ਲੁਧਿਆਣਾ – ਇੱਕ ਸੀਨੀਅਰ ਨਾਗਰਿਕ, ਸਮਾਜ ਸੇਵੀ ਅਤੇ ਮਹਾਤਮਾ ਗਾਂਧੀ ਦੇ ਅਹਿੰਸਾ ਅਤੇ ਮਨੁੱਖਤਾ ਦੇ ਵਿਚਾਰਾਂ ਤੋਂ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਹੋ ਕੇ ਬ੍ਰਿਜ ਭੂਸ਼ਣ ਗੋਯਲ ਇਹ ਸਵਾਲ ਉਠਾਉਂਦੇ ਹਨ ਕਿ ਹਿਰੋਸ਼ੀਮਾ ਅਤੇ ਨਾਗਾਸਾਕੀ ਦੀ ਪਰਮਾਣੂ ਤ੍ਰਾਸਦੀ ਦੇ 81 ਸਾਲ ਬਾਅਦ ਵੀ ਕੀ ਮਨੁੱਖਤਾ ਨੇ ਉਸ ਭਿਆਨਕ ਚੇਤਾਵਨੀ ਨੂੰ ਸੱਚਮੁੱਚ ਸੁਣਿਆ ਹੈ? 6 ਅਗਸਤ 1945 ਨੂੰ ਹਿਰੋਸ਼ੀਮਾ ਅਤੇ 9 ਅਗਸਤ ਨੂੰ ਨਾਗਾਸਾਕੀ ਉੱਤੇ ਪਰਮਾਣੂ ਬੰਬ ਸੁੱਟੇ ਗਏ। ਲੱਖਾਂ ਲੋਕ ਮਾਰੇ ਗਏ, ਜ਼ਖ਼ਮੀ ਹੋਏ ਜਾਂ ਰੇਡੀਏਸ਼ਨ ਦੇ ਲੰਮੇ ਸਮੇਂ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵਾਂ ਦਾ ਸ਼ਿਕਾਰ ਬਣੇ। ਇਹ ਕੇਵਲ ਦੋ ਸ਼ਹਿਰਾਂ ਦੀ ਤਬਾਹੀ ਨਹੀਂ ਸੀ; ਇਹ ਮਨੁੱਖੀ ਸਭਿਅਤਾ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਖੜ੍ਹਾ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਇੱਕ ਅਜਿਹਾ ਸਵਾਲ ਸੀ ਜਿਸ ਦਾ ਜਵਾਬ ਅੱਜ ਵੀ ਅਧੂਰਾ ਹੈ।
ਉਨ੍ਹਾਂ ਬੰਬ ਧਮਾਕਿਆਂ ਨੇ ਇਹ ਸਾਬਤ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਕਿ ਵਿਗਿਆਨ ਜਦੋਂ ਮਨੁੱਖੀ ਵਿਵੇਕ ਅਤੇ ਨੈਤਿਕਤਾ ਤੋਂ ਵੱਖ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਤਰੱਕੀ ਵਿਨਾਸ਼ ਦਾ ਸਾਧਨ ਵੀ ਬਣ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਹਿਰੋਸ਼ੀਮਾ ਅਤੇ ਨਾਗਾਸਾਕੀ ਦੇ ‘ਹਿਬਾਕੁਸ਼ਾ’—ਪਰਮਾਣੂ ਧਮਾਕਿਆਂ ਤੋਂ ਬਚੇ ਲੋਕ—ਅੱਜ ਵੀ ਦੁਨੀਆ ਨੂੰ ਯਾਦ ਦਿਵਾਉਂਦੇ ਹਨ ਕਿ ਜੰਗ ਦੀ ਅਸਲ ਕੀਮਤ ਅੰਕੜਿਆਂ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ, ਮਨੁੱਖੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀਆਂ ਵਿੱਚ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।ਮਹਾਤਮਾ ਗਾਂਧੀ ਦਾ ਅਹਿੰਸਾ ਦਾ ਸੰਦੇਸ਼ ਅੱਜ ਪਹਿਲਾਂ ਨਾਲੋਂ ਵੀ ਵੱਧ ਪ੍ਰਸੰਗਿਕ ਹੈ। ਜੰਗ ਕਿਸੇ ਸਮੱਸਿਆ ਦਾ ਸਥਾਈ ਹੱਲ ਨਹੀਂ। ਗੱਲਬਾਤ, ਸਹਿਣਸ਼ੀਲਤਾ, ਕੂਟਨੀਤੀ ਅਤੇ ਆਪਸੀ ਸਨਮਾਨ ਹੀ ਮਨੁੱਖਤਾ ਨੂੰ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਭਵਿੱਖ ਵੱਲ ਲੈ ਜਾ ਸਕਦੇ ਹਨ।
ਅੱਜ ਪਰਮਾਣੂ ਹਥਿਆਰਾਂ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਡਰੋਨ, ਸਾਈਬਰ ਹਮਲੇ, ਕ੍ਰਿਤ੍ਰਿਮ ਬੁੱਧੀ ਅਤੇ ਹੋਰ ਨਵੀਆਂ ਤਕਨੀਕਾਂ ਨੇ ਜੰਗ ਦੀ ਤਬਾਹਕੁਨ ਸਮਰੱਥਾ ਹੋਰ ਵਧਾ ਦਿੱਤੀ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਦੁਨੀਆ ਦੇ ਨੇਤਾਵਾਂ, ਵਿਗਿਆਨੀਆਂ ਅਤੇ ਨਾਗਰਿਕ ਸਮਾਜ ਨੂੰ ਮਿਲ ਕੇ ਇਹ ਯਕੀਨੀ ਬਣਾਉਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਕਿ ਤਕਨਾਲੋਜੀ ਮਨੁੱਖ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਲਈ ਵਰਤੀ ਜਾਵੇ, ਮਨੁੱਖ ਦੇ ਵਿਨਾਸ਼ ਲਈ ਨਹੀਂ। ਸਕੂਲਾਂ ਅਤੇ ਕਾਲਜਾਂ ਵਿੱਚ ਹਿਰੋਸ਼ੀਮਾ-ਨਾਗਾਸਾਕੀ ਦੀ ਤ੍ਰਾਸਦੀ ਨੂੰ ਕੇਵਲ ਇਤਿਹਾਸ ਦੇ ਇੱਕ ਅਧਿਆਇ ਵਜੋਂ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਸ਼ਾਂਤੀ, ਮਨੁੱਖਤਾ ਅਤੇ ਨੈਤਿਕ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਦੇ ਪਾਠ ਵਜੋਂ ਪੜ੍ਹਾਇਆ ਜਾਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਨੌਜਵਾਨ ਪੀੜ੍ਹੀ ਨੂੰ ਇਹ ਸਮਝਾਉਣਾ ਹੋਵੇਗਾ ਕਿ ਜੰਗ ਦੇ ਫੈਸਲੇ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਅਕਸਰ ਸੱਤਾ ਦੇ ਕਮਰਿਆਂ ਵਿੱਚ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਉਸ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਕੀਮਤ ਆਮ ਮਨੁੱਖ ਚੁਕਾਉਂਦਾ ਹੈ।81 ਸਾਲ ਬਾਅਦ ਵੀ ਹਿਰੋਸ਼ੀਮਾ ਅਤੇ ਨਾਗਾਸਾਕੀ ਸਾਨੂੰ ਪੁਕਾਰ ਰਹੇ ਹਨ। ਸਵਾਲ ਸਿਰਫ਼ ਇਹ ਨਹੀਂ ਕਿ ਉਸ ਵੇਲੇ ਕੀ ਹੋਇਆ ਸੀ; ਸਵਾਲ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਅਸੀਂ ਉਸ ਤੋਂ ਕੀ ਸਿੱਖਿਆ ਹੈ।ਜੇ ਮਨੁੱਖਤਾ ਨੇ ਇਤਿਹਾਸ ਤੋਂ ਸਬਕ ਨਾ ਲਿਆ ਤਾਂ ਵਿਗਿਆਨ ਦੀ ਹਰ ਨਵੀਂ ਉਪਲਬਧੀ ਸਾਡੀ ਤਾਕਤ ਵਧਾਉਣ ਦੇ ਨਾਲ ਸਾਡੇ ਵਿਨਾਸ਼ ਦਾ ਖ਼ਤਰਾ ਵੀ ਵਧਾ ਸਕਦੀ ਹੈ।
ਆਓ, ਹਿਰੋਸ਼ੀਮਾ ਅਤੇ ਨਾਗਾਸਾਕੀ ਨੂੰ ਸਿਰਫ਼ ਯਾਦ ਨਾ ਕਰੀਏ—ਉਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਸਿੱਖੀਏ।