਵਿਚ ਆਰੰਭ ਹੋ ਕੇ, ਉਹ ਗੁਲਾਬਦਾਸੀ ਪ੍ਰਚਾਰਕ ਬਣ ਗਏ। ਇਸ ਤੋਂ ਥੋੜ੍ਹੀ ਦੇਰ ਬਾਅਦ ਹੀ, ਇਹ ਭਾਈ ਜਵਾਹਰ ਸਿੰਘ, ਜੋ ਪਹਿਲਾਂ ਗੁਲਾਬਦਾਸੀ ਸੰਪਰਦਾ ਦਾ ਪੈਰੋਕਾਰ ਸੀ, ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਹੇਠ ਆਇਆ, ਜੋ ਆਰੀਆ ਸਮਾਜ ਵਿਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋ ਗਏ ਸਨ।

ਗਿਆਨੀ ਜੀ ਸਿੰਘ ਸਭਾ ਲਹਿਰ ਦੇ ਮੋਢੀਆਂ ਵਿਚੋ ਸਨ। ਉਹਨਾ ਦਾ ਖ਼ਾਲਸਾ ਅਖਬਾਰ ਸਿੰਘ ਸਭਾ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ ਨੂੰ ਫੈਲਾਉਂਣ ਲਈ ਇਕ ਕੁਸ਼ਲ ਅਤੇ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਹਥਿਆਰ ਬਣ ਗਿਆ ਸੀ। ਬਾਬਾ ਖੇਮ ਸਿੰਘ ਬੇਦੀ ਅਤੇ ਫ਼ਰੀਦਕੋਟ ਦੇ ਸ਼ਾਸਕ ਰਾਜਾ ਬਿਕਰਮ ਸਿੰਘ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਹੇਠ ਖਾਲਸੇ ਦੀਵਾਨ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਨੇ ਮਾਰਚ 1887 ਵਿਚ ਭਾਈ ਗੁਰਮੁਖ ਸਿੰਘ ਨੂੰ, ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਮੋਹਰ ਹੇਠ ਦਿਤਾ ਸੀ। 16 ਅਪ੍ਰੈਲ 1887 ਨੂੰ, ਗਿਆਨੀ ਦਿੱਤ ਸਿੰਘ ਨੇ ਇਕ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਪੂਰਕ ਜਾਰੀ ਕੀਤਾ ਉਸ ਦੇ ਖ਼ਾਲਸ ਅਖ਼ਬਾਰ ਦਾ ਜਿਸ ਵਿਚ ਉਸਦੇ ਸਵਪਨ ਨਾਟਕ (ਡਬਲਯੂ. ਵੀ.) ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਦਿਖਾ ਦਿੱਤਾ ਸੀ, ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਦੇ ਨੇਤਾਵਾਂ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਮਰਥਕਾਂ ਦਾ ਮਖੌਲ ਉਡਾਇਆ ਸੀ। ਬਾਵਾ ਉਦੈ ਸਿੰਘ ਨੇ ਗਿਆਨੀ ਦਿੱਤ ਸਿੰਘ ਖ਼ਿਲਾਫ਼ ਲਾਹੌਰ ਦੀ ਇੱਕ ਅਦਾਲਤ ਵਿੱਚ ਮਾਣਹਾਨੀ ਦਾ ਕੇਸ ਦਾਇਰ ਕੀਤਾ ਸੀ। ਬਾਅਦ ਵਾਲੇ ਨੂੰ 5 ਰੁਪਏ ਦਾ ਜੁਰਮਾਨਾ ਅਦਾ ਕਰਨ ਦੀ ਸਜ਼ਾ ਸੁਣਾਈ ਗਈ ਸੀ ਪਰ 30 ਅਪ੍ਰੈਲ 1888 ਨੂੰ ਸੈਸ਼ਨ ਕੋਰਟ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਬਰੀ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਸੀ। ਇਸ ਕੇਸ ਨੂੰ ਖਾਲਸ ਅਖਬਾਰ ‘ਤੇ ਗੰਭੀਰ ਵਿੱਤੀ ਸੰਕਟ ਵਿੱਚ ਪਾ ਦਿਤਾ ਸੀ। ਇਹ ਇਕ ਸਾਲ ਤੋਂ ਵੱਧ ਸਮੇਂ ਤਕ ਚੱਲਿਆ। ਇਸ ਨੂੰ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਕਪੂਰਥਲਾ ਦੇ ਮੁੱਖ ਸਰਪ੍ਰਸਤ ਕੰਵਰ ਬਿਕਰਮਾ ਸਿੰਘ ਦੀ ਮਈ 1887 ਵਿਚ ਹੋਈ ਮੌਤ ਕਾਰਨ ਇਕ ਝੱਟਕਾ ਝੱਲਣਾ ਪਿਆ ਸੀ। 1889 ਵਿਚ, ਖ਼ਾਲਸਾ ਪ੍ਰੈਸ ਦੇ ਨਾਲ, ਇਸਨੂੰ ਬੰਦ ਕਰਨਾ ਪਿਆ। ਭਾਈ ਗੁਰਮੁਖ ਸਿੰਘ, ਹਾਲਾਂਕਿ, ਭਾਈ ਕਾਨ੍ਹ ਸਿੰਘ ਦੁਆਰਾ, ਨਾਭਾ ਦੇ ਮਹਾਰਾਜਾ ਅਤੇ ਖਾਲਸ ਅਖਬਾਰ ਦੁਆਰਾ ਸਹਾਇਤਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਕੇ 1 ਮਈ 1893 ਨੂੰ ਮੁੜ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਨ ਦੁਬਾਰਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਸੰਪਾਦਕਤਾ ਦੁਬਾਰਾ ਗਿਆਨੀ ਦਿੱਤ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਸੌਂਪ ਦਿੱਤੀ ਗਈ। ਦਿੱਤ ਸਿੰਘ ਨੇ ਭਗਤ ਲਕਸ਼ਮਣ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਅੰਗ੍ਰੇਜ਼ੀ ਵਿਚ ਇਕ ਹਫਤਾਵਾਰੀ 5 ਜਨਵਰੀ 1899 ਨੂੰ ਲਾਹੌਰ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਨ ਵਿਚ ਸਹਾਇਤਾ ਕੀਤੀ।

ਸਿੰਘ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਲੰਮੇ ਸਮੇਂ ਤਕ 50 ਤੋਂ ਵੱਧ ਸਹਿਤ ਰਚਨਾਵਾਂ ਕੀਤੀਆਂ। ਇਸਨੇ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਸ਼ਾਸਤਰ ਅਤੇ ਇਤਿਹਾਸ ਅਤੇ ਅਜੋਕੀ ਬਿਰਤਾਂਤ ਬਾਰੇ ਕਿਤਾਬਾਂ ਅਤੇ ਪਰਚੇ ਲਿਖੇ। ਉਸ ਦੀਆਂ ਰਚਨਾਵਾਂ ਵਿਚੋਂ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹਨ, ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਪ੍ਰਬੋਧ, ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਚਰਿੱਤਰ, ਦੰਭ ਬਿਦਰਨ, ਦੁਰਗਾ ਪ੍ਰਬੋਧ, ਪੰਥ ਪ੍ਰਬੋਧ, ਰਾਜ ਪ੍ਰਬੋਧ, ਮੀਰਾ ਖਾਧਾ ਸਾਧੂ ਦਯਾਨੰਦ ਦਾ ਸੰਬੰਦ, ਨਖ ਸਿਹ ਪ੍ਰਬੋਧ, ਪੰਥ ਸੁਧਰ ਬਿਨੈ ਪਤਰ, ਅਬਲਾ ਨਾਰੀ, ਉਸਨੇ ਵੈਨ, ਸੁਬੇਗ ਸਿੰਘ, ਮਤਾਬ ਸਿੰਘ ਮੀਰਾਂਕੋਟਿਆ, ਤਾਰੂ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਬੋਤਾ ਸਿੰਘ ਦੇ ਸ਼ਹੀਦਾਂ ਦੇ ਬਿਰਤਾਂਤ ਵੀ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਤ ਕੀਤੇ।

ਸਵਾਮੀ ਦਯਾਨੰਦ ਸਰਸਵਤੀ ਦੀਆਂ ਵੱਖਰੀਆਂ ਟਿੱਪਣੀਆਂ ਬਾਰੇ ਜਾਣਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਉਸਨੇ ਮਹਾਨ ਸਵਾਮੀ ਨੂੰ ਅਧਿਆਤਮਵਾਦ ਅਤੇ ਹੋਰ ਦਾਰਸ਼ਨਿਕ ਮਾਮਲਿਆਂ ਤੇ ਬਹਿਸਾਂ ਵਿਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਏ। 1877 ਵਿਚ ਸਵਾਮੀ ਦੇ ਉਥੇ ਆਉਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਅਜਿਹੀਆਂ ਤਿੰਨ ਬਹਿਸ ਲਾਹੌਰ ਵਿਚ ਹੋਈਆਂ। 1888 ਵਿਚ ਜਦੋਂ ਲਾਹੌਰ ਆਰੀਆ ਸਮਾਜ ਦੀ 11 ਵੀਂ ਵਰੇਗੰਢ ਮਨਾਈ ਜਾ ਰਹੀ ਸੀ, ਗਿਆਨੀ ਜੀ ਨੇ ਆਰੀਆ ਸਮਾਜ ਨਾਲ ਸਾਰੇ ਸੰਬੰਧ ਤੋੜ ਦਿੱਤੇ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਉਹ ਸਿੰਘ ਸਭਾ ਲਹਿਰ ਦਾ ਕੱਟੜ ਸਮਰਥਕ ਬਣ ਗਿਆ ਅਤੇ ਇਸ ਦੀ ਲਾਹੌਰ ਇਕਾਈ ਦੇ ਸੰਗਠਨ ਵਿਚ ਬਹੁਤ ਮਹੱਤਵਪੂਰਣ ਭੂਮਿਕਾ ਅਦਾ ਕੀਤੀ। ਇਸ ਵਿਚ ਕੋਈ ਸ਼ੱਕ ਨਹੀਂ ਕਿ ਸਿੰਘ ਸਭਾ ਲਹਿਰ ਦੇ ਆਗੂ ਰਾਜ ਸੱਤਾ ਦੇ ਪੱਖੀ ਹੀ ਰਹੇ, ਫਿਰ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਆਜ਼ਾਦੀ ਦੀ ਲਾਲਸਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਲਿਖਤਾਂ ਅਤੇ ਭਾਸ਼ਣਾਂ ਵਿਚ ਸਪੱਸ਼ਟ ਰੂਪ ਸਨ। ਦਰਅਸਲ, ਉਸ ਵਕਤ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਲੋਕ ਉਸ ਹੋਂਦ ਦੀ ਸਥਿਤੀ ਵਿੱਚ ਮਾਨਸਿਕ ਤੌਰ ਤੇ ਆਪਣੀਆਂ ਧਾਰਨਾਵਾਂ ਦਾ ਪੁਨਰਗਠਨ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ ਜਦੋਂ ਸਿਰਫ ਪੰਜਾਬ ਹੀ ਨਹੀਂ ਬਲਕਿ ਸਾਰਾ ਦੇਸ਼ ਅੰਗ੍ਰੇਜ਼ਾਂ ਦੇ ਅਧੀਨ ਹੋ ਗਿਆ ਸੀ ਅਤੇ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਸਾਮਰਾਜ ਦਾ ਇੱਕ ਅਨਿੱਖੜਵਾਂ ਅੰਗ ਬਣ ਗਿਆ ਸੀ। ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਚੇਤਨਾ ਇਕ ਨਵੇਂ ਪੜਾਅ ‘ਤੇ ਸੀ ਅਤੇ ਅੰਤਮ ਉਦੇਸ਼ ਵੀ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਨੇਤਾਵਾਂ ਨੂੰ ਬਹੁਤਾ ਕਰਕੇ ਸਪੱਸ਼ਟ ਨਹੀਂ ਸੀ।

ਇਕ ਉੱਤਮ ਸਪੀਕਰ ਹੋਣ ਦੇ ਕਾਰਨ, ਉਹ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਗੁਰਦੁਆਰਿਆਂ, ਸਕੂਲਾਂ ਅਤੇ ਹੋਰ ਸਿੱਖਿਅਕ ਕੇਂਦਰਾਂ ਵਿਚ ਸਿੱਖ ਸਿਧਾਂਤ ‘ਤੇ ਭਾਸ਼ਣ ਦੇਣ ਵਾਲਾ ਇਕ ਮਹਾਨ ਬਲਾਰਾ ਬਣ ਗਏ ਸਨ। ਅਜਿਹਾ ਨਹੀਂ ਕਿ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਜਾਤਪਾਤ ਖਤਮ ਹੋ ਗਈ ਸੀ। ਕਈ ਥਾਵਾਂ ‘ਤੇ ਉਸ ਦੇ ਦਲਿਤ ਪਿਛੋਕੜ ਕਾਰਨ ਉਸ ਨੂੰ ਨਮੋਸ਼ੀ ਝੱਲਣੀ ਪਈ। ਗਿਆਨੀ ਦਿੱਤ ਸਿੰਘ ਪੰਜਾਬੀ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਆਧੁਨਿਕ ਵਾਰਤਕ ਲੇਖਕ ਅਤੇ ਪੱਤਰਕਾਰ ਹਨ। ਉਹ 19 ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੀ ਆਖਰੀ ਤਿਮਾਹੀ ਵਿਚ ਕਈ ਸਾਲਾਂ ਤਕ ਖ਼ਾਲਸਾ ਅਖ਼ਬਾਰ ਲਾਹੌਰ ਦਾ ਸੰਪਾਦਕ ਰਹੇ।

ਗਿਆਨੀ ਦਿੱਤ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦਾ ਵਿਆਹ ਸਿੱਖ ਰਸਮਾਂ ਅਨੁਸਾਰ 1880 ਵਿਚ ਲਾਹੌਰ ਵਿਚ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਉਸਦੀ ਪਤਨੀ ਬਿਸ਼ਨ ਕੌਰ ਨੇ ਆਪਣਾ ਧਾਰਮਿਕ ਖਿਆਲਾਂ ਵਾਲੀ ਔਰਤ ਸੀ ਜੋੜੇ ਨੇ ਖੁਸ਼ਹਾਲ ਵਿਆਹੁਤਾ ਜੀਵਨ ਬਤੀਤ ਕੀਤਾ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਦੋ ਬੱਚੇ ਸਨ, ਇਕ ਪੁੱਤਰ, ਬਲਦੇਵ ਸਿੰਘ, ਜਿਸ ਦਾ ਜਨਮ 1886 ਵਿਚ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਅਤੇ ਇਕ ਧੀ ਵਿਦਿਆਵੰਤ ਕੌਰ, ਉਸ ਦਾ ਜਨਮ 1890 ਵਿਚ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਗਿਆਨੀ ਜੀ ਆਪਣੀ ਧੀ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਪਿਆਰ ਕਰਦੇ ਸਨ ਉਹ ਇਕ ਬਹੁਤ ਹੀ ਪਿਆਰੀ ਬੱਚੀ ਸੀ। 17 ਜੂਨ 1901 ਨੂੰ ਉਸ ਦੀ ਮੌਤ, ਗਿਆਨੀ ਦਿੱਤ ਸਿੰਘ ਲਈ ਇੱਕ ਵੱਡਾ ਸਦਮਾ ਸੀ। ਉਹ ਸਿੰਘ ਸਭਾ ਲਹਿਰ ਦੇ ਨੇਤਾ ਵਜੋਂ ਆਪਣੇ ਕੰਮ ਦੇ ਬੋਝ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਥੱਕੇ ਹੋਏ ਸਨ। ਉਸਨੇ ਕੰਮ ਕਰਨਾ ਜਾਰੀ ਰੱਖਿਆ, ਪਰ ਉਸਦੀ ਸਿਹਤ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਵਿਗੜਦੀ ਗਈ ਅਤੇ ਉਹ ਗੰਭੀਰ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਬਿਮਾਰ ਹੋ ਗਿਆ।

ਉਹ ਭਾਈ ਗੁਰਮੁਖ ਸਿੰਘ ਦੀ 1898 ਵਿੱਚ ਹੋਈ ਮੌਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਲਗਾਤਾਰ ਕੰਮ ਕਰਨ ਕਾਰਨ ਤਣਾਅ ਵਿੱਚ ਸਨ। ਉਸਨੇ ਅਜੇ ਵੀ ਸਬਰ ਅਤੇ ਦ੍ਰਿੜਤਾ ਨਾਲ ਕੰਮ ਕਰਨਾ ਜਾਰੀ ਰੱਖਿਆ, ਪਰ ਉਸਦੀ ਸਿਹਤ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਵਿਗੜ ਗਈ ਅਤੇ ਉਹ ਗੰਭੀਰ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਬਿਮਾਰ ਹੋ ਗਏ। ਇਕ ਮੁਸਲਮਾਨ ਡਾਕਟਰ, ਰਹਲਮ ਖ਼ਾਨ, ਨੇ ਉਸ ਦਾ ਇਲਾਜ ਕੀਤਾ ਪਰ ਇਸ ਦਾ ਕੋਈ ਲਾਭ ਨਹੀਂ ਹੋਇਆ। ਗਿਆਨੀ ਦਿੱਤ ਸਿੰਘ 6 ਸਤੰਬਰ 1901 ਨੂੰ ਲਾਹੌਰ ਵਿਖੇ ਅਕਾਲ ਚਲਾਣਾ ਕਰ ਗਏ। ਇਸ ਮੌਤ ਦੇ ਨੁਕਸਾਨ ਦਾ ਸਿੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਸੋਗ ਮਨਾਇਆ ਗਿਆ।

ਸਿੰਘ ਸਭਾ ਲਾਹੌਰ ਦੇ ਬਾਨੀ ਮੈਂਬਰਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਹੋਣ ਦੇ ਨਾਤੇ, ਉਸਨੇ ਆਪਣੇ ਭਾਸ਼ਣਾਂ ਅਤੇ ਲਿਖਤਾਂ ਰਾਹੀਂ ਸਿੰਘ ਸਭਾ ਨੂੰ ਇੱਕ ਮਹਾਨ ਲਹਿਰ ਬਣਾਈ ਸੀ। ਇਕ ਸਿੱਖਿਆ ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਹੋਣ ਦੇ ਨਾਤੇ, ਉਸਨੇ ਨਾ ਸਿਰਫ ਖਾਲਸਾ ਕਾਲਜ, ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਦੇ ਨਿਰਮਾਣ ਵਿੱਚ ਸਹਾਇਤਾ ਕੀਤੀ, ਬਲਕਿ ਕਾਲਜ ਦੇ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਲਈ ਪਾਠ-ਪੁਸਤਕਾਂ ਵੀ ਲਿਖੀਆਂ। 50 ਤੋਂ ਵੱਧ ਕਿਤਾਬਾਂ ਦੇ ਲੇਖਕ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਲਿਖਤ ਦਾ ਮੁੱਖ ਮੰਚ ਖਾਲਸਾ ਅਖ਼ਬਾਰ ਸੀ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਉਸਨੇ ਮੌਜੂਦਾ ਮੁੱਦਿਆਂ ਉੱਤੇ ਲਿਖਿਆ ਕਰਦੇ ਸਨ।

ਭਾਈ ਸਾਹਿਬ ਅਰਜਨ ਸਿੰਘ ਬਾਗੜੀਆਂ ਨੂੰ ਚੇਅਰਮੈਨ ਨਿਯੁਕਤ ਕਰਕੇ ਇੱਕ 15 ਮੈਂਬਰੀ ਯਾਦਗਾਰ ਕਮੇਟੀ ਬਣਾਈ ਗਈ ਸੀ। ਉਸ ਦੇ ਨਾਮ ਦਾ ਸਨਮਾਨ ਕਰਨ ਵਾਲੀਆਂ ਮਹੱਤਵਪੂਰਣ ਯਾਦਗਾਰਾਂ ਲਾਹੌਰ ਵਿਚ ਗਿਆਨੀ ਦਿੱਤ ਸਿੰਘ ਖਾਲਸਾ ਬੋਰਡਿੰਗ ਹਾਊਸ ਸਨ ਅਤੇ ਭਾਈ ਦਿੱਤ ਸਿੰਘ ਲਾਇਬ੍ਰੇਰੀ ਸਿੱਖ ਕੰਨਿਆ ਮਹਾਵਿਦਿਆਲਾ ਫ਼ਿਰੋਜ਼ਪੁਰ ਵਿਖੇ ਉਸ ਦੇ ਇਕ ਸਾਬਕਾ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਅਤੇ ਇਕ ਨਜ਼ਦੀਕੀ ਦੋਸਤ ਭਲ ਤਖਤ ਸਿੰਘ ਦੁਆਰਾ ਖੋਲ੍ਹੀ ਗਈ ਸੀ। ਗਿਆਨੀ ਜੀ ਦੀ ਮੌਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਭਾਈ ਵੀਰ ਸਿੰਘ ਨੇ ਉਹਨਾ ਦੇ ਸਨਮਾਨ ਵਿਚ ਇਕ ਕਵਿਤਾ ਲਿਖੀ ਜੋ ਖ਼ਾਲਸਾ ਅਖਬਾਰ ਵਿਚ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਤ ਹੋਈ ਸੀ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਗਿਆਨੀ ਦਿੱਤ ਸਿੰਘ ਮੈਮੋਰੀਅਲ ਇੰਟਰਨੈਸ਼ਨਲ ਸੁਸਾਇਟੀ ਚੰਡੀਗੜ ਨਿਯਮਿਤ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਸਿੰਘ ਦੀ ਯਾਦ ਨੂੰ ਕਾਇਮ ਰੱਖਣ ਲਈ ਕਾਰਜਾਂ ਦਾ ਆਯੋਜਨ ਕਰਦੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ।